«
ابوریحان محمد بن احمد بیرونی»، ریاضی دان، ستاره شناس و مورخ سده چهارم و پنجم هجری است که در سال ۳۶۲ هـ . ق، در خوارزم متولد شد. پدرش، ابو جعفر احمد بن علی اندیجانی، از ستاره شناسان دربار خوارزم شاه در «رصدخانه گرگانج» بود و مادرش، شغل مامایی داشت. وی از همان دوران کودکی به فراگیری علوم زمان خود پرداخت. در سن ۱۷ سالگی، با ابونصر منصور، دانشمند و شاهزاده آل عراق، آشنا شد و همین باعث راهیابی وی به دربار این خاندان و «مدرسه سلطانی خوارزم» که بنیانگذار آن ابونصر بود، شد. در همین سنین بود که به وسیله «حلقه درجه دار یا حلقه شاهیه»، به اندازه گیری بلندی نیم روزی خورشیدی یعنی ارتفاع نصف النهار، در شهر کاث پرداخت. چهار سال پس از این اقدام؛ وی توانست انقلاب تابستانی را در روستایی به نام بوشکانز در جنوب کاث و غرب آمودریا رصد کند. در همین سال ها بود که حکومت «خاندان آل عراق» در خوارزم به دست خوارزمشاهیان برچیده شد و به دنبال فروپاشی حکومت این خاندان، ابوریحان ابتدا به ری و سپس به گرگان سفر کرد و در گرگان به دربار شمس العمالی قابوس بن وشمگیر راه یافت. او در سال ۳۹۳ قمری، «خورشید گرفتگی» را در گرگان رصد کرد و توانست با دقت بیشتری طول یک درجه از کمان نصف النهار را که در روزگار مامون و در بغداد اندازه گیری شده بود را اندازه گیری کند. از دیگر اقدامات مهم علمی ابوریحان بیرونی می توان؛ ساخت حلقه ی بزرگ بر روی صفحه نصف النهار و ساخت نیم کره، جهت انجام تصویرگری در حل ترسیم مساله های مساحی را نام برد. اما با حمله سلطان محمود غزنوی به خوارزم، ابوریحان بیرونی نیز دستگیر شد و سلطان محمود، قصد کشتن وی را داشت که با وساطت درباریان از کشتن وی صرفه نظر کرد و در سال ۴۰۸ هجری، سلطان محمود، ابوریحان را با خود به غزنه برد. بیرونی در لشکرکشی های محمود به هندوستان، همراه وی بود و در این سفر با دانشمندان هندی آشنا شد و با آنان به گفتگو می پرداخت و زبان سانسکریت را هم در این زمان آموخت.
ابوريحان بیرونی سرانجام پس از سال ها تحقيق در حوزه علوم مختلف و تالیف کتاب های زیاد، در روز جمعه، دوم رجب سال ۴۴۲هجري، در سن ۷۷ سالگی، ديده از جهان بست.
آثار برجای مانده :
- تحقیق ماللهند : مجموعه ای از تجربه های ابوریحان بیرونی از مذهب، آداب و رسوم هندی ها است که وی در سفر خود به هندوستان و در جریان معاشرت با دانشمندان و حکیمان این سرزمین به دست آورده است.
- قانون مسعودی : این کتاب دانشنامه ای است راجع به ستاره شناسی، جغرافیا، هیات و ریاضی در یازده بخش .
- التفهیم لاوایل صناعت التحجیم : بیرونی این کتاب را در سال ۴۲۰ هجری در غزنین، درباه ستاره شناسی و اختر ماری نوشته است. وی دراین کتاب به بررسی طلوع و غروب خورشید، چگونگی شب و روز، سپیده و شفق، ساعت ها، اندازه ی میانه ی روز و منطقه البروج پرداخته است.
- الجماهر فی معرفه الجواهر : بخش اول این کتاب درباره ی سنگ های جواهر و بخش دوم آن شامل فلزهاست. ابوریحان در این کتاب به ریشه شناسی نام «کانی ها» هم در زبان های مختلف پرداخته است.
- الصیدله فی الطب : این کتاب در خصوص داروشناسی نوشته شده است و فهرستی از ۷۲۰ گیاه دارویی با نام عربی، فارسی، یونانی، زبان هندی و زبان های دیگری چون عبری، خوارزمی، طخاری و زابلی آورده شده است.
- آثار الباقیه عن القرون الخالیه : این کتاب که در باره شناخت زمان و گاهشماری نوشته شده است، به هشت فصل تقسیم می شود که عبارتند از: فصل اول؛ بررسی واحد گاهشماری یعنی روز، فصل دوم؛ اشاره به سال های خورشیدی، قمری، یونانی و ایرانی ونیز مفهوم کبیسه، فصل سوم؛ بررسی و بیان رویدادهای مهم جهان همچون: طوفان نوح، تاریخ هجرت، تاریخ اعراب جاهلی، تاریخ خوارزم، تاریخ یزدگردسوم و تاریخ اسکندری، فصل چهارم ؛ نگارش افسانه ی اسکندر مقدونی. فصل پنجم؛ گاهشمار یهودی، فصل ششم؛ تاریخ شاهان کهن آشور، بابل، هخامنشی، اشکانی و ساسانی، فصل هفتم؛ بحث جامع گاهشمار یهودی و فصل هشتم؛در رابطه با دین ها از جمله منداییان، زردشتیان، مانویان و مزدکیان است. البته در نیمه دوم کتاب نیز به جشن ها و روزهای روزه داری ملت های گوناگون پرداخته است .
