علوم قرآنى
«علوم قرآنى» اصطلاحى است درباره مسايلى مرتبط با شناخت قرآن و شؤون مختلف آن. فرق ميان «علوم قرآنى» و «معارف قرآنى» آن است كه علوم قرآنى بحثى بيرونى است و به درون و محتواى قرآن از جنبه تفسيرى كارى ندارد، اما معارف قرآنى كاملا با مطالب درونى قرآن و محتواى آن سر و كار داشته و يك نوع تفسير موضوعى به شمار مىرود.
معارف قرآنى يا تفسير موضوعى، مسايل مطرح شده در قرآن را از حيث محتوايى بررسى مىكند. بدين ترتيب كه آيات مربوط به يك موضوع را از سراسر قرآن در يك جا گرد آورده و در مورد آن چه كه از مجموع آنها به دست مىآيد سخن مىگويد، مشروط بر آن كه از محدوده دلالت قرآنى فراتر نرود. گر چه در تفسير موضوعى گاه ضرورت دارد به شواهد عقلى و نقلى ديگرى نيز استشهاد شود، ولى بحث كاملا قرآنى است و تنها از ديدگاه قرآن مورد بررسى قرار مىگيرد. اين مطلب بدين جهت اهميت دارد كه بحثهايى را كه جنبه «معارف اسلامى» دارند و احيانادر كنار دلايل عقلى و نقلى به آيات قرآن نيز استناد مىكنند، از «معارف قرآنى» يا «تفسير موضوعى قرآن» جدا شود.
«علوم قرآنى» بحثهاى مقدماتى براى شناخت قرآن و پى بردن به شؤون مختلف آن است. در علوم قرآنى مباحثى چون وحى و نزول قرآن، مدت و ترتيب نزول، اسباب النزول، جمع و تاليف قرآن، كاتبان وحى، يك سان كردن مصحفها، پيدايش قرائات و منشا اختلاف در قرائت قرآن، حجيت و عدم تحريف قرآن، مساله نسخ در قرآن، پيدايش متشابهات در قرآن، اعجاز قرآن و... مطرح مىباشد. ازاين جهت علوم را به صيغه جمع گفتهاند كه هر يك از اين مسايل در چار چوب خود استقلال دارد و علمى جدا شناخته مىشود و غالبا ارتباط تنگاتنگى ميان اين مسايل وجود ندارد. لذا ميان مسايل علوم قرآنى نوعا يك نظم طبيعى بر قرار نيست تا رعايت ترتيب ميان آنها ضرورى گردد، لذا هر مساله جدا از مسايل ديگر قابل بحث و بررسى است.
ضرورت بحث در علوم قرآنى از آن جهت است كه تا قرآن كاملا شناخته نشود وثابت نگردد كه كلام الهى است، پى جور شدن محتواى آن موردى ندارد. براى رسيدن به نص اصلى كه بر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نازل شده، بايد روشن كرد كه آيا تمامى قرائتها يا برخى از آنها است كه ما را به آن نص هدايت مىكند؟ هم چنين درمساله نسخ، تشخيص آيه منسوخ از ناسخ يك ضرورت اولى است. البته نسخ به معناى اعم كه شامل تخصيص و تقييد نيز مىباشد، چنان كه در كلام پيشينيان نيزآمده است. هم چنين است مساله متشابهات در قرآن كه بدون تشخيص اين جهت در آيات، استنباط احكام و استفاده از مفاهيم عاليه قرآن به درستى ممكن نيست وهر يك از مسايل علوم قرآنى در جاى خود، نقش مهمى در بهرهگيرى از محتواى قرآن ايفا مىكند. برخى از اين مسايل، از مبادى تصوريه و برخى از مبادى تصديقيه به شمار مىروند.
منبع:
علوم قرآنى صفحه 7.
محمد هادى معرفت
