در بعضى از آيات و دعاها و روايات آمده است كه خدا مضلّ (گمراه كننده) هست مانند « من يشاء الله يضلله و من يشا يجعله على صراط مستقيم » ، مشيت خداست هر كه را خواهد گمراه مى سازد يعنى پس از اتمام حجت او را به خود واگذارد تا گمراه شود و هر كه را بخواهد به راه راست هدايت كند. (انعام ، 39) يا « فان الله يضل من يشاء و يهدى من يشاء » ، خدا هر كه را خواهد گمراه سازد و هر كه را خواهد هدايت مى نمايد (فاطر ، 8) .

اضـــــلال 

یعنی كسى را از روى هواهاى نفسانى و اغراض شخصى ، كينه و حسدى كه در خود دارى از راه منحرف كرده ،

 به او آسيب رسانى تا با گمراه نمودنش بر او غلبه و برترى يابى .

مخفى نيست كه اسناد اضلال به خداى متعال عقلاً قبيح است زيرا عقل اين را اجازه نمى دهد پس نسبت دادن اضلال به خداوند تعالى به معنايى حقيقى نبوده  بلكه بايد سبب و علتى ديگر داشته باشد. پس بايد گفت شك نيست كه خدا هر كس را بخواهد گمراه مى كند و به ضلالت مى كشاند و در اين سرّى نهفته است كه با مثال روشن مى شود و مثال عبارت از اين است كه اگر تو فرزندانى داشته باشى و هيچ دستور و فرمانى به آنان نداده باشى ، نمى توان گفت كه فلانى از پدرش اطاعت كرده است و فلانى نافرمانى . ولى هنگامى كه به آنان دستورى دادى كه خيرشان در آن نهفته است و بعضى از فرزندان آن را پذيرفتند، در اين صورت مى توان به گروه اول مطيع و به گروه دوم عاصى گفت .

از آن جا كه اين فرمان محتوى مصلحت و هدايت آنان است پس تو آن گروه اول را هدايت و ارشاد كرده اى و از آن جايى كه گروه دوم به خود ظلم كرده ، دستور را ناديده گرفته اند، مى توان گفت كه تو گروه اول را هدايت كرده اى و گروه دوم را گمراه ، به اين معنى كه اگر تو اين دستور را وضع نكرده بودى ، هدايت و گمراهى از يكديگر متمايز نمى شد. چه قبل از نشان دادن راه نمى توان گفت فلانى هدايت يافت و ديگرى گمراه شد. در حقيقت گروه دوم از انجام دستور و فرمان تو دور شده ، گمراه گرديده اند. پس تو را با توجه به اين معناى دقيق و لطيف مى توان مضل و گمراه كننده دانست .

چون معناى مثال را دريافتید جواب را نيز خواهید يافت و آن عبارت است از اين كه اگر ارسال رسل و انزال كتب نبود ، ناپاك و خبيث از پاك و طيب تميز داده نمى شد و صحيح نبود كه گفته شود فلانى به راه راست هدايت شده ، به رستگارى رسيد و ديگرى گمراه شد و عصيان كرد و بد بخت شد.

از آنجا كه دستور ، همان قرآن است و قرآن ، راه و معيار و ميزان و خداوند متعال آن را براى هدايت بندگانش نازل كرده است و هر كس تكبر ورزد و از دستورات آن سرپيچى كند، گمراه شده و به خود ستم كرده است ، پس ‍ بر اساس همين معنا گفته مى شود كه خدا او را گمراه كرده است و يا خداوند ، مضل و گمراه كننده است . مگر نمى بينى كه هميشه اضلال به ظالمان و خاسران و كافران و امثال آنان اضافه مى شود مانند آيات زير :

« و يضل الله الظالمين ؛ خدا ظالمان را گمراه مى كند » (ابراهیم ، 27) ؛

« و من يضلل فاولئك هم الخاسرون ؛ كسانى كه گمراه مى شوند خاسر و زيانكارند » (اعراف ، 178) ؛

« كذلك يضل الله الكافرين ؛ همين گونه خدا كافران را گمراه مى كند » (لقاء الله ، ص 56) .

« پس معنا را درياب و غنيمت شمار فرصت »