بخش اول
مقدمه
از دیدگاه اسلام به طور عام، و در نگاه امام على (علیه السلام) به طور خاص، مدیریت و مسئولیت در حکم امانتى است که به مدیر سپرده مى شود تا براى مدتى معین به عنوان مجرى یا امانتدارى در آن جایگاه انجام وظیفه کند.
مدیریت و مسئولیت، امانت گرانسنگى است که باید به اهلش سپرده شود، زیرا آنچه موجب گردش درست امور و سلامت و صلابت کارها مىشود، آن است که مشاغل مدیریتى از یک سو امانت تلقى شود، و از سویى دیگر به افراد شایسته و توانمند واگذار گردد.
این نوع نگاه به مسئولیت باعث مىشود که در انتخاب افراد براى مدیریت و یا هر شغل دیگر، شایستهسالارى مراعات گردد، و افرادى شایسته براى به دست گرفتن آنها انتخاب شوند. امام على (علیه السلام) در نامهاى به یکى از کارگزاران خویش، امانت بودن مسئولیت و مدیریت را متذکر شده و مى فرماید: و ان عملک لیس لک بطعمة و لکنه فى عنقک امانه1 : (کارى که در دست توست ، طعمه نیست ، بلکه امانتى است بر گردن تو.)
کسانى که بدون توجه به اصل امانت بودن مدیریت، و بدون برخوردارى از شایستگىها و توانایىهاى لازم، مدیریت و مسئولیتى را مى پذیرند، و نیز کسانى که چنین افرادى را انتخاب مىکنند، مرتکب خیانت شدهاند اما علی (علیه السلام) به رفاعه، یکى دیگر از کارگزاران خویش مىفرماید: و اعلم یا رفاعه ان هذه الامارة امانة فمن خانه فعلیه لعنة الله الى یوم القیامه2 (اى رفاعه! بدان که این امارت و مدیریت، امانتى است که هر کس به آن خیانت کند، لعنت خدا تا روز قیامت بر او باشد.
برنامهریزى
برنامهریزى از ارکان مدیریت و از جمله وظایف اصلى مدیران است، و نقشى اساسى در موفقیت و پیشرفت سازمانها دارد. ضرورت برنامهریزى قبل از هر گونه اقدام و اهمیت ویژه آن مسئلهاى عقلى است، و تبیین و استدلال چندانى نیاز ندارد.
روشن است که اقدام به هر کاری، بدون بررسى جوانب مختلف آن و قبل از برنامهریزى لازم، بیانگر نقصان عقل و یا عدم بهرهگیرى مناسب از این نعمت بزرگ الهى است و پیروزى و موفقیت در کار را ارزانى انسان نخواهد کرد.حضرت على (علیه السلام) عقلى بودن مسئله برنامهریزى را مورد تاکید قرار داده و مى فرماید: ادل شى ء على غزاره العقل حسن التدبیر3 (بهترین دلیل بر کمال عقل ، خوب برنامه ریزى کردن است.)
در برخى روایات نقل شده از امام على (علیه السلام) به بعضى از آثار مثبت برنامهریزى اشاره شده است، مانند جلوگیرى از اشتباه، افزایش بهرهورى، مقابله با تهدیدات، کمک به تصمیمگیرى اثر بخش، ایجاد آرامش درونى، کمک به حل مشکلات سازمان و مصونیت از پشیمانى.
البته باید توجه داشت که صرف برنامهریزى، موجب موفقیت سازمان نمى شود، بلکه برنامهاى مىتواند مقدمات موفقیت و پیشرفت سازمان را فراهم کند که اصولى، منطقى و متناسب با امکانات و شرایط سازمان طراحى شده باشد. برنامهریزى غیر اصولى و نامتناسب، نه تنها کمکى به پیشرفت سازمان نمىکند، چه بسا باعث شکست، ناکامى و حتى فروپاشى سازمان شود.امیر مؤمنان على (علیه السلام) مى فرماید:سوء التدبیر، سبب التدمیر4 (بدی برنامه ریزى کردن، موجب هلاک و فرو پاشى است.)
تصمیم گیرى
تصمیمگیرى از اهمیت بسیار و جایگاهى ویژه در مدیریت برخوردار است، تا جایى که برخى پژوهشگران و صاحب نظران، تصمیمگیرى و مدیریت را هممعنا و مترادف دانسته و معتقدند که مدیریت چیزى جز تصمیمگیرى نیست. تصمیمگیرى کانون اصلى مدیریت را تشکیل مىدهد. مدیران، تصمیمات متعددى را در موضوعات مختلفى که براى سازمان پیش مىآید، اتخاذ مى کنند.
برخى از این موضوعات بسیار مهم و حیاتىاند، و اگر تصمیمات خوب و به موقع گرفته نشود، ممکن است خسارتها و شکستهاى بزرگ و غیرقابل جبرانى به وجود آورد. در چنین مواردى ضرورت اتخاذ تصمیمات عاقلانه و منطقى بیشتر نمایان مىشود.
تنها این گونه تصمیمگیرىهاست که سازمان را از مشکلات نجات مىدهد و موجب پیمودن راه تکامل مى شود؛ همان گونه که امام على علیه السلام فرمود: راى العاقل ینجى5 تصمیمگیرى منطقى و تصمیمهاى صحیح و خردمنداند، تأثیر عمیق بر امور مختلف سازمان دارد، و مىتواند سازمان را در دستیابى به اهداف سازمانى یارى دهد.
تصمیمگیرى آنگاه که با دقت، دوراندیشى و ژرفنگرى همراه باشد، دستیابى به اهداف سازمانى و موفقیت و اثر بخشى سازمان را تا حد زیادى تضمین مىکند. حضرت على علیه السلام فرمود: اذا اقترب العزم بالحزم کملت السعادة 6 (هنگامى که تصمیم با دور اندیشى همراه شود، سعادت کامل گردد.)7
پینوشتها:
1. نهج البلاغه، نامه 5
2. نهج السعادة فی مستدرک نهج البلاغه، ج5، ص 36
3. غررالحکم ودرر الکلم، حدیث 3151
4. همان، ح 5571
5. همان، ح 5424
6. همان، ح 4067
7. اقتباس از کتاب مدیریت علوى،نوشته آقایان ابوطالب خدمتى، علی آقاپیروزی و عباس شفیعى.
منبع: نشریه خلق شماره 1
