خراسان رضوی

تاریخ و فرهنگ استان

استان خراسان رضوى، که در گذشته بخشى از خراسان بزرگ بود، همواره عرصه دائمى ظهور و سقوط قدرت ها و حکومت ها در تاریخ گذشته ایران بوده است. در این سرزمین پهناور اقوام و حکومت هاى ترک و تازى و تاتار، غز و قجر و قبچان، مغول، ترکمن و افغان حوادثى بى شمار آفریده اند. جغرافی دانان قدیم، سرزمین ایران بزرگ (ایرانشهر) را به هشت اقلیم تقسیم کرده بودند که خراسان بزرگترین و آبادترین اقلیم آن بوده است. این استان در زمان ساسانیان به وسیله یک سپهبد اداره می شد که به او «پادگوسبان» می گفتند و چهار تن مرزبان تحت فرمان وى بودند که هر کدام یکى از چهار قسمت خراسان آن روز را اداره می کردند. خراسان در دوران اسلامى به چهار قسمت تقسیم می شد که هر قسمت آن به نام یکى از چهار شهر بزرگ نیشابور، مرو، هرات و بلخ نامی ده مى شد. در سال 31 هجری قمری اعراب روانه خراسان شدند و طى همین دوره ساکنین خراسان به دین اسلام گرویدند. سرزمین خراسان تا سال 205 هجری قمری در تصرف خاندان بنى عباس بود. ولى در سال 283 هجری قمری به دست طاهریان، استقلال یافت و در سال 287 هجری قمری جزو قلمرو سامانیان گردید. در سال 384 هجری قمری سلطان محمود غزنوى خراسان را متصرف شد و در سال 429 هجری قمری طغرل اول سلجوقى نیشابور را تصرف کرد. سلطان محمود غزنوى چندین بار با سلجوقیان جنگید و ترکان غزنوى، سلطان سنجر سلجوقى را به سختى شکست دادند. در سال 552 خراسان به تصرف خوارزمشاهیان درآمد و در قرن هفتم هجرى قمرى بر اثر حملات مغول ها، این سرزمین ضمیمه متصرفات ایلخانان مغول گردید. در قرن هشتم هجرى، سربداران پرچم استقلال را در سبزوار برافراشتند و در سال 873 هجری قمری خراسان به تصرف امیر تیمور گورکانى درآمد و شهر هرات نیز پایتخت اعلام شد. در سال 913 هجری قمری خراسان به تصرف ازبکان در آمد. پس از مرگ نادرشاه افشار (1160 ه.ق)، خراسان به تصرف افاغنه درآمد. با وجود تمام این فراز و نشیب ها، خراسان یکى از استان هاى آباد و حاصلخیز ایران به شمار می رود. استان خراسان رضوى از نظر جاذبه هاى طبیعى یکى از مناطق دیدنى ایران است. استان خراسان اماکن و بناهاى مذهبى و زیارتى متعددى را در خود جاى داده است، از جمله مجموعه مقدس آستان رضوى (حرم مطهر امام رضا(ع)) و صدها آرامگاه و امامزاده که همواره مورد توجه سیاحان و زائران بوده است.

جاذبه های طبیعی و تفریحی

 تفرجگاه ها

• تفرجگاه اخلومد

این تفرجگاه در 84 کیلومتری جنوب غربی شهر مشهد قرار دارد. در فاصله 3 کیلومتری جنوب روستا، آبشاری به ارتفاع 23 متر جریان دارد که از مناظر بسیار دیدنی این تفرجگاه محسوب می شود.

• تفرجگاه کوه سنگی

مشهورترین و زیباترین گردشگاه کنار شهر مشهد، به نام کوه سنگی مشهور است که در دامنه جنوبی مشهد قرار دارد. در قسمت جلو این تپه عمارتی ییلاقی و استخر بزرگی قرار دارد. استخر کوه سنگی به طول 100 و عرض 60 متر از آب قنات های گناباد پر می شود و آب آن از بلندی کوه سنگی به سوی شهر سرازیر می گردد. در مسیر این آب، بلوار بزرگی با چهار پیاده رو و سواره رو احداث شده است. درختان در هشت صف منظم قد برافراشته و منظره ای را ساخته اند که فوق العاده زیباست و به «دالان بهشت» نیز معروف شده است.

• تفرجگاه طرقبه

این تفرجگاه از غرب به کوه های بینالود و از شمال به کوه تخت رستم محدود می شود و در دامنه کوه های بینالود واقع شده است. این منطقه به علت جریان چشمه سارها و سرسبزی درختان فراوان از مناطق خوش آب و هوای مشهد محسوب می شود.

• تفرجگاه وکیل آباد

پارک وکیل آباد بخش وسیعی از روستای وکیل آباد است که در جاده مشهد - طرقبه قرار گرفته است. این پارک از نظر انبوهی درختان و آب جاری و استخر، یکی از تفرجگاه های مطلوب و بسیار زیبای شهر مشهد محسوب می شود.

سایر تفرجگاه ها و ییلاق های استان عبارتند از: ییلاق گلبل نامانلو در شمال شرقی شیروان، پارک ملت در حاشیه شمالی بلوار وکیل آباد مشهد، بند گلستان در فاصله 4 کیلومتری طرقبه - مشهد، شاندیز در 38 کیلومتری جنوب غربی مشهد، جاغرق در 21 کیلومتری جنوب غربی مشهد، زشک در فاصله 50 کیلومتری غرب مشهد، نغندر در فاصله 11 کیلومتری طرقبه، چشمه گیلاس در فاصله 50 کیلومتری شمال غربی مشهد، طرق در اباصلت، سد کارده در جاده کلات، میامی (امامزاده یحیی) در جاده سرخس - مشهد.

رشته کوه

• رشته کوه های آلاداغ و بینالود

رشته کوه های آلاداغ و بینالود امتداد رشته کوه های البرز است. آلاداغ از طریق کوه «کورخود» به «شاه کوه» البرز متصل می شود. آلاداغ با 170 کیلومتر طول در بین کوه «کورخود» در غرب و بینالود در شرق قرار دارد. آلاداغ در شمال توسط دره اترک محدود می شود و در جنوب، به طرف اسفراین و جاجرم کشیده می شود. مرتفع ترین نقطه آن با 3220 متر ارتفاع در قله شاه جهان قرار گرفته است. جاده ای که قوچان را به سبزوار متصل می کند حد فاصل رشته کوه بینالود و آلاداغ را تعیین می نماید. از این جاده به بعد، بینالود حدود 120 کیلومتر طول دارد و دره کشف رود در شمال را از دشت نیشابور در جنوب جدا می کند. قله بینالود با 3410 متر ارتفاع در شمال شرقی شهر نیشابور قرار گرفته است. در جنوب شهر مشهد، کوه های فریمان و تربت جام در امتداد بینالود کشیده شده اند. این کوه ها قسمت سفلای دره کشف رود را از منطقه تربت جام جدا می کند و قله ای به ارتفاع 2256 متر دارد.

• رشته کوه های هزارمسجد

جهت این ارتفاعات از شمال غربی به جنوب شرقی و ادامه ارتفاعات کپه داغ و بالخان است که در ترکمنستان قرار دارند. بخشی از کوه های هزار مسجد را کپه داغ می نامند. در امتداد جاده درگز- قوچان، این رشته کوه به نام الله اکبر خوانده می شود که ارتفاع قله اصلی آن 2400 متر است. این کوه، ناحیه قوچان را از درگز جدا می کند. در شرق الله اکبر، کوه کاماس و کوه خارپشته قرار دارند که ارتفاع آن ها به 2410 متر می رسد. کوه عمارت، در جنوب شرقی کوه الله اکبر و در شرق شهر قوچان قرار گرفته و رودخانه اترک از آن سرچشمه می گیرد. قله مرتفع این رشته کوه، یعنی قله هزار مسجد با 3000 متر ارتفاع، در شمال غربی شهر مشهد قرار گرفته است. بر دامنه های شمالی این قسمت منطقه کلات نادری قرار گرفته است. امتداد رشته کوه های هزار مسجد در شرق، به کوه های قره داغ و مزدوران منتهی می شود. ارتفاع این کوه ها در قره داغ از 1650 متر و در کوه مزدوران از 1200 متر تجاوز نمی کند؛ ولی منطقه پاکوه و دشت سرخس را از کشف رود جدا می سازد. امتداد هزارمسجد در جنوب منطقه سرخس، از تپه هایی تشکیل شده است که ارتفاع آن ها از 800 متر تجاوز نمی کند. رودخانه هریرود که با نام تجن، مرز ایران و ترکمنستان را تشکیل می دهد شکافی را در این تپه ها ایجاد کرده است که جهت جنوبی - شمالی دارد و حدود 250 متر ارتفاع دارد.

غار

• غار بزنگان

این غار که در جنوب غربی دهکده بزنگان سرخس واقع شده، به دوره پیش از میلاد مسیح مربوط است. این غار به لحاظ قدمت تاریخی در زمره آثار تاریخی ایران به ثبت رسیده است.

• غار مغان

این غار در 75 کیلومتری مشهد، در جنوب روستای مغان واقع شده است. غار مغان در ارتفاع 2910 متری از سطح دریا قرار گرفته است و دارای دو دهانه جنوبی و شرقی است. دهانه اصلی، همان دهانه جنوبی است که تا 120 متری آن احتیاجی به روشنایی نیست. استالاگمیت و استالاکتیت فراوانی در این غار دیده می شود. درون غار چندین چاه دارد که باید با احتیاط کامل از آن ها عبور کرد. در میانه غار برکه آبی وجود دارد که بعد از آن غار به چند شعبه فرعی تقسیم می شود.

• غار مزدوران

این غار در دو کیلومتری شرق قریه مزدوران شهر مشهد و در ارتفاعات چاهک و شورلق واقع شده است. عرض دهانه ورودی آن در حدود دو متر و بلندی آن دو متر و نیم است. قدمت این غار به هزاره دوم پیش از میلاد می رسد و در شمار آثار تاریخی ایران به ثبت رسیده است.

• غار قباد

غار آهکی قباد، در دو شعبه اصلی با طول تقریبی 120 متر کشیده شده است که حفره های جانبی آن نیز به همان دو شعبه اصلی منتهی می شوند. دسترسی این غار از طریق قوچان به روستای «دربادان» و سپس در مسیر روستای «شیخ کاتلو» است.

• غار سلیمان

این غار در غرب شیروان در نزدیکی روستای قشلاق کاوه و در کمرکش کوه پیکان واقع شده است. غار سلیمان دارای دهانه ای وسیع و سقفی از سنگ یکپارچه به طول 25 و عرض 6 متر است که در انتهای آن، سقف و زمین به هم می رسند. مسیر اصلی غار، پس از طی50 متر به انتها می رسد. نوع غار، خشک و بدون استالاگمیت و استالاکتیت است.

کشف رود

این رود که در دره کشف رود جاری است، از مشرق قوچان و از کوه های هزار مسجد و بینالود و نیشابور سرچشمه می گیرد و طول آن 290 کیلومتر است. این رود، پس از دریافت شعباتی در محل پل خاتون، به هریرود می پیوندد و از آنجا با نام تجن به طرف شمال جاری شده، در ریگزارهای ترکمنستان فرو می رود. دره کشف رود از قابلیت های تفرجگاهی قابل توجهی برخوردار است.

دریاچه بزنگان

این دریاچه حدود 80 هکتار وسعت و 12 متر عمق دارد و در جنوب رشته کوه های هزار مسجد در 130 کیلومتری جاده مشهد - سرخس قرار دارد. آب دریاچه از بارندگی های سالانه و چشمه های کوچک تامین می شود و مرکز پرورش ماهی قزل آلا است.

پارک ملی تندوره

این پارک 57 هزار هکتار وسعت دارد که 20 هزار هکتار آن در حال حاضر به منطقه حفاظت شده تبدیل شده است. این پارک که بین قوچان و درگز و در نزدیکی مرز ایران و ترکمنستان قرار دارد، از نظر ثروت های طبیعی، تنوع رستنی ها و نمونه های جانوری از قبیل قوچ، میش و اوریال بسیار غنی و مورد توجه است.

مناطق حفاظت شده

منطقه حفاظت شده گلول با 17000 هکتار مساحت، در 70 کیلومتری شمال شهر شیروان و در حدود نوار مرزی ایران و ترکمنستان قرار دارد. در این منطقه جنگل های تنگ ارس و مراتع سرسبز و گونه حیات وحش قابل مشاهده است. از دیگر مناطق حفاظت شده استان، می توان از میاندشت جاجرم، کویر سبزوار، شمال اسفراین و سالوگ بجنورد نام برد.

آثار تاریخی و فرهنگی

حرم امام رضا (ع)

حرم علی بن موسی الرضا آرامگاه هشتمین امام شیعیان در شهر مشهد قرار دارد. در مورد تاریخ درگذشت علی بن موسی (رضا) اختلاف نظر وجود دارد. او در روز جمعه یا دوشنبه آخر صفر یا ۱۷ یا ۲۱ ماه مبارک رمضان یا ۱۸ جمادی الاول یا ۲۳ ذی قعده یا آخر همین ماه در سال ۲۰۳ یا ۲۰۶ یا ۲۰۲ هجری قمری درگذشته است. شیخ صدوق در عیون اخبارالرضا تاریخ صحیح را ۲۱ ماه رمضان، روز جمعه سال ۲۰۳ هجری می داند. وفات او در طوس و در یکی از روستاهای نوقان به نام سناباد یا سناآباد اتفاق افتاد. او به دست مامون کشته شد و بدن او را بالای سر هارون الرشید دفن کردند. بعد از این اتفاق آن محل به نام مشهد الرضا (محل شهادت رضا) نامی ده شد. شیعیان شروع به زیارت و بازدید از مدفن او کردند. اواخر قرن نهم بر روی مدفن او گنبد ساختند و حرم را گسترش دادند.

کاخ

• کاخ خورشید

کاخ خورشید از آثار دوره نادرشاه افشار است و احتمالا برای سکونت خانواده سلطنتی احداث شده است. نمای این کاخ استوانه ای است که با سنگ های مرمر سیاه تزیین شده است. این کاخ در حال حاضر 20 متر ارتفاع و 12 اتاق دارد که داخل اتاق ها با نقاشی و گچبری تزیین شده اند. در وسط این بنا، از سطح پشت بام طبقه اول برجی مدور با ترک های شبیه نیم ستون معروف به خیاری احداث شده است. این قصر در نیمه دوم قرن دوازدهم هجری قمری ساخته شده است.

• کاخ موزه ملک آباد

کاخ ملک آباد با زیر بنای 1387 مترمربع بین سال های 1354 و 1355 در باغ مصفای ملک آباد برای اقامتگاه شاه به هنگام مسافرت به مشهد ساخته شد. آثاری که در موزه این کاخ نگهداری می شوند شامل فرش، تابلو و ظروف می باشد. این موزه به آستان قدس رضوی وابسته است.

موزه

• موزه آستان قدس رضوی

این موزه در سال 1324 هجری شمسی گشایش یافته است. آثاری که در این موزه نگهداری می شود به دوران اسلامی مربوط است. موزه آستان قدس رضوی از سه موزه تشکیل شده است که عبارتند از موزه مرکزی، موزه ملک آباد و گنجینه قرآن. در این موزه، مجموعه بی نظیری از قرآن های نفیس و قرآن های منسوب به ائمه اطهار، کتب قدیمی و نیز نمونه هایی از صفحات قرآن های دوران اولیه اسلامی وجود دارد که اغلب به خط کوفی و روی پوست آهو نوشته شده اند. کتیبه های طلا که در این موزه نگهداری می شوند به خط ثلث و نستعلیق اثر علیرضا عباسی کاتب به نام دوره صفوی و نیز آثاری از استادان به نام خط همچون میرعماد، احمد نیریزی، کلهر و... است. از دیگر آثار ارائه شده در این موزه، بافته های نفیس متعلق به سده های یازدهم تا سیزدهم هجری قمری و قالی و قالیچه هایی است که اغلب به دوران صفوی منسوب اند.

• موزه فردوسی

ساختمان اصلی این موزه در سال 1347 به صورت رستوران سنتی ساخته شد و سال 1361 با تغییرات اندکی به موزه تبدیل شد و در سال 1367 با نام موزه توس به موزه مردم شناسی و باستان شناسی تبدیل شد. در سال 1369 که از سوی یونسکو سال «هزاره تدوین شاهنامه» نامگذاری شده بود، با ارائه اشیاء و آثار مربوط به دوران فردوسی، موزه اختصاصی فردوسی افتتاح شد. موزه توس به سازمان میراث فرهنگی کشور وابسته است.

• موزه گنجینه قرآن و نفایس

این موزه در ضلع جنوب شرقی حرم مطهر حضرت رضا (ع) قرار گرفته است و طی سال های 62-1360 احداث شده است. این بنای دو طبقه در سال 1364 به موزه تبدیل شد. هر طبقه این موزه 400 مترمربع فضای نمایش دارد که طبقه اول آن به آثار هنری و خوشنویسی و طبقه دوم آن به بخش گنجینه قرآن اختصاص داده شده است. این موزه به آستان قدس رضوی وابسته است.

• موزه آرامگاه نادر

ساختمان بنای موزه آرامگاه نادر در سال 1335 آغاز و در سال 1340 به پایان رسیده است. این بنا در محوطه ای به مساحت 1448 مترمربع در سال 1342 افتتاح شد. این بنا شامل کتابخانه مرکزی، تالار اصلی و قسمت های اداری در جوار آرامگاه نادر می باشد و در آن نمونه هایی از وسایل و ابزار جنگی دوران نادر و مجموعه ای از اشیای باستانی متعلق به هزاره های پیش از میلاد به نمایش گذاشته شده است. این موزه به سازمان میراث فرهنگی کشور وابسته است.

مسجد

مسجد گوهرشاد

این مسجد در سال 821 هجری قمری توسط گوهرشاد، زوجه شاهرخ تیموری ساخته شده است. این مسجد با صحن بزرگی در میان، به شیوه مساجد چهار ایوانی ایران ساخته شده است. خطوط ثلث زیبای این مسجد، به دست بایسنقر میرزا، فرزند شاهرخ تیموری نگاشته شده است. مهم ترین قسمت این مسجد، ایوان جنوبی آن است که با مقرنس کاری و کتیبه های نفیس آذین شده است. در طرفین این ایوان، مناره های توپری به ضخامت 6 متر و ارتفاع مساوی ایوان قرار گرفته اند که از رانش تاق ایوان جلوگیری می کنند. گنبد اصلی مسجد (به دهانه 15 متر و دو پوسته) در گلوله باران ارتش روسیه در سال 1330 هجری قمری آسیب دیده و در سال 1339 هجری شمسی برچیده شده. گنبد فعلی، از بتون مسلح و با همان اندازه اصلی جایگزین آن شده است. این مسجد یک بار در دوره صفوی سال 1052 هجری قمری و یک بار در دوره قاجاریه تعمیر و تزیین شده است.

• مسجد جامع روستای چشم

این‌ مسجد در دهستان‌ چشم‌ سبزوار واقع‌ شده‌ است‌. مسجد جامع‌ چشم‌ به‌مرور زمان‌، بویژه‌ از قسمت‌ ایوان‌ بصورت‌ نیمه‌ ویرانه‌ درآمده‌ است‌. ولی‌ شبستان‌های‌ سالمی‌ دارد و مورداستفاده‌ مردم‌ روستا قرار می‌گیرد.

• مسجد هفتاد و دو تن

این‌ مسجد از بناهای‌ تاریخی‌ قرن‌ نهم‌ ه . ق‌ است‌ كه‌ در ماه‌ رجب‌ سال ‌855 ه . ق‌ به‌ دست‌ معماری‌ به‌ نام‌ «شمس‌ الدین‌ محمد تبریزی‌« ساخته‌ شده‌ است‌. این‌ مسجد گنبدی‌ بزرگ‌ با كاشی‌ كاری‌، ایوان‌ و دو مناره‌ دارد. دو مناره‌ كاشی‌ كاری‌ شده‌ طرفین‌ ایوان‌ دارای‌ كتیبه‌ می‌باشند در نمای‌ ایوان‌ نیز كتیبه‌ منظومی‌ قرار دارد كه‌ با خطوط‌ زرین‌ بر روی‌ كاشی‌ نگاشته‌ شده‌ است‌. این‌ بنا در زمره‌ آثار تاریخی‌ استان‌ خراسان رضوی‌ به‌ ثبت‌ رسیده‌ است‌.

• مسجد ملک زوزن

 این‌ مسجد در دشت‌ زوزن‌ خواف‌ واقع‌ شده‌ است‌. از ساختمان‌ اصلی‌ این‌ مسجد كه‌ به ‌اوایل‌ قرن‌ هفتم‌ ه . ق‌ تعلق‌ دارد، چند پایه‌ و دو دیوار و سردر به‌ جا مانده‌ است‌ و در كتیبه‌ آن‌ نیز تاریخ‌های‌ 615و 617 ه . ق‌  قید شده‌ است‌. این‌ مسجد از لحاظ‌ تزئینات‌ و نگاره‌های‌ خط‌ كوفی‌ جالب‌ توجه‌ است‌.

• مسجد مولانا

 مسجد و مزار مولانا شیخ‌ زین‌ الدین‌ در تایباد واقع‌ شده‌ است‌. بانی‌ این‌ مسجد پیر احمد خوافی‌ وزیر شاهرخ‌ بهادر تیموری‌ در سال‌ 848 ه . ق‌ این مسجد را بنا نهاده است‌. اهمیت‌ این‌ بنا به‌ كتیبه ‌های‌ زیبای‌ سردر، كاشی‌ كاری‌ معرق ‌و حواشی‌ آن‌ مربوط‌ است‌. كتیبه‌ منظومی‌ به‌ خط‌ نستعلیق‌ بر روی‌ سنگ‌ نقر شده‌ و در بالای‌ سر قبر قرار داده‌ شده‌ است‌. این‌ كتیبه‌ حاكی‌ از این‌ است‌ كه‌ معجر مشبكی‌ از سنگ‌ رخام‌ در سال‌ 1030 ه . ق‌ از طرف‌ خواجه‌ درویش‌ نامی‌ برای‌ قبر شیخ‌ زین‌ الدین‌ علی‌ ساخته‌ شده‌ است‌. این‌ معجر هم‌ اینك‌ در خارج‌ مسجد و جلو ایوان ‌نصب‌ شده‌ است‌. این‌ بنا در زمره‌ آثار تاریخی‌ به‌ ثبت‌ رسیده‌ است‌.

از دیگر مساجد این استان می توان به مسجد جامع نیشابور، مسجد جامع قاین، مسجد غیاثیه شاهرخ و مصلای قدیمی مشهد اشاره نمود.

مدرسه

• مدرسه دومناره گلشن

 این‌ مدرسه‌ در شهرستان‌ خواف‌ واقع‌ شده‌ است‌. بنای‌ مدرسه‌ گلشن‌ به‌ دوره ‌سلجوقی‌ (قرن‌ پنجم‌ ه . ق‌) مربوط‌ است‌. مناره‌های‌ مدور آجری‌ بلند این‌ مدرسه‌، از پایین‌ به‌ بالا نازكتر و ظریف‌تر می‌شوند. در بدنه‌ آجری‌ آنها تزئینات‌ كمربندی‌ تعبیه‌ شده‌ است‌. كتیبه‌ای‌ با خط‌ كوفی‌ توأم‌ با كاشی ‌فیروزه‌ای‌ بر حاشیه‌ گچی‌ این‌ مناره‌ها باقی‌ مانده‌ است‌. این‌ بنا بعد از زلزله‌ سال‌ 57 بازسازی‌ شده‌ است‌.

• مدرسه فصیحیه

بانی‌ این‌ مدرسه‌ حاج‌عبدالصانع‌ سبزواری‌ است‌ كه‌ در سال‌ 1326 ه . ق‌ ساختمان‌ آن را به‌ اتمام‌ رسانده‌ است‌. مدرسه‌ 36 حجره‌ طلبه ‌نشین‌ دارد و حاج‌ ملاهادی‌ سبزواری‌ یكی‌ از آخرین‌ فیلسوفان ‌بزرگ‌ متأخر ایران‌ در این‌ مدرسه‌ تدریس‌ می‌كرده‌ است‌.

• مدرسه میرزا جعفر

 این‌ مدرسه‌ از بزرگترین‌ مدارس‌ قدیمی‌ شهر مشهد است‌ كه‌ توسط‌ میرزا جعفر نامی‌بنا شده‌ است‌. بنای‌ مدرسه‌ با كاشی‌های‌ معرق‌ و با سبك‌ معماری‌ بسیار ممتاز تزئین‌ شده‌ است‌. مدرسه‌ میرزا جعفر در سال‌ 1285 هجری‌ قمری‌، به‌ دستور ظهیرالدوله‌ وزیر خراسان‌ مرمت‌ و بازسازی‌ شده‌ است‌.

• مدرسه نواب

این‌ مدرسه‌ در خیابان‌ علیای‌ مشهد واقع‌ شده‌ است‌ و به‌ دوره‌ شاه‌ سلیمان‌ صفوی‌ مربوط ‌است‌. این‌ مدرسه‌ دو طبقه‌ به‌ امر ابوصالح‌ رضوی‌ از اشراف‌ و سادات‌ مشهد، و معروف‌ به‌ نواب‌ احداث‌ شده ‌است‌.

• مدرسه پریزاد

 در سالی‌ كه‌ گوهرشاد، همسر شاهرخ‌ میرزا، به‌ ساختن‌ مسجد گوهرشاد مشغول‌ بود، پریزاد، كنیز وی‌ نیز مدرسه‌ای‌ در كنار مسجد گوهرشاد احداث‌ كرد. این‌ مدرسه‌ در سال‌ 1091 به‌ امر نجف ‌قلی‌خان‌، بیگلر بیگی‌ قندهار، مرمت‌ گردید.

بقعه ها و امامزاده ها

• امامزاده احمد

این‌ آرامگاه‌ در قریه‌ بیمَرغ‌ در 25 كیلومتری‌ گناباد واقع‌ شده‌ است‌. مزار امامزاده ‌احمد به‌ شكل‌ برج‌، هشت‌ ضلعی‌ است‌. گنبد مقبره‌ با كمك‌ گوشواره‌ها و به‌ بلندی‌ 4 متر استوار گردیده‌ است‌.دیوارهای‌ داخلی‌ بنا دارای‌ نقاشی‌ها و طرح‌های‌ اسلیمی‌ و یك‌ قرنیز به‌ ارتفاع‌ 40 سانتی‌ متر است‌. بنای‌ امامزاده ‌از آثار دوره‌ صفوی‌ است‌. در كتیبه‌ ورودی‌ بنا، به‌ مرمت‌ آن‌ در قرن‌ سیزدهم‌ اشاره‌ شده‌ است‌. امامزاده‌ احمد را فرزند موسی‌ بن‌ جعفر (ع‌) می‌دانند.

• امامزاده هفت معصوم

 این‌ آرامگاه‌ در مسیر جاده‌ سبزوار به‌ جوین‌ واقع‌ شده‌ است‌ و شامل‌ بقعه‌ و ایوان‌مقابل‌ آن‌ است‌. طرح‌ بنای‌ بقعه‌ هشت‌ ضلعی‌ با گنبد كم‌ خیز عرق‌ چینی‌ نوك‌ تیز است‌ كه‌ بر روی‌ گردن‌ آن‌ طاق‌نماهایی‌ در گرداگرد تعبیه‌ شده‌ است‌. این‌ بنا از آثار قرن‌ نهم‌ ه . ق‌ است‌ كه‌ در عهد صفوی‌ ایوانی‌ به‌ آن‌ افزوده‌ شده‌است‌. در داخل‌ طاق‌ نماهای‌ ردیف‌ پایین‌، نقاشی هایی‌ صورت‌ گرفته‌ كه‌ به‌ قرن‌ اخیر مربوط‌ است‌. طرح‌ هشت‌ضلعی‌ داخل‌ بنا، در بالا، به‌ شانزده‌ ضلعی‌ تبدیل‌ شده‌ و گنبد بر آن‌ استوار شده‌ است‌. بر بالای‌ طاق‌ نماهای‌ ردیف‌دوم‌ و در زیر پایه‌ گنبد، كتیبه‌ای‌ به‌ خط‌ ثلث‌ وجود دارد كه‌ متن‌ آن‌ به‌ مدح‌ حضرت‌ پیامبر (ص‌) و ائمه‌ اطهار (ع‌)به‌ تاریخ‌ 819 ه . ق‌ مربوط‌ است‌. در داخل‌ ایوان‌ بقعه‌، دو سنگ‌ قبر زیبا قرار دارد كه‌ تاریخ‌ متن‌ یكی‌ از آنها به‌خط‌ ثلث‌ 969 ه . ق‌ است‌ و سنگ‌ قبر دیگر، به‌ خط‌ نستعلیق‌ به‌ خواجه‌ جلال‌ الدین‌ محمد بن‌ رفعت‌ مربوط ‌است‌. گفته‌ می‌شود كه‌ این‌ بقعه‌، محل‌ دفن‌ هفت‌ معصوم‌ از فرزندان‌ امام‌ موسی‌ كاظم‌ (ع‌) - ماصیه‌ و شش‌ برادر او - است‌.

از دیگر امامزاده ها می توان به امامزاده حمزه رضا، امامزاده محمد محروق، امامزاده سید حسین و سید اسماعیل، امامزاده شعیب، امامزاده سلطان محمد عابد، امامزاده یحیی، امامزاده یحیی سبزوار و  امامزاده زید بن موسی،قدمگاه، بقعه سید ناصربن محمد،  بقعه شاه سنجان، بقعه سلطان اشاره نمود.

 آرامگاه ها

• آرامگاه ارسلان جاذب (ایاز)

مقبره ارسلان جاذب حکمران توس و معاصر سلطان محمود غزنوی (اول قرن پنجم هجری قمری) در 37 کیلومتری مشهد واقع شده است. بنا شامل یک اتاق مربع شکل است که دیواره های داخلی آن با نقش آجری تزیین شده است. مناره جزء بنای رباط عظیمی بوده است که به وسیله ارسلان جاذب در فاصله سال های 421 - 389 ه. ق ساخته شده و در زمره آثار تاریخی به ثبت رسیده است.

• آرامگاه فردوسی

آرامگاه حکیم ابوالقاسم فردوسی زیارتگاه مشتاقان ادب پارسی است و شهرت شهر توس، مدیون آثار و شخصیت شامخ اوست. بنای ساختمان آرامگاه از سال 1307، آغاز و در سال 1313 پایان یافت. و در سال 1343 نیز در بنای آرامگاه تغییراتی داده شد. بر بالای لوح جبهه جنوبی، نماد و سمبل فره وهر اهورامزدا به تقلید پاره ای از بناهای هخامنشی به شکل نقش برجسته جای گرفته است. در جوار فردوسیکبیر، شاعر نام آور معاصر مهدی اخوان ثالث نیز دفن شده است.

• آرامگاه حاجی ملاهادی سبزواری

آرامگاه این فیلسوف بزرگ دوره قاجار، در شرق سبزوار، کنار میدان زند در باغ بزرگی که به خود حکیم تعلق داشته، واقع شده است. مقبره حاجی ملاهادی سبزواری را میرزایوسف مستوفی الممالک بنا کرده است. این بنا توسط انجمن آثار ملی مرمت گردیده و ملحقاتی به آن اضافه شده است.

• آرامگاه حکیم عمر خیام نیشابوری

یکی از دیدنی ترین باغ های ایرانی، باغ آرامگاه حکیم عمر خیام است. این باغ به خود وی تعلق داشته است. حکیم ابوالفتح عمربن ابراهیم، مشهور به خیام نیشابوری، فیلسوف، ریاضی دان، منجم و شاعر ایرانی بین سال های 530 - 506 ه. ق وفات یافته است. در سال 1341 ه. ق انجمن آثار ملی در فاصله 100 متری شمال آرامگاه مزبور، بنای یادبود این حکیم بزرگ را برافراشت.

• آرامگاه امام محمد غزالی

این بنا که به مقبره هارون الرشید، نقاره خانه زندان هارون و مسجد نیز معروف است، در کنار جاده مشهد به شهر توس و در نزدیکی آرامگاه فردوسی بنا گردیده است. این بنای آجری چهارگوش، مشتمل بر ایوانی رفیع، دولچکی و چهار ایوان صلیبی در داخل و همچنین پنجره های مشبک، نغول هایی به شکل عمودی و افقی، هشت طاق نما با قوس جناغی، سردابه و گنبد دو پوشه آجری به بلندی 22 متر تا کف زمین است. داخل بنا چهار ضلعی است که طول هر یک از اضلاع آن 11 متر است. این مقبره در واقع بنای سه طبقه ای شامل سرداب و دو طبقه دیگر است و در سال 720 ه. ق به یاد بود امام محمد غزالی - دانشمند نامی ایران - ساخته شده است.

• آرامگاه جغتین گیسور

این بنا در قریه گیسور، در 72 کیلومتری شمال شرقی گناباد واقع شده است. این بنادر زمره مقابر دوره مغول است و احتمالا به یکی از شاهزادگان یا صاحب منصبان آن سلسله تعلق دارد.

• آرامگاه خواجه ربیع

این آرامگاه در 4 کیلومتری شمال مشهد در انتهای خیابان خواجه ربیع واقع گردیده است و شامل بقعه ای هشت ضلعی با چهار ایوان بزرگ در وسط ضلع های چهارگانه اصلی و چهار ایوان پشت بسته کوچکتر تزیین در چهار گوشه پخ (برآمده) بناست. بنای بقعه خواجه ربیع از آثار زیبای دوران صفویه است و در وسط باغی بزرگ و با صفایی بر پا شده است. خواجه ربیع از تابعین و یکی از هشت تن زاهدان نامدار تاریخ اسلام (زهادثمانیه) است.

• آرامگاه لقمان بابا

بنای مقبره شیخ لقمان، از عرفای قرن چهارم ه. ق در سه کیلومتری سرخس واقع شده است. قسمتی از بنای اصلی را به دوران سلجوقیان نسبت می دهند و بقیه آن به قرن هشتم ه. ق تعلق دارد. در داخل بنا کتیبه ای به خط نسخ گچبری شده است که تاریخ 757 ه. ق را نشان می دهد.

• آرامگاه مولانا حسین کاشفی

مولانا کمال الدین حسین کاشفی - واعظ، نویسنده و فقیه دوره تیموری - در 910 ه. ق در سبزوار وفات یافت. آرامگاه وی در ناحیه جنوب شرقی سبزوار، در کنار خیابان نظام الملک (شهدا) قرار دارد. بنای آن، آمیزه ای از معماری کهنه و نو است. سنگ قبر در وسط آرامگاه نصب شده و مقطع آن ذوزنقه ای شکل است. این بنا درسال 1356 ه. ش به سفارش انجمن آثار ملی بنا گردیده است.

• آرامگاه مولانا زین الدین ابوبکر تایبادی

زین الدین ابوبکر، یکی از صوفیان برجسته قرن هشتم هجری است که در سال 791 ه. ق وفات یافته است. مقبره مولانا زین الدین ابوبکر، در ابتدای جاده تایباد به خواف واقع شده است. بر اطراف مرقد، معجری کشیده شده است و دو لوح سنگی خاکستری رنگ، یکی بر روی قبر و دیگری در بالای سر آن به صورت افراشته قرار داده شده اند. معجر خاکستری در سال 1030 ه. ق توسط شخصی به نام «خواجه درویش » تقدیم مزار شده است. در برابر مزار مزبور، بنای مجللی وجود دارد که در سال 848 ه. ق توسط پیراحمدخوافی - وزیر شاهرخ، پسر تیمور - جهت مسجد و نماز خانه بنا گردیده است. در شرق مقبره مولانا، در میان قبرستانی بنایی قرار دارد که به مقبره شیخ زین الدین علی - پدر شیخ زین الدین ابوبکر - منسوب است.

• آرامگاه نظام الملک بکراوی

این آرامگاه در کدکن نیشابور واقع شده است. قدیمی ترین مسجد این شهر روی تپه ای در محله بالای شهر ساخته شده است. مقبره نظام الملک الخلوی البکروی به ضلع شرقی ایوان مسجد متصل است. بالای ازاره کاشی کاری شده، کتیبه ای با خط ثلث متوسط برجسته نصب است که بر آن قسمتی از سوره یس را نوشته اند. در خلال باقیمانده کتیبه، عبارت «فی شهر ذی الحجه 906» نوشته شده است.

• آرامگاه قطب الدین حیدر

این آرامگاه مجموعه ای وسیعی مشتمل بر سردر ورودی و هشتی، صحن بزرگ و صحن کوچک، گنبد خانه با ایوان مقابل مسجد و بنای شرق تربت خانه و سردابه است، که در ضلع جنوبی خیابان قائم مقام تربت حیدریه واقع شده است. مجموعه مزبور به اعتبار تربت قطب الدین حیدر - سرسلسله فرقه حیدریه (681 - 531 ه. ق) و از قطب های بزرگ عارفان - احداث شده که در طول زمان تغییراتی نیز یافته است. در وسط آرامگاه، ضریحی چوبین قرار دارد که قدیمی ترین تاریخ بنا، یعنی 987 ه. ق بر روی آن خوانده می شود. در ایوان کتیبه ای سنگی به خط محمد یوسف الحسینی وجود دارد. براساس این کتیبه، مسجد این آرامگاه در سال 1045 ه. ق و در زمان شاه صفی تعمیر شده است. تاریخ بنای مجموعه به قرن نهم هجری قمری مربوط است.

• آرامگاه سیدحسن مدرس

این بنا آرامگاه سید حسن مدرس، از چهره های برجسته تاریخ معاصر ایران است که در ماه رمضان 1357 ه. ق برابر با آذر 1317 ه. ش توسط عوامل پهلوی اول، با چای آلوده به سم به شهادت رسیده است. جسد او را در محلی بیرون از شهر کاشمر که آن روزها به تپه آخوند معروف بود، دفن کردند.

• آرامگاه شاه قاسم انوار

سید معین الدین علی بن نصیر هارون ابوالقاسم حسینی سرابی تبریزی، یکی از صوفیان بزرگ سده هشتم و نهم هجری قمری است. مقبره وی که از آثار امیر علی شیرنوایی است، در کنار روستای لنگر در 24 کیلومتری شمال غربی تربت جام واقع شده است. این بنا به صورت مربع مستطیل با دو ایوان در جبهه های جنوب غربی و شمال شرقی است و حجره هایی در طرفین ایوان شمال شرقی و ضلع شمالی دارد. به نظر می رسد این بنا به عنوان خانقاه یا لنگر و محل تجمع مریدان مورد استفاده بوده است. در ایوان جنوبی کتیبه جالبی به خط نستعلیق به تاریخ 1046 ه. ق که حاوی فرمان است، نصب شده که حاکی از تخفیف مالیات هفت گروه از مردم تربت جام است.

• آرامگاه شیخ عطار نیشابوری

یکی از دیدنی ترین باغ های ایرانی، باغ آرامگاه حکیم عمر خیام است. این باغ به خود وی تعلق داشته است. حکیم ابوالفتح عمربن ابراهیم، مشهور به خیام نیشابوری، فیلسوف، ریاضی دان، منجم و شاعر ایرانی بین سال های 530 - 506 ه. ق وفات یافته است. در سال 1341 ه. ق انجمن آثار ملی در فاصله 100 متری شمال آرامگاه مزبور، بنای یادبود این حکیم بزرگ را برافراشت.

• آرامگاه شیخ طبرسی

در ابتدای خیابان طبرسی مشهد و در باغ رضوان، مقبره شیخ امین الدین ابوعلی فضل بن حسن قرار گرفته است که در فقه و تفسیر قرآن از اساتید نامور شیعه محسوب می شود. این محل به مفسل الرضا نیز مشهور است. گفته می شود حضرت رضا (ع) را پس از شهادت در همین جا غسل داده اند.

• مقبره پیر پالاندوز

این مقبره در قسمت شمال شرقی مجموعه حرم حضرت رضا (ع) قرار دارد و شامل بنایی چهارگوش با گنبدی برفراز آن و ایوان آجری در مقابل است. در داخل بقعه، شاه نشینی است که در بالای آن یزدی بندی هایی اجرا شده است. نمای خارجی بنا با ایجاد طاق نماهای تیزه دار آجری و پشت بغل های کاشی و قاب های مستطیل تزیینی برفراز آن ها منظره ای زیبا دارد. سطح گنبد پیازی شکل بنا دارای پوشش ساده ای از کاشی فیروزه ای است. این بنا از آثار دوران صفوی است و در سال 985 ه. ق ساخته شده است. محمد عارف عباسی، ملقب به پالان دوز از عرفای سلسله ذهبیه است.

• مجموعه آرامگاه تربت شیخ جام

زیارتگاه احمد بن ابوالحسن شیخ احمد جام (441 - 536 ه. ق) در میان جاده مشهد به هرات قرار دارد و مشتمل بر ده بنای تاریخی است که در اطراف یک حیاط وسیع مجتمع شده است. زیارتگاه شیخ احمد، یکی از بزرگ ترین مراکز زیارتی شرق ایران و مشتمل بر بناهای زیر است. مرقد شیخ جام نامقی؛ دو سنگ قبر افراشته سفیدرنگ بر بالای سر و پایین پای مرقد وی نشانده اند که بر روی آن ها کتیبه هایی به خط کوفی و نستعلیق نوشته شده است و حواشی و قسمت های مختلف آن با گل و برگ و طرح مارپیچی و مقرنس زینت یافته است. گنبدخانه؛ گنبد و گنبدخانه در قلب مجموعه واقع شده و چهار نمای خارجی آن توسط بناهای اطراف پوشیده شده است. مسجد عتیق؛ این بنا در جنوب غربی گنبد خانه قرار دارد و مسجد جامعی به سبک شبستانی گنبددار شامل پنج رواق است. گچ بری ها، نقش اندازی آجری روی بدنه گچ و نوع کاشی بنا، از نقطه نظر سبک، به قرن هشتم هجری تعلق دارد. ایوان؛ ایوان با ارتفاعی در حدود 30 متر در برابر گنبد قرار دارد و با قوس هشت قسمتی و سقف نیم گنبدی کاربندی شده است. در تزیین ایوان، از کاشی کاری و گچ بری استفاده شده است. مسجد کرمانی؛ مسجد کرمانی دارای یک شاه نشین در وسط هر ضلع و سه حجره (چله خانه) در اضلاع غربی - شرقی است. تزیینات داخل بنا تعدادی قوس تزیینی در اطراف حجره ها و گچ بری هایی به شکل مقرنس در بالای درِ چله خانه است. در میان تزیینات این مسجد، محراب گچ بری شده شاه نشین غربی که نقوش مختلف گیاهی و خطی و هندسی پرکار دارد، از اهمیت ویژه ای برخوردار است. نمای خارجی مسجد کرمانی که رو به صحن اصلی مزار قرار دارد، متشکل از چهار طاق نمای مقرنس کاری با اسلوب به کار رفته در داخل بنا است و حواشی آن ها نیز گچ بری هایی نظیر نمونه های داخلی بنا دارد. گنبد سفید؛ بنای کوچکی است که در جبهه شمالی ایوان و متقارن مسجد کرمانی واقع شده است. این بنا دوشاه نشین در شمال و جنوب دارد که مقرنس کاری زیبایی دارند. تزیینات نمای داخلی بنا شامل مقرنس کاری های شاه نشین ها و قوس های تزیینی و چند کتیبه به خط کوفی و به شیوه های معقلی و به رنگ قهوه ای است. نمای بیرونی گنبد نیر شامل دو طاق نما با مقرنس کاری های زیبا است. در داخل بنا چند قبر وجود دارد، دو قبر به دختران شیخ جام منسوب است. مدرسه امیر جلال الدین فیروزشاه (گنبد سبز)؛ گنبد سبز مدرسه فیروزشاه در ضلع شمالی صحن مزار شیخ جام واقع شده است. این بنا شامل یک هشتی با گنبدی دو پوسته و اتاق کوچک، با نمای کاشیکاری به شیوه معقلی است. گنبدخانه گنبد سبز چهارتاقی و مربع شکل با چهار شاه نشین و دو طاق نما است. در سقف بنا با اجرای سه کنج ها و کاربندی ها، سلیقه و زیبایی فراوانی به کار رفته است و بر فراز آن، گنبدی جالب سوار شده است. در کنار این اثر زیبا، بنای دیگری بر جای مانده است. که گنبدی دو پوسته با ساقه ای بلند دارد و حد فاصل دو پوسته آن را به روش خشخاشی با چوب هایی به یکدیگر کلاف کرده اند. این بنا نیز تزیینات کاشی کاری زیبایی دارد. مسجد نو؛ این مسجد در جانب شرقی مزار واقع است و با یک مقصوره چلیپا شکل و شبستان های ستون دار در طرفین و یک حیاط کوچک مستطیل شکل مشخص می شود. مدرسه امیر شاه ملک؛ این مدرسه از آثار نیمه اول قرن نهم هجری بود و سابقا در جنوب مجموعه قرار دارد.

برج

• برج اخنجان

این برج در روستای اخنجان و در 22 کیلومتری شمال مشهد واقع شده است. میل اخنجان به دوره تیموری و قرن نهم هجری قمری مربوط است و برج هشت ضلعی آجری زیبا و گنبد مخروطی ترک ترک، معروف به خیاری دارد. این بنا در زمره آثار تاریخی ایران به ثبت رسیده است.

• برج علی آباد

این برج در روستای علی آباد در 42 کیلومتری کاشمر، بر روی قلعه کوشک ساخته شده است. شکل مناره شبیه به برج است که نمای خارجی آن از چهل و هشت ترک آجری تشکیل شده است و دوازده قاب آجری مزین به اشکال لوزی نیز دارد. گنبد آجری آن مخروطی شکل و دو پوشه است. ارتفاع گنبد بنا 18 متر و شکل داخلی آن، هشت گوش است. محیط داخلی آن 22 متر و محیط خارجی آن 42 متر است. این مناره در حدود قرن هفتم هجری قمری ساخته شده است.

• مناره فیروزآباد

این مناره آجری، کتیبه ای به خط کوفی مربوط به اواخر قرن هفتم هجری قمری دارد. قسمت اصلی بدنه برج با آجرهای ساده و به شکل زیبایی که در اصطلاح معماری «هفت و هشت» نامیده می شود، زینت یافته است. در روی مناره روزنه ای تعبیه شده است و در داخل آن آثار پلکانی دیده می شود. در حال حاضر این مناره 18 متر ارتفاع دارد.

• مناره خسروگرد

این مناره از آثار قرن ششم هجری است و حدود 38 متر بلندی دارد. در بدنه آجری آن دو رشته کتیبه کوفی و تزیینات لوزی تعبیه شده اند. تاریخ کتیبه این مناره سال 505 هجری قمری است و در 10کیلومتری غرب سبزوار واقع شده است.

قلعه

• قلعه آتشگاه

این قلعه در دوازده کیلومتری شمال غربی کاشمر واقع شده است. از حجاری ها و تصاویر مختلف موجود در آن چنین بر می آید که سابقا بنای با اهمیتی بوده است. در جوار آتشکده غاری بزرگ وجود دارد که نزدیک در ورودی آن پیکره یک سرباز سواره با نیزه حجاری شده که از آثار دوره ساسانی است.

• قلعه رباط شرف

رباط شرف بین مشهد و سرخس، در شش کیلومتری جنوب شورلق واقع شده است. این بنا که از آثار دوران سلجوقیان است، از بیرون مانند یک قلعه مستحکم ولی از داخل تقریبا بسان یک کاخ جلوه می کند. این بنا دو صحن دارد و هر صحن دارای چهار ایوان به شکل چلیپا (صلیب) و شبستان است. آجرچینی و کتیبه هایی که در این رباط به چشم می خورند، جلوه ای خاص به آن بخشیده اند.

آتشکده

• آتشکده بازه هور

این آتشکده در روستای رباط سفید از توابع بخش احمدآباد مشهد واقع شده است. بنای این آتشکده به صورت چهارتاقی است و به احتمال زیاد به دوره ساسانی تعلق دارد.

• آتشکده گناباد

در آبادی های پیرامون آبادی گیسور واقع در شهرستان گناباد، آتشکده ای وجود دارد که از دوران هخامنشیان بر جای مانده است. در اطراف این آتشکده چند قلعه باستانی به نام های دختر شورآب، قبر پیران ویسه و پشن قرار گرفته اند. این قلعه ها به دوره های پیش از اسلام و بعد از اسلام تعلق دارند.

 مجموعه آستان قدس رضوی

این مجموعه که در مرکز مشهد مقدس واقع شده، یکی از باشکوه ترین و وسیع ترین مجموعه های آرامگاهی جهان اسلام است که طی قرون متمادی بر مزار حضرت علی بن موسی الرضا(ع) (203 - 148 هجری قمری) شکل گرفته و آثار تاریخی و هنری ارزشمندی از قرون مختلف را در بر دارد.

تاریخچه ساختمان:

در سال 203 و به قولی 202 هجری قمری پس از شهادت امام رضا (ع)، پیکر مطهر وی را در بقعه ای بر روی گور هارون الرشید به خاک سپردند. از این بقعه هم اکنون 2 متر از دیوار چینه ای آن باقی مانده و بقیه بنای حرم بر روی آن ساخته شده است. مقدسی نخستین کسی است که از آن به عنوان مشهد تعبیر کرده است. ابن حوقل نیز از «مشهد الرضا» نام برده است. سبکتکین (387 - 366 ه. ق) پادشاه متعصب غزنوی، حرم مطهر را ویران و زیارت آن را ممنوع کرد. پس از آن عبیدالدوله فایق در تکمیل بقعه و آبادانی مشهد کوشید. سلطان محمود غزنوی، بنای بقعه را بار دیگر بر روی بازمانده دیوارهای گلین با آجر بر پا ساخت و مناره ای نیز بدان افزود. با توجه به سنگ نوشته موزه آستانه به نظر می رسد که بنای حرم در سال 516 هجری قمری تجدید یا تعمیر شده است. بنای بقعه در هنگام حمله غزها به سال 548 هجری قمری آسیب فراوان دید. در روزگار سلطان سنجر سلجوقی (511 - 552 ه. ق) شرف الدین ابوطاهر بن سعد بن علی قمی پس از مرمت بنا، گنبدی نیز بر آن ساخت. دختر محمود سلجوقی، ازاره حرم را با کاشی های نفیس شش و هشت ضلعی و ستاره ای تزیین کرد که نام وی و تاریخ تزیین، بر کاشی ثبت است. در دوره خوارزمشاهیان تعمیرات و تزییناتی در ساختمان آن به عمل آمد. در این دوره (سال 612 ه. ق) کتیبه کاشی خشتی بسیار زیبایی به خط ثلث برجسته بر روی دیوار دو طرف درِ ورودی حرم - از جانب رواق دارالحفاظ - نصب شد که بر روی آن نام و نسب حضرت رضا (ع) تا حضرت امیرالمومنین علی (ع) ذکر شده است. در سال 618 هجری قمری هنگام حمله «تولی»، پسر چنگیز، بقعه رضوی دچار ویرانی شد. غازان خان و سپس سلطان محمد خدابنده الجایتو ضمن تعمیر، در تزیین و آبادانی روضه رضوی کوشیدند. «ابن بطوطه» در سال 734 هجری قمری به عمارت زیبا و کاشی کاری شده و ضریح نقره ای مرقد اشاره می کند. در قرن هشتم، آثار آستان قدس عبارت از حرم، مسجد بالاسر و چند بنای کوچک متصل به ضلع شمالی یک مدرسه بوده است. در زمان شاهرخ و همسرش گوهرشاد، آستان قدس توسعه چشمگیری پیدا کرد. مسجد گوهرشاد، در سمت قبله حرم مطهر برپا شد. سپس بنای دارالحفاظ، دارالسیاده و «تحویل خانه» یا خزانه برپا شد. در عهد شاهرخ، سه مدرسه پریزاد، بالاسر و دو در ساخته شد. به کوشش امیرعلی شیرنوایی صحن کهنه و اساس ایوان طلا به وجود آمد و در زمان شاه عباس اول وسعت یافت. شاه طهماسب صفوی، مناره نزدیک گنبد را مرمت و طلاکاری کرد. بعد از غارت خشت های طلای گنبد در شورش عبدالمومن خان ازبک، شاه عباس در سال 1010 هجری قمری به تجدید بنای آن دستور داد که شرح آن در کتیبه میناکاری شده گنبد به خط علیرضا عباسی نقش بسته است. رواق «توحید خانه»در شمال حرم، از آثار منسوب به ملامحسن فیض است. رواق «الله وردی خان» و رواق «حاتم خانی» از ساخته های اللهوردی خان و حاتم بیک اردوبادی است. شاه عباس دوم، صحن عتیق را تعمیر و کاشی کاری کرد. شاه سلیمان نیز گنبد حرم مطهر را که در اثر زلزله شکاف برداشته بود مرمت کرد و چندین مدرسه ساخت. در دوره نادرشاه افشار، ایوان طلای صحن عتیق و مناره بالای آن تعمیر و طلاکاری گردید. ساختمان صحن جدید در دوره فتحعلی شاه قاجار آغاز و در زمان ناصرالدین شاه به پایان رسید. ناصرالدین شاه دستور داد ازاره دیوار تا بالای ایوان ناصری و سقف مقرنس آن را با خشت های طلا بپوشانند. در ایام مظفرالدین شاه نیز هر دو صحن جدید و عتیق تعمیر شدند. در سال 1330 هجری قمری ارتش روسیه صدمات زیادی به این مجموعه وارد ساخت. در سال 1307 هجری شمسی تغییری اساسی در شبکه پیرامون مجموعه به عمل آمد و سپس بناهای موزه، کتابخانه و تالار تشریفات احداث گردیدند. به سال 1350 هجری شمسی واحدهای بافت تاریخی این مجموعه ویران و به فضای سبز تبدیل شد. طرح گسترش مجموعه در دست اجراست. مجموعه حاضر شامل حرم، ایوان ها، صحن ها، مدرسه ها، رواق ها و گنبد و گلدسته، موزه، کتابخانه و سایر بناهای مربوط است. دیگر بناهای معروف این مجموعه عبارتند از: حرم مطهر و ملحقات آن، صحن های عتیق، امام خمینی، جدید، قدس، جمهوری اسلامی، رواق های دارالسیاده، دارالسعاده، دارالضیافه، دارالذکر، دارالسرور، دارالعزه، دارالسلام، دارالشکر، دارالفیض، توحیدخانه، حاتم خانی، اللهوردی خان، و مسجد بالاسر.

مجموعه آثار کلات نادری

حصار کلات با 35 کیلومتر طول و 10 کیلومتر عرض در فاصله 180 کیلومتری شمال مشهد واقع شده است. آثار باستانی این منطقه به دوره نادر شاه تعلق دارند و عبارتند از: برج های دیده بانی اطراف شهر کلات که در فاصله 1155 و 1160 هجری قمری ساخته شده اند. کتیبه نادری واقع در خارج از قلعه نادری (دربند نفقی) به زبان ترکی و به خط نستعلیق در بدنه کوه، دروازه ورودی، دروازه دهچه، دروازه چوب بست، دروازه گشتانه، دروازه نفقی، دربند ارغون شاه، عمارت خورشید، دربند نفقی و تخت دختر که بر روی تپه نزدیک دروازه نفقی و به امر نادرشاه ساخته شده است، قرار دارد و اکنون آثاری پراکنده از آن بنا برجای مانده است.

شهر باستانی توس

توس در اواخر حکومت ساسانیان یکی از شهرهای بر سر راه گرگان و نیشابور به مرو، نسا و باختر بوده است. بعد از جنگ نهاوند راه شرق برای عبور سپاهیان عرب هموار گشت. فتح خراسان در سال های 29 و 30 هجری توسط عبدالله بن عامر اتفاق افتاد و توس در قلمرو سرزمین های شرق اسلامی در آمد. آثار بازمانده شهر قدیمی توس عبارتند از: برج و باروی قدیمی پیرامون شهر و بنایی آجری و گنبددار با 25 متر ارتفاع که به گنبد هارونیه مشهور است. در این شهر قطعات سفال، شیشه، آجر و فلز کشف شده است. آثار به جا مانده در ویرانه های توس به دوران ساسانیان، سلجوقیان، تیموریان و دوران قاجار تعلق دارند.

حمام شاه

این حمام در بازار بزرگ مشهد و در جنب مسجدی که قبلا به همین نام خوانده می شد، واقع شده است که قرار است به موزه مردم شناسی تبدیل شود. این حمام در زمان شاه عباس اول صفوی تاسیس گردیده و دارای سربینه با هشت ستون سنگی و سقف گنبدی است که بارها مورد مرمت و تعمیر قرار گرفته است.  

غذاهای محلی

در مناطق مختلف شهری و روستایی استان خراسان رضوی انواع مختلفی از غذاهای محلی تهیه می گردند که از آن جمله می توان به انواع: انواع آش (آش جوش پره، آش محلی، آش لخشک، آش بلغور ترش، قلیه آش، آش بلغورشیر، آش انار، آش اماج، آش گوشواره، آش بورش، آش دوغه، آش قیمه)، انواع آبگوشت (آبگوشت بزباش، آبگوشت کشک، آبگوشت گندم و آبگوشت بلغور)، انواع اشکنه (اشکنه خنجک، اشکنه زرشک، اشکنه تخم مرغی، اشکنه غوروتی، اشکنه اوجیج، اشکنه گوجه، اشکنه سیب زمینی، اشکنه آرد بریون)، قلور تروش، انواع خوراک (خوراک بامیه، خوراک کدوچه با نان برنجی و خوراک سیب و کدوچه)، پوره عدس، دوغ گرم، سوپ ذرت، کباب نارنجکی، قاتقاب، پولانی، کم جوش، اماج، چغندر، دنی، قیسی، جوش واره، فله، حلیم، ارزه پلو، پلو زیره، رشته فرنگی پلو، انواع خورشت (خورشت کنگر، خورشت گوجه فرنگی، خورشت بامیه، خورشت کدو حلوایی)، و چاشت های دیگر اشاره نمود.

موسیقی محلی

موسیقی خراسان یکی از قدیمی ترین اشکال موسیقی ایرانی است که به صورت آهنگ ها و ملودی های گوناگون در میان مردم شهر و روستاهای خراسان حضور دارد. ویژگی های موسیقی خراسان با وجود پایه های یکسان صورت های مختلفی یافته است. این تفاوت ها از ناحیه تربت جام و تربت حیدریه (در غرب و جنوب خراسان) تا ناحیه بجنورد و قوچان در شمال و شرق خراسان کاملا مشهود است. آلات موسیقی محلی در خراسان عمدتا شامل تار، دوتار و دف می باشد.

صنایع دستی

معروف ترین سوغاتی استان خراسان رضوی زعفران است. مهم ترین محصولات صنایع دستی استان خراسان عبارتند از انواع فرش و گلیم، انواع محصولات ابریشمی، شعربافی، نمد، پشم ریسی، پیکره های سنگی، سنگ فیروزه، کارهای دستی سرامیکی و نی بافی.

از دیگر محصولات دستی  می توان به گیوه بافی، چاروق بافی، کارهای چوبی و فلزی، نقاشی بر روی چرم، انواع مهر و تسبیح و بافته های مربوط به نشانه ها و پرچم های مذهبی، سوزن دوزی، چهل تکه دوزی، جاجیم بافی، کارت بافی (نوار بافی)، برک بافی، چاپ باتیک، ملیله کاری، نقاشی قهوه خانه، کاغذ سازی، خوشنویسی، گل مرغ، تشعیر، تذهیب، مینیاتور، ابریشم بافی، چادر شب بافی، نفاشی رو چرم، فیروزه تراشی، عقیق تراشی، قلمزنی سنگ، سنگتراشی و آبگینه را نام برد.