بررسي عملكرد رسانه‌هاي اينترنتي ايران و جهان در خلال جنگ با عراق

 

بررسي عملكرد رسانه‌هاي اينترنتي ايران و جهان در خلال جنگ عراق

سايبر ژورناليسم

نبرد اينترنتي، امروزه مكمل نبردهاي مرسوم نظامي و برخي مواقع حتي جايگزين آن شده است. جنگ آمريكا و انگليس عليه عراق به لحاظ ورود پديده‌هاي جديد رسانه‌اي به خصوص در سايبر اسپيس نمونه منحصر به فرد و بديعي به شمار مي‌رود

از آنجايي كه رسانه‌ها و از جمله رسانه‌هاي مبتني بر اينترنت يكي از ابزارهاي جنگ رواني به شمار مي‌روند، آمريكا كه پيشتاز بهره‌برداري از ظرفيت‌هاي اينترنت است، در اين زمينه نيز بيشترين استفاده را براي تضعيف طرف مقابل خود يعني عراق و شكل دهي افكار عمومي داخلي و بين‌المللي انجام داد.
براساس گزارش‌هايي كه توسط نشريات آمريكايي منتشر شده، آمريكا پس از حملات تروريستي 11 سپتامبر، طرح‌هايي را براي دست زدن به حملات اينترنتي عليه كشورهايي همچون عراق پي‌ريزي و اجرا كرده است عنوان اين طرح‌ها ( استراتژي رخنه و اخلال در سيستم‌هاي رايانه‌اي دشمن) اعلام شده و وظيفه هدايت و كنترل و اجراي آن به وزارت دفاع آمريكا ( پنتاگون) سپرده شده است.
در رابطه با آن بخشي از سيستم‌هاي رايانه‌اي عراق و كشورهاي مورد هدف آمريكا كه به اينترنت و شبكه متصل نيستند، استفاده از شيوه‌هاي جنگ‌هاي الكترونيكي و بمب‌هاي الكترونيكي پيشنهاد شده است.
( دي كي ماتاي) مدير شركت امنيتي (MI2Y) مي‌گويد:
عراق داراي تاسيسات ارتباطي نسبتا پيشرفته‌‌اي است و حملات رايانه‌اي باعث فلج شدن اين سسيتم ارتباطي شده و نظاميان و غير نظاميان را از ارتباط با يكديگر محروم مي‌كند.
از سوي ديگر واشنگتن با توجه به آسيب پذيري آمريكا نسبت به حملات رايانه‌اي متقابل عراق يا هواداران آن كشور در جهان، تدابير امنيتي در اينترنت را تشديد كرد. جرج بوش به اين منظور دستور داد تا 5/1 ميليارد دلار بر بودجه تدابير امنيتي شبكه‌هاي رايانه‌اي و اينترنتي و همچنين آموزش متخصصاني كه با حملات اينترنتي احتمالي تروريست‌ها مقابله ميكنند افزوده شود. چندي پيش پنتاگون هزاران هكر حرفه‌اي را نيز به استخدام خود درآورده بود تا در طرح‌هاي عمليات رواني از آنها استفاده كند ، بخش عمده هماهنگي‌هاي سازمان‌هاي صلح‌طلب براي راه‌اندازي و برپايي تظاهرات‌هاي ضد جنگ در سراسر جهان از طريق اينترنت صورت گرفت، از هفته‌ها پيش از شروع جنگ، نه تنها در اروپا، آسيا و آمريكا بلكه در قلب ايالات متحده، هزاران هزار تظاهركننده ضد جنگ به خيابان‌ها ريخته و سياست‌هاي جنگ‌طلبانه بوش و بلر را محكوم كردند.
بيش از 20هزار سايت اينترنتي در طول 3هفته جنگ توسط هكرها، هك شد. اين سايت‌ها هم متعلق به آمريكا و انگليس بود و هم متعلق به كشورها و شبكه‌هاي راديو تلويزيوني حامي مردم عراق.
كارشناسان معتقدند هرچند كه حملات اينترنتي پديده تازه‌اي نيست ولي اينكه طرف‌داران صلح پيام خود را از اين طريق به گوش مردم جهان مي‌رسانند، موضوع جالبي است. پيش از شروع جنگ آمريكا و انگليس در عراق نيز فعاليت‌هاي مشابهي از سوي هكرها مشاهده شده بود.
رژيم صهيونيستي نيز از جمله كشورهايي بود كه با افزايش شعله‌هاي جنگ در عراق، زير بمباران حملات اينترنتي هكرها قرار گرفت توليد ويروسهاي رايانه‌اي نيز يكي از شيوه‌هاي نفوذ و نابودي اطلاعات سايت‌ها و شبكه‌هاي رايانه‌اي است. در طول اين جنگ يك كرم رايانه‌اي به نام (گاندا) (Ganda) كه از طريق پست الكترونيكي منتقل مي‌شود با استفاده از موضوع جنگ و جذابيت آن براي كاربران اينترنت و با قول نشان دادن تصاوير ماهواره‌اي از عراق يا برنامه محافظ صفحه (screen saver) از كاريكاتور جرج بوش كاربران را گول شده و آنها را دچار آسيب كرد.
اين موضع نشان دهنده آن است كه طرفين جنگ و هواداران آنها سايت‌هاي يكديگر را مورد حمله قرار داده و يا با ارسال E.mail هاي كاذب ترافيك شبكه را افزايش داده‌اند تا مشكلاتي براي آنها بوجود آورند.
برخي كارشناسان و تحليل‌ گران معتقدند كه اكنون شبكه اينترنت به عنوان يك منبع نظرسنجي و رفراندوم در دنيا مطرح است و زماني كه يك سايت آمريكايي يا انگليسي مورد حمله قرار مي‌گيرد، نشان‌دهنده آن است كه بسياري از كاربران اينترنتي مخالف جنگ هستند و فعاليت‌ هكرها كه يكسري از آنها به صورت حرفه‌اي در سازمان‌هاي جاسوسي دوطرف عمل مي‌كنند از ساير جنبه‌هاي جنگي است كه ميان دو طرف رخ داده است.
سايت اينترنتي شبكه تلويزيوني الجزيره كه به علت پخش تعداد كشته‌هاي انگليسي و آمريكايي درجنگ عراق باعث عصباني شدن مقامات پنتاگون شده بود، توسط هكرها از كار انداخته شد و دفتر شبكه الجزيره در بغداد مستقيما هدف حمله موشكي آمريكا قرار گرفت و طي آن طارق ايوب خبرنگار اين شبكه كشته شد. همچنين با اولين حمله آمريكا به بغداد، عرب‌ها از طريق پيام‌رساني ضد جنگ براي كمپاني‌هاي آمريكايي و اتگليسي، با آنها برخورد كردند. پيام‌هايي كه توسط هكرها برروي سايت‌ها نوشته شده بود به خوبي بيانگر اهداف و مقاصد آنها بود، پيام‌هايي همچون: خدا نگهدار نظاميان، ما تورا شخصا مي‌شناسيم( براي ژنرال‌هاي عراقي) جنگ براي نفت، نه، ما صلح مي‌خواهيم و ...
جنگ و مراجعه وسيع به سايت‌هاي اينترنتي
وقوع جنگ در عراق، باعث مراجعه تعداد بسيار زيادي از مردم ايران و جهان به اينترنت براي اطلاع‌رساني از تازه‌ترين اخبار جنگ بود. همين مساله باعث بروز مشكلاتي براي برخي وب‌سايت‌هاي خبري و. نظامي شد. در نخستين روز جنگ، شمار بازديدكنندگان از 15 سايت ممتاز خبري در اينترنت، ناگهان 40درصد افزايش يافت و شمار مراجعان برخي سايت‌ها مانند بخش خبري بي‌بي‌سي، ياهو، و ام‌اس‌ان‌بي‌ سي، سه برابر شد. اين روند در روزهاي بعد هم ادامه پيدا كرد اگرچه در هفته سوم جنگ، از تعداد رو به افزايش مراجعان سايت‌هاي خبري كاسته شد، اما با اين حال آمار آنها در مقايسه با پيش از شروع جنگ، افزايش چشم‌گيري برخوردار بود.
سايت‌هاي خبري سعي كردند توان فني خود را براي پاسخگويي به اين تعداد از مراجعان بالا ببرند، رشد ناگهاني مراجعان اينترنت باعث فشار زيادي بر رايانه‌هاي ميزبان سايت‌ها شد. سيستم‌هاي (كينوت) كه ناظر واكنش وب‌سايت‌ها است گزارش‌دار كه صفحات اينترنتي با سرعت بسيار كمتري كار مي‌كنند و در برخي موارد مدت زمان انتظار براي ديدن يك صفحه 3 برابر شد. سايت الجزيره فقط در زمان‌هاي خاصي قابل دسترسي بود و سايت‌هاي ارتش آمريكا و نيروي دريايي آن كشور عملا غير قابل دسترسي شد وب سايت‌هاي دولتي انگلستان نيز از يان قاعده مستثني نبودند و كساني كه قصد ورود به اين سايت‌ها را داشتند مدت زمان طولاني براي دريافت اطلاعات وقت صرف كردند.
اشتياق مردم براي پيگيري اخبار جنگ از طريق ايترنت، نشاندهنده آن است كه مردم ترجيح داده‌اند به جاي ديدن تصاوير فيلتر شده شبكه‌هاي تلويزيوني و يا اخبار تنظيم شده و زمان گذشته آژانس‌هاي خبري يا مطبوعات و رسانه‌هاي مكتوب، مستقيما به سراغ توليدكنندگان خبر در اينترنت بروند و اصل گزارش‌ها را ببينند بر اساس يك نظر سنجي 77درصد مردم آمريكا، بهترين منبع براي دريافت اخبار جنگ را اينترنت دانستند اين در حالي‌است كه تا پيش از آن تنها 3 درصد از مردم آمريكا از اينترنت به عنوان اولين منبع اطلاعاتي در خصوص اخبار جنگ استفاده مي كردند. همچنين بيش از نيمي از آمريكايي‌ها از پست الكترونيكي براي برقراري ارتباط با يكديگر و دوستان خويش جهت بيان نظرات خود درباره جنگ و ابعاد و پيامدهاي آن پرداختند اگرچه در مورد ايران تحقيق مستقلي در مورد شمار كاربران و مراجعان به اينترنت در طول جنگ، صورت نگرفته‌است اما با توجه به تعطيلي اكثر مطبوعات كشور به خاطر همزماني جنگ با تعطيلات نوروزي ايران، بطور قطع ميزان مراجعان ايراني به اينترنت براي دريافت اخبار جنگ در مقايسه با قبل از آن افزايش داشته است.
تقريبا تمام مطبوعات ايران داراي سايت‌هاي اينترنتي مختص به خود مي‌باشند اما هيچ‌يك از يان سايت‌ها به استثناي (جام‌جم آن‌لاين) يك نشريه الكترونيكي مستقل از روزنامه چاپي محسوب نمي‌شود، لذا به موازات تعطيلي روزنامه‌ها، سايت‌هاي اينترنتي آنها در طول تعطيلات نوروزي، خاموش و راكد بود و اين يعني از دست رفتن بزرگ‌ترين فرصت خبري براي پوشش اخبار رويدادي كه در همسايگي ايران اتفاق افتاد و ناتواني در كسب اعتماد مردم داخل كشور توليد و بر روي اينترنت منتشر مي‌شوند.
براساس بررسي‌هاي صورت گرفته، از ميان ده‌ها سايت و نشريه الكترونيكي فارسي زبان، تنها سايت‌هاي جام جم آن لاين و بازتاب ( در داخل ايران) فعال بوده و به ارايه اخبار و اطلاعات در دوهفته اول جنگ پرداختند اين در حالي بود كه به جز يكي دو نشريه الكترونيكي فارسي زبان( در خارج ايران) بقيه آنها در آن ايام فعال بوده و به انتشار اخبار بر رو ي اينترنت مي‌پرداختند. پس از اتمام تعطيلات نوروزي نيز با وجوديكه جنگ همچنان جريان داشت رسانه‌هاي اينترنتي داخلي نتوانستند آنچنان كه بايد و شايد به اطلاع‌رساني در اين عرصه بپردازند و يك نوع گيجي و فقدان استراتژي و خط مشي بر آنها حاكم بود، به طوري كه كمتر تحليل و مقاله عميقي در اين سايت‌ها منتشر سد، به لحاظ خبري هم به جز يك سايت كه احتمالا از رانت‌هاي دولتي و حكومتي بوده و عمدتا به بازتاب اخبار توليدي خبرگزاري‌ ها و آژانس‌هاي خبري خارجي مي‌پرداختند. اين سايت‌ها حتي نتوانستند در پوشش اخبار مرتبط با جنگ در عراق كه در داخل ايران اتفاق مي‌افتاد همچون تظاهرات‌ها، تحصن، اشغال سفارت عراق، حمله انتحاري به سفارت انگليس و ... به عنوان مرجع خبري تلقي شوند و رسانه‌هاي مشابه آنها در خارج، در پوشش اين گونه رويدادهاي داخلي ايران، موفق‌تر عمل كردند. دليل اين امر شايد 2 مساله باشد: احتياط بيش از حد رسانه‌هاي داخلي به خاطر رعايت خطوط قرمز و مصالح ملي و منافع ملي، نداشتن نيروي انساني متخصص و ماهر به لحاظ خبري و هم تحليل.
در مجموع مي توان گفت: رسانه‌هاي الكترونيكي ايران به جز يكي دو مورد ( بطور استثنايي) عملكرد موفقي به لحاظ خبري در پو.شش اخبار جنگ نداشته و فرصت بسيار گرانبهايي را از دست دادند كه كمترين پيامد آن افزايش اعتماد به رسانه‌هاي خارجي و كاهش گرايش به رسانه‌هاي داخلي در عرصه اينترنت است.
وبلاگ‌ها و جنگ
وبلاگ ها تازه‌ترين دستاورد تكنولوژي IT و فناوري مبتني بر اينترنت هستند، تقريبا از زمان تاسيس اولين وبلاگ در اينترنت تاكنون، هيچ جنگي ( به جز جنگ آمريكا و انگليس با عراق) در صحنه بين‌المللي رخ نداده بود. انتشار اطلاعات و اخبار و ديدگاه‌ها درباره جنگ در وبلاگ‌ها، اولين تجربه در نوع خود بود.
مطالعه و بررسي در زمينه نقش و كاركرد وبلاگ‌ها در جنگ، نيازمند صرف وقت بيشتر و مطالعات گسترده‌تري است، به اين دليل كه وبلاگ‌ها بسيار متنوع، متعدد و گسترده بوده و به راحتي توسط هرفرد و كاربر اينترنتي قابل ايجاد و انتشار هستند. نقش وبلاگ‌ها در انتشار اخبار به قدري برجسته .و پر اهميت شده است كه امروزه بخش عمده‌اي از نتايج جست‌وجوهاي كاربران درمورتورهاي جست‌وجوگر اينترنت را به خود اختصاص داده‌اند دقيقا به همين علت موتور GOOGLE بزرگ‌ترين موتور جست وجوي اينترنت اخيرا اقدام به خريداري سايت Blogger بزرگترين ارايه دهنده خدمات وبلاگ رايگان در اينترنت كرد.
در طول 3 هفته اول جنگ در عراق، علاوه بر آنكه صدها وبلاگ جديد در زمينه جنگ ايجاد شد، بسياري از وبلاگ‌ها و بلاگ‌نويس‌ها به انتشار ديدگاه‌هاي خود در زمينه جنگ پرداختند. علاوه بر آن حتي نيرو هاي نظامي و غيرنظامي دو طرف درگير جنگ به راه‌اندازي وبلاگ اقدام كرده و اخبار و خاطرات روزانه خود را بر روي اينترنت منتشر كردند، امري كه به هيچ‌وجه قبلا سابقه نداشته و براي اولين بار صورت مي‌گرفت. در واقع اين جنگ، اولين جنگ در جهان است كه خاطرات طربازان آن، نه چند سال پس از جنگ كه در حين جنگ و روز به روز نوشته شده است.
از جمله پرخواننده‌ترين وبلاگ‌هايي كه از جبهه جنگ نوشته‌مي‌شد وبلاگي به نام Ltsmash بود كه پر از جزئيات زندگي در اردوگاه، از جمله دعوا با يك افسر از او تحت عنوان اژدها بانو يا Dragon Lady نام برده است.
نويسنده اين وبلاگ در بخش سوال و جواب‌هاي خود تاكيد كرده‌است كه كاري كه مي‌كند نوعي ژورناليسم ناشناس است و براي همين نمي‌خواهد بگويد در جه‌اش چيست و در كجا مستقر شده است.
در آن سو نيز يك وبلاگ نويس عراقي، بصورت روزانه از خاطرات خود و وضعيت بغداد در زير بمباران‌ و موشك‌باران آمريكايي‌ها مي نشوت. اين يادداشت‌هاي روزانه با استقبال گسترده كاربران اينترنت مواجه شد. (رائد عزيز)
(Dear Raed) عنوان اين وبلاگ بود كه از تاثير بمباران‌ها بر زندگي روزمره مردم و ديدگاه مردم كوچه و بازار بغداد مي‌نوشت او يك معمار 29 ساله با نام سلام پكس است كه وبلاگ‌نويسي را از 6 ماه پيش آغاز كرده است. اما محبوبيت بيش از حد وبلاگش به خاطر يادداشت‌هاي ايام جنگ است. او تاكنون يادداشت‌هايي درباره رويدادهاي داخلي عراق همچون انتخابات، بازرسي‌هاي سازمان ملل متحد و آمادگي عراق براي جنگ نوشته است. او گزارش‌هاي دست اولي از حملات هوايي عليه بغداد نوشته و گفته با مشاهده بلند شدن هواپيماهاي ب-52 از انگلستان از طريق شبكه‌هاي تلويزيوني مي‌دانسته كه 6 ساعت بعد بغداد بمباران خواهد شد. او تا زماني كه بمباران‌ها تاسيسات برق و مخابرات بغداد را از كار نينداخته بود به نوشتن ادامه داد و پس از راه‌اندازي مجدد برق و تلفن بغداد، بازهم به اين كار ادامه داده و از كمبود مواد غذايي، بالا رفتن شديد قيمت‌ها، بسته شدن مغازه‌ها، و زندگي در بغداد نوشت. سلام پكس در پاسخ به كساني كه به سايت او بدبين بودند نوشت: ( خواهش ميكنم با ارسال اي‌ميل از من نپرسيد كه آيا من وجود خارجي دارم يا نه، اگر باور نداريد، وبلاگم را نخوانيد، من ترفند تبليغاتي هيچ‌‌كس نيستم. البته به غير از خودم) وبلاگ او در اين آدرس قابل دسترسي است: http://dear-raed.blogspot.com
پل بوليتن خبرنگار امور فني BBC سعي كرد دريابد آيا اين وبلاگ واقعا توسط فردي در عراق يا كشور ديگري منتشر مي‌شود. بولتين گزارش داد كه سايت قلابي نيست و سلام پكس همان كسي است كه خود ادعا مي‌كند.
وبلاگ‌ها به اين دليل مورد استقبال مراجعان اينترنتي قرار گرفتند كه اطلاعات پالايش نشده و فيلتر نشده‌اي را در اختيار بازديدكنند‌ه‌ها قرار مي‌دادند. اطلاعاتي كه از زير تيغ سانسور يا دستورالعمل‌هاي دفترچه 13 صفحه‌اي پنتاگون براي خبرنگاران همراه عبور نكرده بود، البته در ميان انبوه اطلاعات متراكم وبلاگ‌ها، اطلاعات نادرست هم منتشر شده است و به همين دليل به آنها بايد فقط به عنوان منابع دست اول و نه ضرورتا مورد وثوق نگاه كرد.
به قول يك روزنامه‌نگار، زماني اگر يك سرباز، كوچك‌نرين خبري از جبهه جنگ مخابره مي‌ كرد، به دادگاه صحرايي فرستاده مي‌شد. اما در اين جنگ، سربازان و افسران آمريكايي مي‌توانستند لپ‌تاپ‌هايشان را روي زانو بگذارند و از خط مقدم وبلاگ بنويسند. به اين وبلاگ‌ها بايد E.mailها و پيام‌ها و كامنت‌ها comments و عكس‌هاي ديجيتالي را نيز افزود كه توسط سربازان از جبهه‌ها براي دوستان و فاميل و خانواده خود ارسال مي‌كردند. بسياري از اين اي‌ميلها، مجددا توسط خانواده‌ها بر روي اينترنت منتشر مي‌كردند.
وبلاگ‌ها حتي بر رسانه‌هاي خبري بزرگي همچون ‌بي‌بي‌سي هم تاثير گذاشتند به طوري‌كه BBC با تشكيل شبكه‌اي از خبرنگاران وبلاگ نويس علاوه بر خبرها، آنسوي خبرها را هم پست مي‌كردند. اين خبرنگاران، احساسات و تجارب شخصي خود را نيز علاوه بر خبرهاي رسمي، در وبلاگ مخصوص بي‌بي‌سي منتشر كردند. عنوان اين وبلاگ را مي‌توان ( خاطرات جنگ) نهاد. 20 صفحه از گزارش‌هاي خبرنگاران وبلاگ نويس بي‌بي‌سي را مي توانيد در اين آدرس بخوانيد:
http://news.bbc.co.uk/2/hi/in-depth/2866547/.stm
سايت سي‌ان‌ان نيز به پديده وبلاگ نويسي در جنگ توجه كرده و گزارش مشروحي در اين باره تحت عنوان:
Soldier' bloggers'report from war
منتشر كرده كه مي‌توانيد در اين آدرس آنرا بخوانيد:
http://www.cnn.com/2003/world/meast/03/26/sprj.irq.soldier.blogs.reut/index.html
سايت خبري سي‌ان‌ان همچنين برخي از مشهورترين وبلاگ‌هاي مرتبط با جنگ را معرفي كرده است:
www.blogsofwar.com
www.sgtstryker.com.cr.sabren.com
www.endthewar.org/images/bt/billhome.htm
www.lt-smash.us
www.rooba.net/will
در زمينه وبلاگ‌هاي فارسي مختص جنگ، با بررسي‌هاي به عمل آمده هيچ وبلاگ اختصاصي مشخص نشد، اما مي‌توان گفت بسياري از وبلاگ‌هاي فارسي در اينترنت اقدام به انتشار و بازتاب اخبار و ديدگاه‌ها، عكس‌ها و گزارش‌هاي مختلف كردند. پس از كشته شدن كاوه گلستان عكاس و خبرنگار ايراني در شمال عراق، وبلاگي اختصاصي به نام وي، تهيه و منتر مي‌شود كه در آن به خاطرات و اخبار مرتبط با او مي‌پردازد. اين وبلاگ در آدرس زير قابل دسترسي است:
http://1329.persianblog.com
جمع‌بندي:
به طور كلي مي‌توان گفت اينترنت و تمام پديده‌هاي مرتبط يا مبتني بر آن جايگاه ويژه‌اي در جنگ‌هاي نظامي پيدا كرده‌اند، اينترنت هم موجب تهديد و هم فرصتي براي تقويت منافع ملي كشورها بوجود آورده است. چگونگي بهره‌گيري از آن، بستگي تام به توانايي‌ها و ظرفيت‌هاي استفاده كنندگان دارد. متاسفانه بايد اذعان داشت كه كشورما ايران در اين زمينه بسيار آسيب‌ پذير است. بخش نرم‌افزاري اين آسيب‌پذيري به توانايي‌هاي انساين و توليدات فكري و رسانه‌اي ايران مرتبط است اما بخش سخت‌افزاري آن كه بسيار حساس‌تر است مربوط به فقدان بسترها و امكانات فني در داخل كشورها براي ستينگ‌ها و استقرار سرورهاي اصلي سايت‌ها در خارج از ايران مي‌باشد. مي‌توان به راحتي تصور كرد كه در يك جنگ الكترونيكي و اينترنتي، دشمنان چگونه خواهند توانست با مسدود كردن سايت‌هاي ايراني، امكان اطلاع‌رساني ما را محدود سازند.
براي رفع اين نقيصه و تقويت ساختارهاي فني و فرهنگي و نيروي انساني متخصص در زمينه IT و ICT بايد از هم‌اكنون فكري اساسي كرد.

 

مقدمه

هنگامی که ریچارد اسملی ( Richard Smally ) برندة جایزة نوبل، بالک مینسترفلورسنس را در سال 1985 در دانشگاه رایس کشف نمود،‌ انتظار اندکی داشت که تحقیق او بتواند صنعت نفت را متأثر سازد. سازمان انرژی آمریکا ( DOE ) سرمایه‌گذاری خود را در قسمت فناوری نانو با 62 درصد افزایش داد تا مطالعات لازم در زمینة‌ موادی با نام‌های بالکی‌بال‌ها ( Bulky Balls ) و بالکی‌تیوب‌ها ( Bulky Tubes ) استوانه‌های کربنی که دارای قطر متر می‌باشند صورت گیرد. نانولوله‌های کربنی با وزنی در حدود وزن فولاد، صد برابر مستحکم  تر از آن بوده، دارای رسانش الکتریکی معادل با مس و رسانی گرمایی هم ارز با الماس می‌باشند. نانوفیلترها می‌توانند به جداسازی مواد در میدان‌های نفتی کمک کنند و کاتالیست‌های نانو می‌توانند تأثیر چندین میلیارد دلاری در فرآیند پالایش به‌دنبال داشته باشند. از سایر مزایای نانولوله‌های کربنی می‌توان به کاربرد آن‌ها در تکنولوژی اطلاعات ( IT ) نظیر ساخت پوشش‌های مقاوم در مقابل تداخل‌های الکترومغناطیسی، صفحه‌های نمایش مسطح، مواد مرکب جدید و تجهیزات الکترونیکی با کارآیی زیاد اشاره نمود.

 

علم نانو یک تحول بزرگ در مقیاس بسیار کوچک

بسیاری از محققان و سیاستمداران جهان معتقدند که علم نانو می‌تواند تحولات اساسی در صنعت جهانی ایجاد نماید صنعت نفت نیز از پیشرفت این تکنولوژی بهره‌مند خواهد گشت.

علم نانو می‌تواند به بهبود تولید نفت و گاز با تسهیل جدایش نفت وگاز در داخل مخزن کمک نماید. این کار با درک بهتر فرآیندها در سطوح مولکولی امکانپذیر می‌باشد. با توجه به اینکه نانو مربوط به ابعادی در حدود متر می‌باشد، نانوتکنولوژی به مفهوم ساخت مواد و ساختارهای جدید توسط مولکول‌ها و اتم‌ها در این مقیاس می‌باشد.

 

 

خوشبختانه کاربردهای عملی نانو در صنعت نفت جایگاه‌ ویژه‌ای دارند. نانوتکنولوژی دیدگاه‌های جدید جهت استخراج بهبودیافتة نفت فراهم کرده است. این تکنولوژی به جدایش موثرتر نفت و آب کمک می‌کند . با افزودن موادی در مقیاس نانو به مخزن می‌توان نفت بیشتری آزاد نمود. همچنین می‌توان با گسترش تکنیک‌های اندازه‌گیری توسط سنسورهای کوچک،‌ اطلاعات بهتری دربارة مخزن بدست آورد.

 

مواد نانو

صنعت نفت تقریباً در تمام فرآیندها احتیاج به موادی مستحکم و مطمئن دارد. با ساخت موادی در مقیاس نانو می‌توان تجهیزاتی سبکتر، مقاومتر و محکم‌تر از محصولات امروزی تولید نمود. شرکت نانوتکنولوژی GP در هنگ‌کنگ یکی از پیشگامان توسعة کربید سیلیکون، یک پودر سرامیکی در ابعاد نانو می‌باشد.

 

 

با استفاده از این پودرها می‌توان مواد بسیار سختی تولید نمود. این شرکت در حال حاضر مشغول مطالعه و تحقیق بر روی سایر مواد مرکب می‌باشد و معتقد است که می‌توان با نانوکریستال‌ها تجهیزات حفاری بادوامتر و مستحکم‌تری تولید کرد. همچنین متخصصان این شرکت یک سیال جدید حاوی ذرات و نانوپودرهای بسیار ریز تولید نموده‌اند که به‌طور قابل توجهی سرعت حفاری را بهبود می‌بخشد. این مخلوط آسیب‌های وارده به دیوارة مخزن در چاه را حذف نموده و قابلیت استخراج نفت را افزایش می‌بخشد.

 

آلودگی

آلودگی توسط مواد شیمیایی و یا گازهای آلاینده یک مبحث بسیار دشوار در تولید نفت و گاز می‌باشد. نتایج بدست‌آمده از تحقیقات دانشمندان حاکی از آن است که نانوتکنولوژی می‌تواند تا حد مطلوبی به کاهش آلودگی کمک کند. در حال حاضر فیلترها و ذراتی با ساختار نانو در حال توسعه می‌باشند که می‌توانند ترکیبات آلی را از بخار نفت جدا سازند. این نمونه‌ها علیرغم اینکه اندازه‌ای در حدود چند نانومتر دارند، دارای سطح بیرونی وسیعی بوده و قادر به کنترل نوع سیال گذرنده از خود می‌باشند. همچنین کاتالیست‌هایی با ساختار نانو جهت تسهیل در جداسازی سولفید هیدروژن، آب، مونوکسیدکربن، و دی‌اکسید کربن از گاز‌طبیعی در صنعت نفت بکار گرفته می‌شوند. در حال حاضر مطالعاتی بر روی نمونه‌هایی از خاک رس در ابعاد نانو و جهت ترکیب با پلیمرهایی صورت می‌پذیرد که بتوانند هیدروکربن‌ها را جذب نمایند. بنابراین می‌توان باقیمانده‌های نفت را از گل حفاری جدا نمود.

 

 

سنسورهای هیدروژن خود تمیز کننده

خواص فوتوکاتالیستی نانوتیوب‌های تیتانیا در مقایسه با هر فرمی از تیتانیا بارزتر می‌باشد، بطوری‌که آلودگی‌های ایجادشده تحت تابش اشعة ماوراء بنفش به‌طور قابل توجهی از بین می‌روند. تا اینکه سنسورها بتوانند حساسیت اصلی خود نسبت به هیدروژن را حفظ نماید. تحقیقات انجام‌گرفته در این زمینه حاکی از آن است که نانوتیوب‌های تیتانیا دارای یک مقاومت الکتریکی برگشت‌پذیر می‌باشند، بطوری‌که اگر هزار قطعه از آن‌ها در مقابل یک میلیون‌ اتم هیدروژن قرار بگیرند، مقاومت الکتریکی آن در حدود یکصد میلیون درصد افزایش می‌یابد.

 

 

سنسورهای هیدروژن بطور گسترده‌ای در صنایع شیمیایی، نفت و نیمه‌رساناها مورد استفاده قرار می‌گیرند. از آنها جهت شناسایی انواع خاصی از باکتری‌های عفونت‌زا استفاده می‌گردد. به‌ هر حال محیط‌هایی نظیر تأسیسات و پالایشگاه‌های نفتی که سنسورهای هیدروژن از کاربردهای ویژه‌ای برخوردار می‌باشند، می‌توانند بسیار آلوده و کثیف باشند این سنسورهای هیدروژن نانوتیوب‌های تیتانیا هستند که توسط یک لایة غیرپیوسته‌ای از پالادیم پوشانده شده‌اند.

 

 

 

 محققان این سنسورها را به مواد مختلفی نظیر اسید استریک ( یک نوع اسید چرب )، دود سیگار و روغن‌های مختلفی آلوده نمودند و سپس مشاهده کردند که تمام این آلوده‌کننده‌ها در اثر خاصیت فوتوکاتالیستی نانوتیوب‌ها از بین می‌روند. حد نهایی آلودگی‌ها زمانی بود که دانشمندان این سنسورها را در روغن‌های مختلفی غوطه‌ور ساخته و سنسورها توانستند خواص خود را بازیابند. محققان سنسورها را در دمای اتاق به مقدار هزار قطعه در مقابل یک میلیون ‌اتم هیدروژن در معرض این گاز قرار دادند و مشاهده نمودند که در طرح‌های اولیة سنسور مقاومت الکتریکی آن به میزان 175000 درصد تغییر می‌کند. سپس سنسورها را توسط لایه‌ای به ضخامت چندین میکرون از روغن موتور پوشاندند تا بطور کلی حساسیت آن‌ها نسبت به هیدروژن از بین برود. سپس این سنسورها را در هوای عادی به ‌مدت 10 ساعت در معرض نور ماوراء بنفش قرار دادند و پس از یک ساعت مشاهده نمودند که سنسورها مقدار قابل توجهی از حساسیت خود را بدست آورده‌ و پس از گذشت 10 ساعت تقریباً بطور کامل به وضعیت عادی خود بازگشتند.

 

 

علیرغم قابلیت بازگشتی بسیار مناسب این سنسورها نمی‌توانند پس از آلودگی به انواع خاصی از آلوده‌کننده‌ها حساسیت خود را باز یابند برای مثال روغن WQ -40 به علت دارابودن مقداری نمک خاصیت فوتوکاتالسیتی نانوتیوب‌ها را تا حد زیادی از بین می‌برد.

 

 

با افزودن مقدار اندکی از فلزات مختلف نظیر قلع، طلا، نقره، مس و نایوبیم، یک گروه متنوعی از سنسورهای شیمیایی بدست می‌آیند. این فلزات خاصیت فوتوکاتالیستی نانوتیوب‌های تیتانیا را تغییر می‌دهند. به هر حال سنسورها در یک محیط غیرقابل کنترل در دنیای واقعی توسط مواد گوناگونی نظیر بخار‌های آلی فرار، دودة کربن و بخارهای نفت و همچنین گرد و غبار آلوده می‌گردند. قابلیت خودپاک‌کنندگی این سنسورها طول عمر آن‌ها را افزایش و از همه مهمتر خطای آنها را کاهش می‌دهد.

 

سنسورهای جدید در خدمت بهبود استخراج نفت

براساس آخرین اطلاعات چاپ شده توسط سازمان انرژی آمریکا، استخراج نفت در حدود دو سوم از چاه‌های نفت آمریکا اقتصادی نمی‌باشد. با توجه به دما و فشار زیاد در محیط‌های سخت زیرزمینی، سنسورهای قدیمی الکتریکی و الکترونیکی و سایر لوازم اندازه‌گیری قابل اعتماد نمی‌باشند و در نتیجه شرکت‌های استخراج‌ کنندة‌ نفت در تهیة ‌اطلاعات لازم و حساس جهت استخراج کامل و مؤثر نفت از مخازن با برخی مشکلات مواجه می‌باشند.

 

 

در حال حاضر محققان در آزمایشگاه فوتونیک دانشگاه صنعتی ویرجینیا در حال توسعة یک‌سری سنسورهای قابل اعتماد و ارزان از فیبرهای نوری جهت اندازه‌گیری فشار، دما، جریان نفت و امواج آکوستیک در چاه‌های نفت می‌باشند. این سنسورها به‌علت مزایایی نظیر اندازة کوچک ،‌ایمنی در قبال تداخل الکترومغناطیسی ، قابلیت کارآیی در فشار و دمای بالا و همچنین محیط‌های دشوار، مورد توجه بسیار قرار گرفته‌اند. از همه مهم‌تر اینکه امکان جایگزینی و تعویض این سنسورها بدون دخالت در فرآیند تولید نفت و باهزینة‌ مناسب فراهم می‌باشد. در حال حاضر عمل جایگزینی و تعویض سنسورهای قدیمی در چاه‌های نفت میلیون‌ها دلار هزینه در پی دارد. سنسورهای جدید از نظر تولید بسیار مقرون ‌به صرفه بوده و اندازه‌گیری‌های دقیق‌تری ارائه می‌دهند.

 

 

انتظار می‌رود که تکنولوژی این سنسورها تولید نفت را با ارائه اندازه‌گیری‌های دقیق و قابل اعتماد و کاهش ریسک‌های همراه با اکتشاف و حفاری نفت بهبود بخشد. همچنین سنسورهای جدید به‌علت برخی کاربردهای ویژه نظیر استخراج دریایی و افقی نفت، جایی که بکاربستن سنسورهای قدیمی در چنین شرایطی بسیار مشکل می‌باشد، از توجه ویژه‌ای برخوردارند.