اثبات يگانگي خدا
در باب اثبات يگانگي خداوند، دلايل گوناگوني ذكر شده است كه در اين اختصار نميتوان همه آنها را شمارش و تبيين كرد؛ از اين رو تنها به تحليل و تشريح يك دليل بسنده ميكنيم. فهم اين برهان، نيازمند توجّه به دو مقدمه است:
يك. وجود هر معلولي، وابسته به علت خويش ميباشد؛ به عبارت ديگر بنابر اصل عليّت - كه در جاي خود مستدل و مبرهن گشته - هر معلولي وجود خودش را - با همه شؤون و متعلقاتش - از علّت هستيبخش خويش، دريافت ميدارد و اگر احتياج به شروط و معدّاتي هم داشته باشد، ميبايست وجود آنها هم مستند به علّت هستيبخش خودش باشد. بنابراين اگر دو، يا چند علت هستيبخش، در عرض هم فرض شوند، معلول هر يك از آنها، وابسته به علّت خودش ميباشد و هيچگونه وابستگي به علت ديگر يا معلولهاي آن، نخواهد داشت. و بدين ترتيب، ارتباط و وابستگي ميان معلولهاي آنها، به وجود نخواهد آمد.
دو. نظام اين جهانِ مشهود، نظام واحدي است كه در آن، پديدههاي همزمان و ناهمزمان، با يكديگر ارتباط و وابستگي دارند. امّا ارتباط پديدههاي همزمان، همان تأثير و تأثراتِ علّي و معلولي گوناگون، در ميان آنها است كه موجب تغييرات و دگرگونيهايي در آنها ميشود و به هيچ وجه، قابل انكار نيست. امّا ارتباط ميان پديدههاي گذشته، حال و آينده، به اين صورت است كه پديدههاي «گذشته»، زمينه پيدايش پديدههاي «كنوني» را فراهم كردهاند و پديدههاي «كنوني» نيز به نوبه خود، زمينه پيدايش پديدههاي «آينده» را فراهم ميسازند. اگر روابط علّي و اعدادي، از ميان پديدههاي جهان برداشته شود، جهاني باقي نخواهد ماند و هيچ پديده ديگري هم، به وجود نخواهد آمد. چنانكه اگر ارتباط وجود انسان با هوا، نور، آب و مواد غذايي بريده شود، ديگر نميتواند به وجود خود ادامه دهد و زمينه پيدايش انسان ديگر يا پديده ديگري را فراهم سازد.
با ضميمه اين دو مقدمه، ميتوان نتيجه گرفت كه نظام اين جهان - كه شامل مجموعه پديدههاي بيشمار گذشته، حال و آينده است - آفريده يك آفريدگار ميباشد و تحت تدبير حكيمانه او اداره ميشود؛ زيرا، اگر يك يا چند آفريدگار ديگري ميبود، ارتباطي ميان آفريدگان به وجود نميآمد و نظام واحدي بر آنها حاكم نميشد؛ بلكه هر آفريده اي از طرف آفريدگار خودش، به وجود ميآمد و به كمك ديگر آفريدگان همان آفريدگار، پرورش مييافت. در نتيجه، نظامهاي متعدد و مستقلي، به وجود ميآمد و ارتباط و پيوندي ميان آنها برقرار نمي شد. در صورتي كه نظام موجود در جهان، نظام واحد همبسته اي است و پيوند ميان پديدههاي آن، مشهود است.مصباح يزدي، محمدتقي، آموزش فلسفه، ج 2، ص 359 و 360؛ براي اطلاع بيشتر از تقريرهاي گوناگون اين موضوع نگاه كنيد به: طباطبايي، سيدمحمدحسين، اصول فلسفه و روش رئاليسم، ج 5، صص 111 - 123.