«قدر»

ماه مبارک رمضان، ماه بهار قرآن است، ماه ضیافت الله است، ماه رحمت و مغفرت است، ماه پالایش جسم و روح است. گرچه همه ساعات و  ثانیه های ماه مبارک رمضان پر خیر و برکت می باشد، اما در این میان شب قدر از جایگاه ویژه ای برخوردار است، به طوری که قرآن کریم در توصیف این شب می فرماید: «لیلة القدر خیر من ألف شهر» در اهمیت این شب همین بس که یک سوره در توصیف و تبیین آن، نازل گردیده است.

مفسران و دانشمندان اسلامی، شب قدر را از جهات مختلف مورد بحث و بررسی قرار داده اند، اما آنچه که این مقاله سعی دارد به آن بپردازد اینست که:

1 _ شب قدر چیست ؟

2 _ چه ویژگی های دارد؟

3 _ شب قدر کدام شب است؟

مفهوم شناسی:

واژه «قدر» به معنای اندازه گیری است.  و شب قدر، شبی است که همه امور و مسائل سرنوشت ساز ، در آن شب مقدر می شود. «فیها یفرق کل امر حکیم».

در اینکه چرا این شب «شب قدر» نامیده شده است؟ مفسران نظریه های متعددی را بیان داشته اند از جمله:

۱ -  قدر : شرف و منزلت:

 مرحوم طبرسی می گوید: «از آن رو به اين شب، «قدر» گفته اند كه داراى شرافت و شانى عظيم است.»  چنان چه قرآن مى فرمايد:

«ما قدروا الله حق قدره»

یعنى عظمت و شان خدا را آن گونه كه بايد به جا نياوردند.

2 _ قدر: تنگی و ضيق:

بعضی ديگر گفته‏اند: كلمه «قدر» به معناى ضيق و تنگى است، و «شب قدر » را بدان جهت «قدر » خوانده‏اند كه زمين در آن شب، به واسطه کثرت فرود فرشتگان، تنگ مى‏شود. مانند:

«و من قدر علیه رزقه»

3 _ قدر: تقدیر و اندازه گیری:

اکثر  مفسران بر این باورند که:  شب قدر، به این جهت «قدر» نامیده شده که جمیع مقدرات بندگان در تمام سال، در آن شب تعیین می شود. شاهد این معنی  آیات 3 و 4 سوره «دخان» است که می فرماید:

«انا انزلناه فی لیلة مبارکة انا کنا منذرین، فیها یفرق کل امر حکیم»

ما این کتاب مبین را در شبی پر برکت نازل کردیم، و ما همواره انذار کننده بوده ایم، در آن شب که هر امری بر طبق حکمت خداوند تنظیم و تعیین می گردد.

روایات متعددی این معنای سوم را تایید می کند. از جمله از حضرت امام رضا (ع) نقل شده است که فرمودند:

«...يقدر فيها ما يكون فى السنة من خير او شر او مضرة او منفعة او رزق او اجل و لذلك سميت ليلة القدر»

اين شب را  «ليلة القدر» ناميده اند، چون آنچه مربوط به سال است، از قبيل خوبى، بدى، زيان، سود، روزى (معيشت) و سرآمد عمرها در آن شب اندازه گيرى مى شود.

 ویژگی های شب قدر:

شب قدر دارای ویژگی های است که به بخشی از آنها اشاره می شود:

الف:  نزول قرآن:

یکی از ویژگی ها و امتیازات شب قدر اینست که قرآن، کتاب هدایت و راهنمای بشر و معجزه جاوید پیامبر اعظم(ص) در این شب نازل شده است. که سه آیه از قرآن کریم این مطلب را تایید می کنند:

نخست: آيه اول سوره «قدر»:

«انا انزلناه في ليله القدر»؛

دوم: آيه سوم سوره «دخان»:

«انا انزلناه في ليلة مباركة»

و سوم: آيه صد و هشتاد و پنج سوره «بقره»:

«شهر رمضان الذي انزل فيه القرآن».

از روایات اسلامی استفاده می شود که نه تنها قرآن، بلکه همه کتابهای آسمانی در ماه مبارک رمضان نازل شده اند.

عن ابی عبدالله(ع) قال: نزلت التوراة فی ست مضین من شهر رمضان، و نزل الانجیل فی اثنتی عشرة مضت من شهر رمضان، و نزل الزبور فی ثمانی عشرة مضت من شهر رمضان، و نزل الفرقان فی لیلة القدر.

حضرت امام جعفر صادق (ع) فرمودند:

تورات در ششم ماه مبارک رمضان و انجیل در دوازدهم و زبور در هیجدهم و قرآن مجید در شب قدر نازل گردیده است.

ب: رقم خوردن سرنوشت:

یکی دیگر از ویژگی ها و خصوصیات شب قدر اینست که در این شب مقدرات و سرنوشت انسان ها از قبیل مرگ و زندگی، وسعت یا تنگی روزی، خیر و شر و....  به مدت یک سال تعیین می گردد.

 سئل اباجعفر(ع) عن قول الله عزوجل: «انا انزلناه فی لیلة مبارکة» قال: نعم لیلة القدر و هی فی کل سنة فی شهر رمضان فی العشر الاواخر فلم ینزل القران الا فی لیلة القدر قال الله عزوجل: «فیها یفرق کل امر حکیم». قال: یقدر فی لیلة القدر کل شی یکون فی تلک السنة الی مثلها من قابل خیر و شر و طاعة و معصیة و مولود و اجل او رزق فما قدر فی تلک السنة و قضی فهو المحتوم و لله عزوجل فیه المشیئة.

از حضرت امام باقر(ع) از معناى آيه"انا انزلناه فى ليلة مباركة"سؤال شد، حضرت فرمود: بله شب قدر كه همه ‏ساله در ماه رمضان در دهه آخرش تجديد مى‏شود شبى است كه قرآن جز در آن شب نازل نشده، و آن شبى است كه خداى تعالى در باره‏اش فرموده: "فيها يفرق كل امر حكيم".  آنگاه فرمود: در آن شب هر حادثه‏اى كه بايد در طول آن سال واقع گردد تقدير مى‏شود، چه خير و چه شر، چه طاعت و چه معصيت، و چه فرزندى كه قرار است متولد شود، و يا اجلى كه بنا است فرا رسد، و يا رزقى كه قرار است برسد، پس آنچه در اين شب مقدر شود، و قضايش رانده شود قضايى است‏حتمى، ولى در عين حال مشيت‏خداى تعالى در آنها محفوظ است.

ج:  نزول ملائک:

از ویژگی های دیگری شب قدر  نزول ملائک و فرشتگان است. بر اساس آیه شریفه «تنزل الملائکة و الروح فیها باذن ربهم من کل امر»

فرشتگان و روح در آن شب به اذن پروردگار شان برای تقدیر هر کار نازل می شوند.

در اینکه منظور از روح کیست؟ بعضی گفته اند: «جبرئیل امین» است که «روح الامین» نیز نامیده می شود. بعضی «روح » را به معنی «وحی» تفسیر کرده اند. به قرینه آیه 52 سوره شوری «و کذلک َ اوحینا الیک روحا من امرنا» «همان گونه که بر پیامبران پیش وحی فرستادیم، بر تو نیز «وحی» را به فرمان خود وحی کردیم». برخی دیگر روح را مخلوق عظیمی مافوق فرشتگان دانسته اند . چنانکه شخصی از امام صادق(ع) سوال کرد: آیا روح همان جبرئیل است؟ حضرت در پاسخ فرمود:

«ان جبرئیل من الملائکة و  ان الروح  هو  خلق اعظم من الملائکة ا لیس یقول الله تبارک و تعالی: تنزل الملائکة و الروح؟

جبرئیل از ملائکه است و روح اعظم از ملائکه است. مگر خداوند متعال نمی فرماید: ملائکه و روح نازل می شوند.»

اما فرشتگان به چه منظور نازل می شوند؟ در این رابطه مفسران نظرات متعددی را اظهار داشته اند:

امین الاسلام طبرسی در این زمینه می گوید:

«تنزل الملائکه و الروح یعنی جبرائیل فی لیلة القدر الی الارض لیسمعوا الثناء علی الله و قراءة القران و غیرها من الاذکار » فرشتگان در شب قدر نازل می شوند تا مدح و ثنای خداوند و قرائت قرآن و سایر اذکار را بشنوند.

عده ای دیگر معقتقدند که فرشتگان به منظور سلام نمودن بر مومنین نازل می شوند

قرآن هدف از نزول فرشتگان را این چنین بیان می فرماید:

«تنزل الملائکة و الروح فیها باذن ربهم من کل امر»

«فرشتگان برای تقدیر و تعیین سرنوشت ها و آوردن هر خیر و برکتی در آن شب نازل می شوند، و هدف از نزول آنها انجام این امور است.»اما میزبان فرشتگان در زمین کیست؟ از آنجای که باید بین مهمان و میزبان سنخیت وجود داشته باشد، باید میزبان فرشتگان، اشرف خلایق و برترین بندگان خداوند در روی زمین یعنی امامان معصوم(ع) باشند.

روایات فراوانی گواه بر این مدعاست از جمله:

عن ابی جعفر الثانی عن آبائه عن امیر المومنین (ع) قال: قال رسول الله(ص): امنوا بلیلة القدر فانه ینزل فیها امر السنة و ان لذلک الامر ولاة من بعدی علی بن ابی ابیطالب واحد عشر من ولده

حضرت امام جواد (ع)، از پدران خود از اميرالمؤمنين (ع) از پيامبر اکرم(ص) نقل کرده است:  شب قدر را باور بداريد، در اين شب، تقدير امور سال فرستاده مي‏شود. اين شب را، پس از من نيز صاحباني است، صاحبان اين شب پس از من، علي (ع) و يازده فرزند او هستند.

با توجه به اینکه شب قدر تا قیامت تداوم دارد از این روایت استفاده می شود که باید در هر عصری از اعصار، حجت خدا در روی زمین وجود داشته باشد تا محل نزول ملائک، در شب قدر باشد. و امروز میزبان فرشتگان، قطب عالم امکان حضرت بقیة الله الاعظم (عجل الله تعالی فرجه الشریف) است.

د:  از هزار ماه برتر است:

بعضی از ایام سال هستند که در نزد خداوند ارزش و جایگاه والایی دارند، که شاخص ترین آنها شب قدر است. شبی که به اندازه یک عمر  ارزش دارد. شبی که قرآن در توصیف آن می فرماید:

«لیلة القدر خیر ألف شهر»

شب قدر از هزار ماه برتر است.

از امام صادق(ع) سوال شد که چگونه شب قدر از هزار ماه بهتر است؟ حضرت در پاسخ فرمودند:

«العمل فیها خیر من العمل فی الف شهر لیس فیها لیلة القدر.»

عبادت در شب قدر بهتر است از عبادت در هزار ماهى كه در آن شب قدر نباشد.

در همین راستا علامه طباطبائی(ره) در ذیل آیه سوم سوره مبارکه قدر می فرماید: منظور از بهتر بودن (شب قدر) از هزار ماه به طورى كه مفسرين تفسير كرده‏اند، بهتر بودنش از حيث فضيلت عبادت است، و مناسب با غرض قرآن هم همين معنا است، چون همه عنايت قرآن در اين است كه مردم را به سوى خدا نزديك کند، زنده‏دارى آن شب با عبادت، بهتر است از عبادت هزار ماه.

شب قدر کدام شب است؟

از جمع بندی آیات قرآن کریم چنین استفاده می شود که «شب قدر» یکی از شبهای ماه مبارک رمضان است.  زیرا از یک سو، قرآن می فرماید: «شهر رمضان الذی انزل فیه القران»

قرآن در ماه مبارک رمضان نازل شده است. و از سوی دیگر، آیه نخست سوره مبارکه قدر «انا انزلناه فی لیلة القدر» بیانگر آنست که قرآن، در شب قدر نازل شده است. بنابراین از جمع این دو آیه شریفه، به روشنی دانسته می شود که شب قدر  در ماه مبارک رمضان واقع شده است. اما  اینکه کدام شب از شب های ماه مبارک رمضان است، به روشنی معلوم نیست.

روایات که در این زمینه وجود دارند شب قدر را مردد بین این شبها دانسته اند:

شب اول، شب هفدهم، شب نوزدهم،  شب بیست و یکم، شب بیست و سوم، شب بیست و هفتم و شب بیست و نهم

بعضی از روایات بر این مطلب تاکید دارند که شب قدر در دهه آخر ماه مبارک رمضان و یکی از شبهای بیست و یکم یا بیست و سوم است.

عن زراره عن ابی جعفر (ع) قال: سالته عن لیلة القدر قال: هی لیلة احدی و عشرین، او ثلاث و عشرین.

از امام باقر(ع) راجع به شب قدر سوال شد که حضرت فرمودند: شب قدر شب بیست و یکم یا بیست و سوم است.

عن القسم بن محمد عن علی قال: کنت عند ابی عبدالله(ع) فقال له ابو بصیر: اللیلة التی یرجی فیها ما یرجی؟ فقال فی احدی و عشرین او ثلاث و عشرین.

از امام صادق (ع) راجع به شب قدر سوال شد که حضرت فرمود: شب قدر یکی از شبهای بیست و یکم یا بیست و سوم است.

بعضی از روایات تصریح نموده اند که شب قدر شب بیست و سوم ماه مبارک رمضان  است.

علی رغم اینکه شب قدر در هاله ای از ابهام قرار دارد و معلوم نیست که کدام شب است؟ اما  علامت های دارد که در بعضی از روایات به آن اشاره شده است. چنانکه از امام معصوم(ع) راجع به علامت شب قدر سوال کردند که فرمود:

«علامتها ان تطیب ریحها و ان کانت فی برد دفئت و ان کانت فی حر بردت فطابت»

آن نسيم ملايم كه به شما بوزد، معلوم مي شود شب قدر را درك كرده ايد . اگر زمستان باشد ، احساس سرما نمي كنيد . و اگر تابستان گرم باشد، احساس گرما نمي كنيد. اين نسيم قدر است . علامت ديگر اينكه : اگر بُوي خوبي به مشام شما رسيد، اين نشانه قدر است.

نتیجه گیری:

در ایام سال، روزها و ماه های وجود دارند که از قداست و ارزش والایی برخوردارند که شاخص ترین آنها شب قدر است. شبی که ویژگی ها و خصوصیات منحصر به فرد دارد. همچون:

1 _ همه امور به مدت یک سال در آن شب، تعیین می گردد.

2 _ قرآن، یگانه معجزه جاوید پیامبر اعظم(ص) در آن شب نازل شده است.

3 _ از هزار ماه برتر است.

4 _ فرشتگان برای تقدیر امور، در آن شب نازل می شوند.

علی رغم اینکه شب قدر از ارزش و جایگاه ویژه ای برخوردار است، اما در هاله ای از ابهام قرار دارد و معلوم نیست که کدام شب، شب قدر است. اما بیشتر روایات بر این مطلب تاکید دارند که شب قدر، شب بیست و یکم یا بیست و سوم ماه مبارک رمضان است.