مفهوم شناسي: لعن به معناي طرد و دور كردن با غضب است. اگر لعن از جانب خدا باشد در آخرت به معناي عقوبت و در دنيا به معناي انقطاع از قبول رحمت و توفيق است و اگر از جانب انسان باشد به معناي دعا و نفرين و درخواست بر ضرر غير است.(1)
لعن در قرآن و روايات:خداوند متعال در قرآن كريم 37 بار «لعن» را با انتساب به خودش و نيز يك بار با انتساب به مردم به كار برده است. با توجه به معناي لغوي لعن و انتساب آن به خدا روشن مي شود لعن منع عقلي و نقلي ندارد. ولي در مقابل از سبّ (فحش) نهي شده است. با مراجعه به احاديث روشن مي شود كه پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نيز تعبير «لعن» و مشتقات آن را در موارد بسياري حتي در خصوص مسلمانان و برخي از صحابه به جهت كارهاي زشتي كه از آنها صادر شده بود بكار برده است هم چنين در احاديث بيش از سيصد مورد پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بر ديگران لعن كرده است.(2)
مصاديق لعن در قرآن كريم با مراجعه به قرآن كريم پي مي بريم كه خداوند متعال برخي افراد را لعن نموده است مانند:
1. در مورد ابليس آنجا كه مي فرمايد: وَإِنَّ عَلَيْك لَعْنَتِي إِلَي يَوْمِ الدِّينِ.(3) همانا لعنت من بر توست تا روز جزا.
2. در مورد عموم كافرين: آنجا كه مي فرمايد: إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا.(4) همانا خداوند لعنت كرده كافران را و براي آنان جهنم را آماده نموده است».
3. در مورد اهل كتاب به طور عموم و يهود به طور خصوص آنجا كه مي فرمايد لُعِنَ الَّذِينَ كفَرُواْ مِن بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَي لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِك بِمَا عَصَوا وَّكانُواْ يَعْتَدُونَ.(5) لعنت شدند كساني كه از بني اسرائيل كافر شدند، به زبان داود و عيسي بن مريم».
4. ظالمين: أَلاَ لَعْنَةُ اللّهِ عَلَي الظَّالِمِينَ.(6) آگاه باش لعنت خدا بر ظالمان است».
5. كاذبين: وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِن كانَ مِنَ الْكاذِبِينَ وَيَدْرَأُ.(7) بار پنجم قسم ياد كند كه لعنت خدا بر او باد اگر از دروغ گويان باشد».
6. آزار دهندگان رسول الله ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُّهِينًا.(8) و كساني كه خدا و رسول را اذيت مي كنند خداوند آنان را در دنيا و آخرت مشمول لعنت خود قرار داده است.
7. تهمت زنندگان به زنا: إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ.(9) كساني كه به زنان با ايمان و پاك دامن بي خبر از كار بد تهمت بستند محققا در دنيا و آخرت ملعون شدند».
8. قتل مؤمن: وَمَن يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُّتَعَمِّدًا فَجَزَآؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا.(10) و هر كس مؤمني را به عمد بكشد مجازاتش آتش جهنم است كه در آن جاويد معذب خواهد بود. خدا بر او خشم و لعنت كند. و عذابي بسيار شديد برايش مهيّا سازد».
9. نفاق: وَعَدَ الله الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُّقِيمٌ.(11) خدا مرد و زن از منافقان و كافران را وعده آتش دوزخ و خلود در آن داده همان دوزخ براي كيفر آنان كافي است و خدا آنان را لعن كرده و براي آنان عذاب ابدي است».
10. فساد و قطع رحم: فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِن تَوَلَّيْتُمْ أَن تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكمْ ـ أُوْلَئِك الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَي أَبْصَارَهُمْ.(12) شما منافقان اگر از فرمان خدا و طاعت روي برگردانيد يا در زمين فساد و قطع رحم كنيد باز هم اميد داريد؟ اينان همين منافقانند كه خدا آنان را لعن كرده و گوش و چشمشان را كور گردانيد.
زنان مورد اشاره قرآن
حضرت مريم ـ سلام الله عليها ـ تنها زني است كه نامش در قرآن به صورت واضح آمده و بقيه زنان به آنها اشاره شده است كه در ادامه به آنها اشاره مي شود.
1. فاطمه زهرا ـ سلام الله عليها ـ (13)
2. هند همسر ابوسفيان(14)
3. ملكه سبا و سليمان(15)
4. زليخا زن عزيز مصر(16)
5. مادر و خواهر موسي و آسيه زن فرعون(17)
6. زن زكريا.
7. حنه همسر عمران و مادر مريم(18)
8. عايشه، حفصه و زينب بنت جحش زنان پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ (19)
9. حضرت مريم(20)
10. زن ابراهيم.(21)
اما سه زني كه در قرآن نفرين شده اند
همسر حضرت لوط(22)
همسر حضرت نوح(23)
ام الجميل زن ابولهب و خواهر ابوسفيان: او چون زن بدزبان و كارشكني بود خداوند او را جزء زنان مورد نفرين در قرآن آورده است نام شوهرش عبدالعزي (بنده بت عزي) بود و كنيه او ابولهب. او را حماله الحطب يعني زني كه هيزم به دوش مي كشد مي ناميدند. بعضي ها مي گويند چون بوته خار را بر دوشش مي كشيد و سر راه پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي ريخت و يا سخن چيني مي كرد او را به اين نام خوانده اند بعضي ها هم مي گويند به خاطر بخل با توجه به ثروتش حاضر نبود كمكي به نيازمندان بكند به خاطر همين به هيزم شكن فقير تعبير شده. ام الجميل گردن بند جواهر نشاني داشت كه سوگند ياد كرده بود آن را در راه دشمني پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ خرج كند لذا به كيفر اين كار خداوند گفته طنابي از الياف خرما در آخرت بر گردنش بياويزد.(24)
پاورقی:
1. مفردات راغب، ص471.
2. موسوعه اطراف الحديث، ج6، ص594 ـ 606.
3. ص : 78.
4. احزاب : 64.
5. مائده : 78.
6. هود : 18.
7. نور : 7.
8. احزاب : 57.
9. نور : 23.
10. نساء : 93.
11. توبه : 68.
12. محمد : 22.
13. سوره کوثر.
14. ممتحنه : 12.
15. نمل : 23، 24، 25، 26، 27، 40.
16. يوسف : 21، 24، 25، 29، 30، 31، 32، 33، 34، 51.
17. طه : 4. و قصص : 7، 8، 9، 10، 13.
18. آل عمران : 35.
19. التحريم : 1 تا 5.
20. انبياء : 91 و آل عمران، 36، 37، 42، 43، 44، تا 47، و مريم : 16 تا 26 و 32 تا 34 و المؤمنون : 50.
21. زاريات : 24، 28، 29، و هود : 69، 71، 72، 73.
22. هود : 81، و حجر : 60.
23. تحريم : 10.
24. - سبزوارى نجفى محمد بن حبيب الله، ارشاد الاذهان الى تفسير القرآن، ص 608.