تاریخ كردستان تا قبل از اسلام چندان روشن نیست. كردها، اقوامی آریایی هستند كه چندینهزار سال پیش از میلاد به این منطقه مهاجرت كردهاند. با این حال این استان تاریخی دیدنی های طبیعی و تاریخی زیادی دارد که در سفر به آن باید از آنها بازدید کنید.
قلعه حسن آباد
قلعه حسن آباد در 5 كیلومتری سنندج واقع شده و یك مقر حكومتی بوده است. این قلعهدر دوره صفویه توسط «هِهلوخان« حاكم مقتدر ساخته شده است. در حال حاضر ویرانههای این قلعه مشهود است.
پل قشلاق
پل قشلاق روی رودخانه قشلاق در 3 كیلومتری سنندج احداث شده و از بناهای دورهصفویه است. این پل تماما با آجر ساخته شده و ملاط آن ساروج است. پل از دو دهانه بزرگ و چهار چشمه كوچك تشكیل شده است. عرض پل 5.80 متر و طول آن در حدود 90 متر است. در دو طرف پایههای پل موجگیرهایی از نوع مثلثی و مدور تعبیه شده است.
پل شیخ
پل شیخ روی رودخانه قشلاق در 8 كیلومتری شمال سنندج احداث شده و از آثار دورهصفوی است. طول پل 53.5 متر و عرض آن 5.3 متر است. پل 6 دهانه دارد كه سه دهانه آن دارای طاق جناغی و سه دهانه دیگر دارای طاقهای قوسی است.
قلعه قمچقای
قلعه قمچای در 12 كیلومتری روستای قمچقای بیجار واقع شده است. این قلعه بینظیر از دژهای باستانی و بسیار كهن كردستان به شمار می رود. بنای این قلعه به سدههای 9-8 پیش از میلاد میرسد. در جهتغربی دژ، مكانی به عمق 100 متر وجود دارد كه با راهی سخت به صفه غربی قلعه منتهی میشود.
در حاشیه شمالی دژ، حفرهای به زیبایی تمام تراشیده شده است. در شمال غربی، پلكان طویلی وجود دارد كه سه دوره سكونتمادها، پارتها و اشكانیان را مسلم میدارد. در عصر مغول، محراب كوچكی با چهار پلكان ساخته شده است كه در نوع خود جالب توجه است.
تپه باستانی بابا گرگر
تپه باباگرگر در یكی از روستاهای قروه واقع شده است و آرامگاه امام زادهای به نام سیدجمالالدین در بالای آن قرار دارد كه اكنون زیارتگاه مردم است. در این مكان چند چشمه آب معدنی نیز وجود دارد.
قلعه زیویه
این قلعه در 42 كیلومتری شمال شرقی سقز قرار گرفته و در سال 1947 میلادی بطور اتفاقی كشف شده است. آثاری كه در این قلعه بدست آمده اند، از یك تمدن پیشرفته در این ناحیه نشان دارند.
از جمله معروف ترین این آثار، سینهبند بزرگ طلایی است كه روی آن تصویر حیوانات افسانهای نقش گردیده است. این آثار به 900 سال پیش از میلاد تعلق دارند.
ساختمان غار به دوره اشكانی و حدود قرن سوم پیش از میلاد مربوطاست. خانههای این غار در 2000 سال قبل معبد معروف «هراكلیس» (خدای یونانی) بود و اهمیت و اعتباری داشت
غار تاریخی کرفتو
غار كرفتو در قلعهای به همین نام بین دیواندره و سقز واقع شده و از معروفترین و مهمترین آثار باستانی كردستان به شمار میرود. ساختمان غار به دوره اشكانی و حدود قرن سوم پیش از میلاد مربوطاست. خانههای این غار در 2000 سال قبل معبد معروف «هراكلیس» (خدای یونانی) بود و اهمیت و اعتباری داشت. روی یكی از اطاقهای آن نام هراكلیتوس با حروف یونانی منقوش و حك شده است و روی دیوار اتاق سوم نقش اسب سواری كه آهو شكار میكند دیده میشود. این شكل یادگار فتوحات گودرز اشكانی و تسلط این پادشاه بر مهرداد پادشاه ارمنستان است.
دسترسی به این معبد قدیمی اكنون به دلیل سراشیبی تند مشكل است. پس از ورود به غار و عبور از اتاقهای سنگی، محوطه وسیعی وجود دارد كه توسط دالان تنگتاریكی به دو حوضچه سنگی مرتبط میشود. نقوش اتاقهای سوم و چهارم و جایگاه مشعلهایی كه به وسیلهكانالهایی به مخزن مرتبط میشوند، از قسمتهای جالب و دیدنی غار است. در بقایای ساختمانهای غار، آثاردالان، رواق، اتاقهای سنگی، در و پنجره و روزنههایی دیده میشود. از شواهد و قرائن پیداست كه ساخت غارباید به دوره میترائیسم و مهرپرستی مربوط باشد.
روستای درکی
روستای دركی در فاصله 42 كیلومتری جنوب شرقی مریوان در یك منطقه پایكوهی واقع شده است. در اطراف آن سه کوه و یک دره قرار دارند. آب و هوای منطقه سرد و نیمه مرطوب است. زبان مردم آن كردی است. كوهها، درهها، پوشش گیاهی و حیات وحش متنوع از جاذبهها و عناصر طبیعی آن محسوب میشوند.
روستای نگل
روستای نگل در 60 كیلومتری جاده سنندج - مریوان واقع شده است. معروفیت روستای نگل به مناسبت وجود یك جلد قرآن به خط كوفی است كه در گاو صندوق مسجد روستا نگهداری میشود. قدمت كتابت این قرآن به بیش از هزار سال میرسد. این اثر حیرتانگیز مذهبی - هنری، روستا و مسجد آن را به یك موزه معروف تبدیل كرده است.
روستای اورامانات تخت
روستای اورامانات تخت در درهای شرقی - غربی در شیب تندی رو به روی یالِ شمالی كوه «تخت» در جنوب غربی مریوان واقع شده است. خانههای روستا از سنگ و اغلب به صورت خشكه چینی و پلكانی است و سقف آنها را با تیر پوشاندهاند. خانهها به گونهای روی هم قرار گرفتهاند كه پشت بام خانهای، حیاط خانه دیگری است. آب و هوای این منطقه در فصول بهار و تابستان بسیار مطبوع و در زمستان بسیار سرد است.
آتشگاههای باستانی باقیمانده منطقه نشان میدهد كه مردم این ناحیه پیش از اسلام، زرتشتی بودهاند. رودخانه «سیروان« از درههای عمیق این ناحیه عبور كرده و وارد خاك عراق میشود.
