روغن فروش!

روغن فروش!

 
پنج سال بعد از تولد حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و پس از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام پدر بزرگوار ایشان، مأموران دستگاه عباسی در جست‌و‌جوی وی به خانه امام علیه السلام هجوم بردند، اما برای محفوظ ماندن آخرین ذخیره الهی، عصاره امامت، سلاله نبوت و مصلح بزرگ بشریت، تقدیر خداوند بر آن شد تا آن بزرگوار از نظرها پنهان باشد. همان گونه که در احادیث گوناگون از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین از پیش خبر داده شده بود، این غیبت در دو مرحله به وقوع پیوست.


در مرحله نخست ـ که غیبت صغرا نام دارد ـ از زمان امامت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف آغاز شد و حدود هفتاد سال طول کشید، امام در این مدت، به ‌وسیله چهار نایب خود ـ که از اصحاب با سابقه امامان پیشین و از دانشمندان بزرگ و پارسای شیعه بودند ـ با شیعیان ارتباط داشتند و آنها پرسش‌ها و نامه‌های مردم را خدمت امام علیه السلام برده، پاسخ آنها را می‌گرفتند. آنان معروف به «نواب اربعه» می‌باشند که عبارتند از عثمان بن سعید عمری، محمد بن عثمان، حسین بن روح نوبختی و علی بن محمد سمری.


این سفیران ویژه امام، افزون بر داشتن ایمان، تقوا و بندگی خداوند سبحان، دارای ویژگی‌هایی بودند که عبارت بود از: تقیه و رازداری بسیار بالا، صبر و مقاومت فراوان، فهمیدگی، عقل‌ و درایت. علاوه بر آن، امام علیه السلام در گزینش نایبان ویژه خود، از افرادی استفاده کردند که دستگاه ستمگر عباسی، نسبت به آنان حساسیتی نداشته باشد؛ چون نیابت، امری مهم و محرمانه بود. در آن دوران، شیعیان با نواب اربعه به دو شکل مستقیم و نیز با واسطه ارتباط داشتند. در این نوشتار به طور اختصار به شناساندن دومین نایب ویژه امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف خواهیم پرداخت.


محمد بن عثمان، دومین نایب از نواب چهارگانه امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و فرزند نایب نخست، یعنی عثمان بن سعید عمری بود، کُنیه وی، ابوجعفر و القابی چون عَمری، عَسکری، زیّات، سمّان و کوفی را داشت.


محمدبن عثمان نیز همچون پدرش از بزرگان شیعه به شمار می‌رفت و از نظر تقوا، عدالت و بزرگواری مورد قبول و احترام شیعیان و از یاران مورد اعتماد امام عسکری علیه السلام بود. امام حسن عسکری علیه السلام در زندگی خویش به نیابت و وکالت محمدبن عثمان از طرف امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، تصریح کرده بود. هنگامی که گروهی از شیعیان یمن در شهر سامرا به حضور آن حضرت راه یافتند، حضرت، عثمان بن سعید، پدر محمد بن عثمان را فراخواند و بر وکالت و وثاقت او تصریح نمود و در ادامه فرمود: «گواه باشید که عثمان بن سعید عمری (نایب نخست) وکیل من است و فرزندش، محمد بن عثمان (نایب دوم) نیز وکیل فرزند من، مهدی شما است».(1)


امام حسن عسکری علیه السلام در جای دیگر آشکارا، وثاقت و امانت او را تأیید می‌کند و در پاسخ پرسش احمد بن اسحاق می‌فرماید: «عَمری (عثمان بن سعید) و پسرش (محمد بن عثمان) هر دو مورد اطمینان هستند، از آنها حرف‌شنو باش و هرچه می‌گویند، اطاعت کن که هر دو موثق هستند».(2)


همچنین امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در نامه‌های گوناگونی به بزرگان شیعه، به همگان اطلاع داد که محمد بن عثمان را در جایگاه نایب دوم برگزیده است، امام در نامه‌هایی، محمد بن عثمان و پدرش را ستوده است.


از میان نایبان ویژه امام علیه السلام، محمد بن عثمان، بیشترین مدت سِمت نمایندگی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را به خود اختصاص داد و حدود چهل سال نایب و رابط میان امام عجل الله تعالی فرجه الشریف و شیعیان بود و توانست مسائل فقهی، کلامی، اجتماعی و ... بیشتری را از سوی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف بگیرد و در اختیار مردم قرار دهد. او کتاب‌هایی در زمینه فقهی نوشته است و همه را یا مستقیماً از امام حسن عسکری علیه السلام و امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و یا به واسطه پدرش، عثمان بن سعید از امام هادی علیه السلام و امام حسن عسکری علیه السلام روایت کرده است، از جمله آن کتاب‌ها کتاب الأشربة می‌باشد که بعدها به نایب سوم و چهارم رسید.


وظایف و مسئولیت‌های محمدبن عثمان در دوران نیابت


1. زدودن شک و حیرت مردم درباره وجود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف


مهم‌ترین وظیفه‌ نواب اربعه، این بود که وجود امام را برای شیعیان به اثبات برسانند. از این رو نایب دوم، احادیث گوناگونی از دیدارهایی که با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف داشته، برای شیعیان بیان می‌نمود و دیدارهای خود را حتی در دوران کودکی آن حضرت و در دوران امامت آن حضرت برای مردم بازگو می‌کرد، ایشان این احادیث را برای اثبات وجود امام عجل الله تعالی فرجه الشریف حضور ایشان در جامعه، جانشینی امام عسکری علیه السلام و جلوگیری از انحراف و تردید بیان می‌نمود.


2. حفظ جان امام مهدی علیه السلام از راه پنهان داشتن نام و جای آن حضرت


امام مهدی علیه السلام در نامه‌ای به محمدبن عثمان بن سعید عمری بیان داشت که از آوردن نام و نشان آن حضرت خودداری کند و در پنهان داشتن نام و جای آن حضرت بکوشد.(3) محمد بن عثمان نیز به وکلای خود سفارش می‌کرد تا کسی نامی از حضرت به میان نیاورد و راه تقیه را پیش گیرند؛ او مانند پدرش، عثمان بن سعید عمری خود را به صورت روغن فروش درآورده و در میان مردم لقب «سمّان» گرفته بود.(4)


3. سامان‌دهی و سرپرستی سازمان وکالت


به وسیله سازمان وکالت، شیعیان پرسش‌ها و شبهه‌های دینی خود را با وکلا در میان می‌گذاشتند و آنان به وسیله محمد بن عثمان از ناحیه مقدسه امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، پاسخ را به شیعیان می‌رساندند. همچنین شیعیان، وجوهات شرعی را به وکلا داده، آنها به نایب امام می‌سپردند.


4. پاسخ گویی به پرسش‌های فقهی و مشکلات عقیدتی


یکی دیگر از وظایف نواب اربعه، این بود که پرسش‌های فقهی و مسائل جدید را به عرض امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف رسانده، پاسخ آنها را به شیعیان می‌گفتند، محمد بن عثمان عجل الله تعالی فرجه الشریف از آن‌جا که مدت بسیاری در این سِمت بود، توفیق پیدا کرد، پاسخ مسائل فقهی، کلامی و اجتماعی بسیاری را در اختیار مردم قرار دهد.


5. مبارزه با غلات و مدعیان دروغین نیابت و بابیّت


عده‌ای با سوء استفاده از غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف تلاش کردند تا به ویژه در زمان نایب دوم، خود را نایب امام معرفی نموده، به این وسیله به شهرت و منصب اجتماعی برسند؛ به همین دلیل یکی از وظایف نواب اربعه، مبارزه با مدعیان دروغین نیابت بود. با توقیعاتی که از ناحیه مقدسه صادر می‌شد، ماهیت این افراد روشن می‌گشت‌. همچنین محمد بن عثمان، علی‌رغم مخالفت‌هایی که از سوی مدعیان دروغین نیابت با وی صورت می‌گرفت و نیز با وجود فشارهایی که از سوی حکام و خلفای آن دوران اعمال می‌شد، توانست منصب نیابت حضرت ولیّ‌‌عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف را به بهترین صورت انجام دهد و نگذاشت، غالیان با ترفندهای دروغین، شیعیان را منحرف نمایند؛ ایشان به وسیله توقیعاتی که از سوی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌رسید، از امور غیبی و پنهانی خبر می‌داد و بدین وسیله، اعتماد شیعیان را به خود جلب می‌کرد و تردید درباره امام  عجل الله تعالی فرجه الشریف را برطرف می‌نمود.


محمد بن عثمان رحمه الله، به وسیله امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف از زمان مرگ خود اطلاع داشته و از دو ماه پیش برای خود قبری آماده کرده بود و خود را برای سفر مهیا می‌نمود و سرانجام در همان زمانی که به او گفته شده بود، یعنی در آخر جمادی الاولی سال (305 ه‍.ق) پس از پنجاه سال نیابت موفق، از دنیا رفت. بدن مطهرش را در سمت غربی بغداد، بر سر راه کوفه و در جایی که خانه‌اش آن‌جا قرار داشت، دفن نمودند.




--------------------------------------------------------------------------------

(1). الغیبة شیخ طوسی، ص256.


(2). همان، ص360.


(3). همان، ص222.


(4). تاریخ سیاسی امام دوازدهم، ص170.