یکی از فعالیتهای ائمه علیهالسلام تربیت شخصیتهای اسلامی و شیعی بوده است تا فرهنگ غنی شیعه را در میان مردم بگسترانند. امام رضا علیهالسلام در این زمینه شاگردانی را تربیت کردند که - چه در زمان حضرت و چه بعد از وی - در تبیین و ترویج اندیشههای او بسیار کوشیدند که در میان آنان ایرانیانی هم بودند؛ دانشمندانی مانند اباصلت هروی، فضل بن شاذان نیشابوری، زکریا ابنآدم قمی، عبدالله بن مبارک نهاوندی، حسن بن سعید اهوشازی، محمد بن فضل رخجی (قندهاری) معروف به کرخی، محمد بن سلیمان دیلمی و... (1)
در میان اصحاب امام رضا علیهالسلام کسانی هستند که حتی اگر عرب نیز بودهاند، در شهرهای ایرانی زندگی میکرده و از این رو نامی ایرانی یافتهاند. اینان عبارتند از: ابراهیم بن ابی محمد خراسانی، ابوسعید الخراسانی، محمد بن عبدالله الخراسانی، سلیمان بن حفض مروزی، سلیمان بن صالح مروزی، سهل بن قاسم نوشجانی، ابوالقاسم الفارسی، فتح بن یزید الجرجانی، فضالة بن ایوب ازدی ساکن اهواز، محمد بن اسحاق طالقانی، محمد بن ابی یعقوب بلخی، محمد بن زید طبری، نعیم بن صالح طبری، ابوسعید النیسابوری، حمزة بن جعفر الارجانی ابوحیون مولی الرضا (2)
اینک دربارهی برخی از ایشان بیشتر سخن میگوییم:
1. زکریا ابنآدم عبدالله سعد اشعری قمی بسیار جلیل القدر و محترم بود؛ آن سان که امام رضا علیهالسلام برخی از یارانش را برای اخذ حدیث به او ارجاع میداد و میگفت: «زکریا ابنآدم القمی مأمون علی الدین و الدنیا.» [3] گفتنی است که وی در قم و قبرستان شیخان به خاک سپرده شد.
2. صفوان بن یحیی، یکی از صحابه امام رضا علیهالسلام که دارای تألیفاتی است و به سال 210 ه. وفات یافت؛ احمد بن محمد بن ابینصر بزنطی که از اصحاب موسی بن جعفر علیهالسلام و امام رضا علیهالسلام است کتابهای الجامع و المسائل از اوست؛
4. ابوعبدالله محمد بن خالد برقی قمی، از اصحاب امام رضا علیهالسلام و امامان بعدش است و دارای تألیفات متعددی میباشد، مانند العویص، التبصره، المحاسن و الرجال که در آن کسانی را که امیرالمؤمنین علیهالسلام روایت کردهاند نام برده است. ابوعلی بن همام محاسن برقی را از او میداند و همچنین بیش از هفتاد کتاب او را که در الفهرست ابنالندیم آمده، نام میبرد.
5. حسن بن سهل نوفلی که گرچه توثیق نشده، کتابهای سودمندی دارد؛
6. حسن بن محبوب سراد (زراد) نیز از یاران امام هشتم و امام نهم است و کتابهای تفسیر، النکاح، الفرایض و حدود و دیات از اوست؛
7. احمد بن محمد بن خالد برقی که صاحب تألیفاتی است، از جمله احتجاج، السفر و البلدان که بزرگتر از کتاب پدرش است؛
8. حسن و حسین، فرزندان سعید اهوازی، از یاران امام رضا علیهالسلام و امام جواد علیهالسلام هستند که دانشی گسترده در علوم فقه و حدیث و... داشتند. گفتنی است ابنندیم بیش از ده کتاب آنان را نام برده است
پی نوشتها:
1- ناصری داوودی، عبدالمجید، تشیع در خراسان، عهد تیموریان، ص 67
2- جعفریان، رسول، حیات فکری سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، ص 486
منبع: کتاب امام رضا(ع) و ایران
