معبد آناهيتا در مركز شهر كنگاور در مسير همدان به كرمانشاه قرار دارد. اين بنا روي تپهاي طبيعي ساخته شده است. معبد آناهيتا متعلق به آناهيتا، الهه پاكي و محلي براي نمايش آب بوده كه يكي از چهار عنصر مقدس و مورد احترام ايرانيان باستان است.
آناهيتا ايزد بانوي آبهاي روان، زيبايي، فراواني و بركت در دوران پيش از اسلام بوده است. برخي از محققين، اين بنا را كاخي ناتمام براي خسرو پرويز معرفي كردهاند. عدهاي نيز زمان ساخت آن را به اواخر سده سوم و آغاز سده دوم قبل از ميلاد وعده ديگر آن را به اواخر سده سوم و آغاز سده دوم قبل از ميلاد و عده ديگر آن را به سده اول قبل از ميلاد نسبت ميدهند.
اين معبد كه براي استفاده از آب رودخانه شاپور در 6 متري زمين قرار دارد، به صورت مكعب است و ديوارهاي اين معبد از سنگهاي بزرگي بنا شدهاند كه بين سنگهاي حجاري شده هيچ ملاتي وجود ندارد و اين سنگها توسط بستهاي آهني به هم متصل شدهاند.
اين بنابر پشتهاي از صخره قرار گرفت كه داراي 220 متر طول و 210 متر عرض است و ضخامت ديوار محيطي آن به 5/18 متر ميرسد.
در قسمت جنوبي بنا، پلكان دو طرفهاي به درازاي 154 متر وجود دارد. هر دو تا پنج پله، در يك بلوك سنگي ايجاد شده است. تعداد سنگ پلهها در پلكان شرقي 26 پله و در پلكان غربي 21 پله است.
در وسط معبد فضايي وجود دارد كه آب از اين جويها در آن جمع شده و استخر كوچكي حدوداً در ابعاد 10 در 10 عمق 20 سانتيمتر را پر آب ميكرده.
در دو طرف بالاي معبد آناهيتا سر چهار گاو در هر طرف به صورت روبه روي يكديگر قرار دارد كه در زمان آبگيري اين معبد عكس سر گاوها روي آب نقش ميبسته است.
ديوار محيطي كه ستونها بر آن واقع شده خود از دو قسمت تشكيل شده، قسمت داخلي كه با استفاده از سنگهاي قلوه و لاشه به ابعاد و اندازههاي مختلف و ملاط گچ ساخته شده و قسمت خارجي به وسيله يك رديف سنگ تراش نماسازي شده است.
كرپورتر اولين اروپايي است كه در سال 1818 ميلادي از ويرانه هاي كنگاور ديدار كرده وي در اين باره مي نويسد : محدوده حصار معبدي است كه ديوارهايش سكوي مستطيل شكل عظيمي را بوجود مي آورد و بر بالاي اين سكوي ردشيف ستونها سر بر افراشته اند .
قابل توجـــه ترين بخش ايـن بنا ستونهاي آن است . ابن فقيه در كتاب (( البلدان )) خود به سال 290 ه. ق . در توصيف ستونها ي قصر كنگاور آورده است : «هيچ ستوني شگفت انگيز تر از ستونهاي آناهيتا نيست» ، سبك ستون سازي در معبد كنگاور با هيچ يك از مكاتب حجاري دوران هاي يونان و ايران دوره ساساني تطبيق نمي كند و قابل قياس هم نيست .
تناسبات بكـار رفته در ستونهاي معبد 1 به 2 است . قطر پايه 180 سانتيمتر و قطر ستونها 130 سانتيمتر و ارتفاع يك واحد ستون ( شامل پايه + ساقه + سر ستون ) برابر با 55/3 متر ميباشد كه براي اين نوع ستون سازي هيچ الگويي را نمي توان ملاك قرار داد .
حفظ تناسبات در ساخت ستون ها تا آنجا رعايت شده كه فاصله دو ستون از داخل 55/3 يعني برابر با يك وحد ستون در نظر گرفته شده و فاصله دو ستون از محور تا محور برابر با 75/4 متر يعني ارتفاع يك ستون به اضافه ارتفاع گيلويي زيرين و زيرين آن.
