قرآن كتاب هدايت است. چنان كه خود مي فرمايد: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يِهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ....(1)
اگر در كتاب الهي، نامي از اقوام، قبايل و اشخاص آمده با هدف عبرت و پندآموزي براي بشريت است. لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِّأُوْلِي الأَلْبَابِ مَا كانَ حَدِيثًا يُفْتَرَي وَلَكن تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كلَّ شَيْءٍ وَهُدًي وَرَحْمَةً لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ.(2)
واژه هاي «ايران» و «فارس» در قرآن وجود ندارد، اما در چند آيه به طور ضمني به آن اشاره شده است:
1. سوره روم، آيات 1ـ4: الم ـ غُلِبَتِ الرُّومُ ـ فِي أَدْنَي الْأَرْضِ وَهُم مِّن بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ ـ فِي بِضْعِ سِنِينَ لِلَّهِ الْأَمْرُ مِن قَبْلُ وَمِن بَعْدُ وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ.
مفسران بزرگ و اغلب آنها شأن نزول اين آيه را هنگام حضور پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در مكه و جنگي كه ميان ايرانيان و روميان رخ داد و ايراني ها پيروز شدند، مي دانند. مشركان مكه طرفدار ايرانيان مشرك و مسلمانان حامي مسيحيان خداپرست بودند. و غلبه ايراني ها بر روميان سبب خوشحالي كفار مكه گرديد.(3) و خداوند با نزول اين آيه فرمود: روميان پس از شكست از ايرانيان، دوباره پيروز خواهند شد.
2. لفظ «الصابئون» در سوره مائده آيه 69 و «الصَّابِئين» بقره : 62، اشاره به قوم فارس و ايرانيان دارد. البته در مورد «صابئه» اختلاف نظر وجود دارد. علامه راغب اصفهاني، آنها را قومي بر دين حضرت نوح ـ عليه السلام ـ مي داند و قول ديگري نقل مي نمايد كه: «به هر كسي كه از دين خود به ديني ديگر تمايل كند (صابئي) گويند».(4)
ابوريحان بيروني «صابئين» را مذهبي آميخته از مجوسيت و يهوديت مي داند كه سلاطين «پيشداديان» و برخي از «كيانيان» كه در بلخ زندگي مي كردند، پيروان آن بودند و بقيه صابئيني كه در «حران» زندگي مي كردند «حرانيه» ناميده مي شدند.
علامه طباطبايي(ره) در تفسير الميزان، اين قول را از ميان نظريات مختلف پسنديده و آن را با ظاهر آيه شريفه (بقره : 62) سازگار مي داند. زيرا ظاهر آيه بيانگر اين است كه «صابئون» مذهبي در رديف مذاهب ساير اهل كتاب دارند.(5)
3. در آيه 17 از سوره حج مي فرمايد: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَي وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلَي كلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ.
محل بحث درباره كلمه «المجوس» مي باشد كه به ايرانيان نظر دارد. لفظ «مجوس» فقط يك بار و آن هم در اين سوره و اين آيه آمده است. مراد از مجوس در اين آيه «پيروان زرتشت» است و شايد به ياران ماني هم ناظر باشد. كلمه «مجوس» ايراني الاصل و به وسيله «آرامي ها» با تغيير صوتي و حرفي اندكي به زبان عرب وارد شده است. زرتشت به احتمال قوي در حدود آذربايجان بوده و آن ديار براي آتشكده ها و پرستش آتش مناسب بوده است.(6)
دولت ساساني كه آخرين حكومت قبل از ظهور اسلام در ايران است داراي تشكيلات و نظام قوي و استواري بوده و دين زرتشتي را رسمي اعلام نمود. آنها از ابتداء با روحانيون زرتشتي متحد و اين رابطه محبت در ميان دين و دولت تا آخر دوره آنان استحكام داشت. اردشير اول دستور داد كه كتاب آنها را رسمي و قانوني قرار دهند.(7)
بنابراين به طور صريح لفظ «فارس» و «ايران» در قرآن نيامده بلكه با عبارت هاي ديگري نظير: «الصابئون» و «المجوس» و در اوايل سوره روم اشاره شده است. آيه «غلبت الروم» درباره جنگ ميان روم و ايرانيان، «الصابئون» و «الصابئين» به دين آميخته با زرتشت و يهوديت، و «المجوس» به پيروان آيين زرتشت گفته شده است.
پاورقی:
1. ترجمه: «اين قرآن، به راهي که استوارترين راههاست هدايت مي کند...، اسراء : 9 ترجمه آيت الله مکارم شيرازي.
2. ترجمه: «درسرگذشت آنها درس عبرتي براي صاحبان انديشه بود!...» يوسف : 111 ترجمه آيت الله مکارم شيرازي.
3. مکارم شيرازي، ناصر و ديگران، تفسير نمونه، ج16، ص359.
4. علامه راغب اصفهاني، مفردات الفاظ القرآن الکريم، ص475.
5. طباطبايي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، ترجمه ناصر مکارم شيرازي، ج1، ص257.
6. خزائلي، محمد، اعلام قرآن، ص547.
7. آتور کريستن سن، ايران در زمان ساسانيان، ترجمه رشيد ياسمي، ص162.
