قیامت را در روایات ببین

يكي از اعتقادات مسلمين باور به "حساب در قيامت" است كه پروردگار، بندگان خود را درباره گفتار و رفتار بلكه نيات و مقاصد به محاسبه كشيده و از عملكرد آنها سوال خواهد کرد. بايد متوجه بود كه هر فردي در زندگي خود چه مقدار سخن گفته و تا چه اندازه از خوب و بد عمل كرده، تمام لحظات عمرش را در چه راهي گذرانيده، در زندگي چه هدف هايي داشته و به سوي چه كاري حركت نموده است.

در خصوص حساب روز جزا، آيات و روايات فراوانی وارد شده است از جمله خداوند متعال در آیه ۲۸۴ سوره بقره مي فرمايد: "اگرآنچه در نفس هايتان مي باشد آشكار كنيد يا پوشيده داريد خداوند شما را به آن محاسبه خواهد فرمود". در آیه ۴۷ سوره انبيا هم آمده است: "و اگر عمل به اندازه دانه خردلي باشد، آن را خواهيم آورد و ما را كافي است كه خود حسابگر باشم". همچنین آیه ۲۶ سوره غاشيه می فرماید: "به درستي كه به سوي ماست بازگشتشان، آنگاه حساب آنان بر عهده ماست".

"يونس بن عمار" نقل می کند امام صادق(ع)فرمود : پرونده ها در قيامت بر سه قسم است؛ پرونده اي است كه در آن نعمتهاي خدا نوشته شده و پرونده اي است كه درآن، حسنات ثبت گرديده و ديواني است كه در آن گناهان ضبط شده است. در وقت حساب، ميان پرونده نعمت ها و حسنات مقابله اندازند پرونده نعمت ها ديوان حسنات را فرا گيرد، باقي مي ماند ديوان سيئات، فرزند مومن آدم را براي حساب مي خوانند،قرآن در بهترين صورت جلو او افتد، پس مي گويد پروردگارا! من قرآنم و اين است بنده مومن تو كه نفس خود را بخواندن من به تعب انداخته و شب خود را به خوش خواندن من گذرانيده و هنگامي كه شبها براي عبادت بر مي خاست گريه مي كرد، او را خرسند نما چنانكه مرا خوشحال نموده،حضرت فرمود؛ خداوند عزيز جبار مي فرمايد؛ دست راست خود را باز نما؛ پس آن را از خشنودي خداوند عزيز جبار پُِرسازد و دست چپ او را از رحمت خدا، آنگاه گفته شود اين است بهشت،براي تو مباح است،بخوان و بالا رو،چون آيه اي را بخواند يك درجه بالا رود.۱

از امام صادق(ع) روايت شده که فرمود: نفسهاي خود را محاسبه كنيد، پيش از آنكه شما محاسبه شويد، زيرا در قيامت پنجاه ايستگاه است كه هر ايستگاه مثل هزار سال است از آنچه مي شماريد. يعني هزار سال دنيايي آنگاه اين آيه را تلاوت فرمودند؛ در روزي كه اندازه آن هزار سال است از آنچه مي شماريد.۲

حضرت علي(ع) در آخر عمر شریف خود در شب نوزدهم ماه رمضان كه در منزل ام كلثوم مهمان بودن بعد از آنكه ام كلثوم براي پدر بزرگوارش شير و نمك حاضر كردند حضرت گريان گرديد و فرمود؛ دخترم براي من در يك سفره دو نان خورش حاضر كردي، مگر نمي داني من به پسر عموي خود رسول خدا(ص) اقتدا كرده ام. دخترم! هر كه خوراك و پوشاك او در دنيا بهتر باشد، ايستادن او در قيامت نزد حق تعالي بيشتر است، دخترم! در حلال خدا حساب است و در حرام او عقاب....۳

بدون شک حساب در قيامت بسيار دقيق است، بايد از خداوند استمداد نمود و از او توفيق طلبيد و به دامان پيمبر و آل عليهم السلام چنگ زد زيرا بسيار مشكل است. چنانكه از امام زين العابدين(ع) به اين مضمون روايت شده، وقتي كه خلايق محشور مي شوند همه به گردن هم و به سر و روي يكديگر ريخته و ضجه مي كشند با اضطراب شديد لرزان و گريان با هول و هراس بپاخيزند،صداي منادي بلند شود. چنانكه تمام نفسها به عقب بر مي گردد همگي چشم باز نموده، سرها را بر كشند، مي شنوند كه گفته مي شود؛ حكم به عدالت است در اين روز جور و ستمي نيست، ميان شما به عدالت حكم خواهد كرد،در اين روز حق ضعيف را از ستمگر خواهم گرفت. پس منادي ندا در دهد،اي مردم بشنويد كه خدا مي فرمايد؛ منم بسيار بخشنده؛ همه خوشحال شوند...آنگاه امر شود كه براي حساب آماده شوند، بعد فرمان داده شود كه پرونده ها را بياورند و ميزانها نصب گردد و پيمبران حاضر شوند، ائمه و شهدا بر قوم خود گواه باشند، سپس حساب دقيق شود،حسابهاي مخلوق با يكديگر جمع و تفريق گردد،مظلمه ها به حساب آيد گرچه نسبت به كافر باشد.۴

ممکن است این سوال برای برخی افراد پیش آید که خداوند چگونه پرونده اين همه مخلوق را در روز قیامت حساب می كند؟ جواب چنين سوالي را حضرت علي(ع) فرموده است. روایت شده از آن بزرگوار پرسيدند؛ چگونه خداوند خلايق را با اينهمه زيادي حساب مي نمايد؟ حضرت فرمود؛ به همان گونه كه با زياديشان روزي مي دهد، آنها را حساب خواهد نمود. پرسيدند؛ چگونه آنها را حساب مي كند.با اينكه او را نمي بينند؟حضرت فرمود؛چنانكه آنها را روزي مي دهد او را نمي بينند.

علامات قیامت :

روزى رسول خدا خطبه ‏اى خواند و سپس فرمود : كه همانا راست‏ ترين سخنان كتاب خداست و بهترين راهنمائيها راهنمائى خدا است و بدترين كارها بدعت هائيست كه در دين خدا بوجود می ‏آورند و هر بدعتى گمراهى است سپس مردى بپاى خاست و عرض كرد اى رسول خدا قيامت چه زمانى خواهد بود فرمود من از تو داناتر در اين امر نيستم قيامت نخواهد آمد مگر ناگهانى سپس آن مرد عرض كرد ما را از علامات قيامت آگاه كن. بعد فرمود : قيامت نيايد تا اينكه دانش مردم زياد شود ، زلزله فراوان گردد ، فتنه و آشوب و خونريزى بسيار گردد ، هرج و مرج آشكار شود، و هواپرستى در ميان شما فراوان گردد، آباديها ويران، ويرانه‏ ها آباد، و در آن وقت در مشرق و مغرب و جزيرة العرب زمين فرو رود، آفتاب از مغرب بتابد، جنبندگان بيرون آيند، دجال آشكار شود، يأجوج و مأجوج پراكنده ‏ى در زمين شوند ، عيسى بن مريم از آسمان فرود آيد.اينجاست كه باد فتنه و آشوب از طرف يمن می ‏وزد كه نرم‏تر از حرير است براى هيچ كسى ذره‏ اى از ايمان بجا نگذارد مگر اينكه بگيرد و همانا ساعت برپا نميشود مگر براى بدان سپس آتشى از طرف عدن بيايد و بكشاند بقيه‏ ى كسانى كه بر فراز زمين باشند و برانگيزاند آنان را.عرض كردند يا رسول اللَّه كى اين حوادث واقع می ‏شود فرمود :هر گاه قاريان با زمامداران سازش كنند، ثروتمندان را بزرگ بشمارند فقيران را اهانت و جسارت كنند، آوازه‏ خوانى آشكار شود، زنا شيوع پيدا كند،  كاخ‏ها سر بفلك بكشد و بلند شود، قرآن با آواز و غنا بخوانند، اهل باطل بر اهل حق پيروز شوند.امر به معروف و نهى از منكر كم شود، نمازها ضايع و تباه شوند مردم از خواسته ‏هاى خود پيروى كنند و ميل به هواى نفس كنند، زمامداران ستمگر پيش افتند، پس آن زمامداران خيانت كنند وزيران مردمان فاسق باشند، حرص و آز در قاريان آشكار شود، نفاق و دوئيت در ميان دانشمندان ظاهر گردد.پس در اين هنگام بر مردم بلا نازل می ‏شود زورمندان ناتوانان را يارى نكنند مسجدها را زينت و آرايش نمايند، قرآنها را طلا كارى كنند بيسوادان بر فراز منبرها بالا روند، صفهاى نماز فراوان، صداى گريه و مناجات در مسجدها بلند شود، و بدنهاى متحد فراوان با زبانهاى مختلف گرد هم جمع شوند، و دينشان لقلقه ‏ى زبان باشد اگر چيزى بآنها داده شود ستايش كنند و اگر منع شوند بدگوئى و نكوهش نمايند.به خردسالان رحم نكنند، پيرمردان را احترام نكنند، خود را بر ديگران مقدم دارند، حرمت و احترام يك ديگر را پامال كنند، در قضاوت ها ستم كنند، بندگان بر آنان فرمانروا شوند، بچه‏ ها زمامدار شوند، تدبير كارها بدست زنان باشد، مردان با طلا و نقره خويش را زينت كنند، لباس ابريشم بپوشند، زنان لباسهاى بدن نما بپوشند، پيوند خويشاوندى را قطع كنند.راهها نا امن می ‏شود، باجگيران را براى باج گرفتن نصب كنند تا با مسلمانان نبرد كنند و آنان را در اختيار كافران قرار دهند در اين‏ وقت باران فراوان ببارد ولى گياه كم برويد،  نادان زياد و دانايان كم شوند، زمامداران ظالم زياد. مردمان امين كم.پس در اين هنگام در نزديكى فرات كوهى است كه در آن معدن طلا پيدا می ‏شود مردم بر سر آن می جنگند و يك ديگر را ميكشند بطورى كه از صد نفر نود و نه نفر كشته ميشوند فقط يكنفر سالم می ‏ماند.  مردى گفت با رسول خدا شبى نماز خوانديم مردى فرياد زد كه اى رسول خدا قيامت چه زمانى است سپس او را از پرسش منع كرد تا اينكه صورتش نورانى شد و نگاهى بطرف آسمان كرد و فرمود:منزه است آفريدگار و گستراننده ‏ى آن ساعت بعد فرمود: اى پرسش‏ كننده ‏ى از روز رستاخيز قيامت هنگام بدسرشتى زمامداران، سازش كارى قاريان دوئيت دانشمندان، و هنگامى كه امت من علم نجوم را تصديق كنند و قضا و قدر را تكذيب نمايند در اين وقت است كه امانت بازيافت شمرده شود، صدقه و انفاق با اكراه داده شود، زشتكاريها آزاد، عبادت خدا را براى خاطر مردم طولانى كنند.  و فرمود: به خدائى كه جان من در دست اوست قيامت بپا نخواهد شد تا وقتى كه بر شما اميران فاجر و وزيران خائن حكومت كنند، عارفان ستمگران، قاريان فاسقان، و عابدان نادانان، خدا درهاى فتنه ‏هائى كه روزگارشان را تاريك می ‏كند برويشان بگشايد.پس در آن تاريكى حيران و سرگردان بمانند همان طورى كه يهود حيران و سرگردان بودند و در اين هنگام نقص در اسلام پيدا شود و مسلمانان دسته دسته شوند بطورى كه فرياد زنند خدا خدا.  ارشاد القلوب جلد 1 صفحه 164.

احادیث درباره آخرالزمان :

1. امير مومنان(ع): پشتها سنگين شود و حوادث پياپي واقع شود.

2. امير مومنان(ع) : او (حضرت قائم( عج)) هنگامي ظاهر مي شود كه حقيقتها كم اجر و دنباله روها از نابخردان پيروي كنند.

3. امير مومنان(ع): عربها دچار اختلاف شوند اشتياق به ظهور افزون شود.

4. امير مومنان(ع): عفاف و خويشتن داري از جامعه رخت بربندد و ... و شيطان بر همگان چيره شود.

5. امير مومنان(ع): زنها فرمانروايي كنند، حوادث جانكاه و كمرشكني روي مي دهد.

6. امير مومنان(ع): شكافنده ها بشكافند و پيش بتازند ،تيز پروازان حمله كنند.

7. امير مومنان(ع): عراق را فتح كنند و هر نوع اختلافي را با خونريزي پاسخ دهند.

8. پيامبر(ص): براي مردم روزگاري ميرسد كه تنها همّ وغمّشان شكم آنها و شرف آنها تجمّلات زندگي و قبله ي آنها زنهايشان مي گردد.

9. پيامبر(ص): دين و آئين آنها درهم ودينارشان مي باشد، آنها بدترين خلايق هستند براي آنها نزد خدا ارج و مقامي نيست.

10. پيامبر(ص): هنگامي كه روابط نامشروع شيوع پيدا مي كند زلزله زياد مي شود.

11. پيامبر(ص): هنگامي كه براي كارهاي ناشايست تعاون وهمكاري كنند و در احكام دين از يكديگر دوري كنند.

12. پيامبر(ص): انسان به پدر ومادرش جفا مي كند ولي با دوستانش از راه وفا وصفا وارد مي شود.

13. پيامبر(ص): هنگامي كه تكبّر و خودپرستي در اعماق دلها نفوذ كرد آنطور كه سمها در بدنها نفوذ ميكند.

14. پيامبر(ص): گناهان علني شوند و محرّمات الهي سبك شمرده شوند.

15. پيـامبر(ص): زمـاني مي آيد كه مـردم گـرگ درنده مي شونـد، هر كس گرگ نباشد او را  مي خورند.

16. پيامبر(ص): مردم به انجام منكرات تظاهر مي كنند ... و اموال فراوان براي غنا و موسيقي خرج مي شود.

17. امير مومنان(ع): كسي كه امر به معروف كند، خوار شود و كسي كه مرتكب گناه شود، مورد ستايش قرار گيرد.

18. امير مومنان(ع): هنگامي كه نيازها وگرفتاريها فراوان شود مردم همديگر را نشناسند.

19. امير مومنان(ع): انسان براي استمداد به نزد برادرش برود، او را در قيافه اي ديگر غير آنچه بود مي بيند.

20. امير مومنان(ع): هنگامي كه مرد ها با مردها در مي آميزند و زنها با يكديگر.

21. پيامبر(ص): هنگامي كه امت من نماز را ضايع كنند و از شهوات پيروي كنند.

22. امير مومنان(ع): مرد را براي پوشيده نگه داشتن همسرش سرزنش مي كنند.

23. پيامبر(ص): مرد ها خود را شبيه زنها و زنها خود را شبيه مرد ها مي كنند.

24. پيامبر(ص): هنگامي كه زنها جامه مردان را بپوشند و پوشش حياء از آنها گرفته شود.

25. پيامبر(ص): سپس زماني مي آيد كه قاريان قرآن را مي خوانند ولي از حلقومشان تجاوز نمي كند (عمل نمي شود...).

26. پيامبر(ص): قرآن را طبق خواسته هاي خود توجيه مي كنند و آئين خدا را آراء خود تفسير و تحليل مي كنند.

27. پيامبر(ص): ثروتمندان امت براي سياحت به مكه مي روند ومتوسطين آنها براي تجارتو فقرا براي رياء و تظاهر (افراد خالص كم اند).

28. پيامبر(ص): قرآن با ني و لحن غنا خوانده مي شود، بدون آينكه به هنگام تلاوت با خوف وخشيت از پروردگار همراه باشد.

29. پيامبر(ص): پس مي بيني كه گوش دادن  به قرآن براي مردم بسيار سنگين است و گوش دادن به صداهاي باطل آسسان و فرح بخش شده است.

30. امير مومنان(ع): آلات  لهو و لعب در رهگذر مردم آشكارا به كار گرفته مي شود ،

مردم عبور مي كنند و كسي جرئت نمي كند از آن جلوگيري كند.

31. پيامبر(ص): (در آخر الزمان يعني نزديكي ظهور ) زمين لرزه بسيار مي شود.

32. پيامبر(ص): انتظارميرودكه حتي يك قفيزگندم ويك درهم پول به مردم عراق نرسد.

33. امام صادق(ع): رودخانه ها خشك مي شود و قحطي و گراني پيش مي آيد.

نشانه هاي ظهور :

1. پيامبر(ص): سه پرچم در يك سال و يك ماه و يك روزخروج مي كنند (1ـ سفياني 2ـ خراساني 3ـ يماني )

2. امام صادق(ع): مردي از اولاد عمويم زيد در يمن خروج مي كند.

3. پيامبر(ص): يماني ازشيعيان اميرمومنان (ع) است خروج يماني و سفياني مانند دو اسب مسابقه همزمان به دنبال ييكديگر است.

4. امام صادق(ع): در آن ميان پرچم هاي هدايت از خراسان بيرون آمده با شتابي هر چه تمام تر منازل ررا طي كرده و پيش مي تازند و تعداديي از ياران قائم (عج) در ميان آنها خواهند بود.

5. امام صادق(ع): هنگامي كه پرچم هاي سياه از خراسان به راه افتاد به سويش بشتابيد ولو با سينه خيز رفتن از روي برفها باشد.

6. امام صادق(ع): آگاه باشيد كه آنها (سپاه خراساني) ياران حضرت مهدي (عج) هستند و زمينه ي سلطنت جهاني او را  فراهم مي سازند.

7. امام باقر(ع): (سپاه خراساني) پرچمها را جز به دست حضرت صاحب مهدي (عج) نمي دهند،كشته هايشان شهيد است.

8. امام صادق(ع): قتل نفس زكيّه از نشانه هاي قطعي ظهور است.

9. پيامبر(ص): اگر سفياني را ببيني او را پليد ترين مردم مي يابي.

10. امام رضا(ع): سفياني ويك تن از بني كلب در بيت المقدس كشته مي شوند.

11. امام حسين(ع): تحقيقاً منادي آسماني به نام حضرت مهدي (عج) ندا مي كند ، هر كس كه در شرق و غرب جهان باشد آن ندا را مي شنود.

12. امام صادق(ع): منادي آسماني اول صبح از آ سمان ندا مي كند آگاه باشيدكه حق با علي(ع) و شيعيان اوست اين ندا را هر قومي به زبان خود مي شنود.

13. امام صادق(ع): پناهنده اي به خانه خدا پنا هنده شود آنگاه لشگر سفياني به سوي او فرستاده مي شود چون به سرزمين بيداء مي رسند زمين آنها را در كام خود فرو مي برد.

14. امام باقر(ع): سپاه سفياني در سرزمين بيداء فرو مي آيند پس منادي آسماني بانگ مي زند : اي سرزمين بيداء اين جمعيت را  نابود كن  آنگاه  همگي در كام  زمين  فرو مي روند. 

در روایات و احادیث دینی بر یاد مرگ تاکید و سفارش زیادی شده است از جمله امام صادق (ع) می فرمایند: یاد مرگ، شهوات را از بین می برد و ریشه های غفلت را یک سره بر می کند و دل را با وعده های الهی محکم می کند و روحیه انسان را از قساوت به لطافت سوق می دهد و نشانه های هوس ها را می شکند و آتش حرص را خاموش ساخته و دنیا را در جلوی چشمان انسان، کوچک جلوه می دهد.

مسلما یاد مرگ و قبر و قیامت تاثیر بسزایی بر همه رفتارهای انسان دارد و همه اعضا و جوارح را از گناه باز می دارد. همه پیامبران الهی در دعوت خود روی مسئله مبدا و معاد تکیه داشته اند. در قرآن کریم بارها از ایمان به خدا و روز قیامت یاد شده است.

باید بدانیم انسان زمان زیادی ندارد و عمری محدود دارد و مرگ برای همه حتمی است. غفلت کردن از این مسئله مهم انسان را به وادی گناه و فساد می کشد و عنایت به این امر مسئولیت آخرین و تعهدآور است. انسان با مرگ پایان نمی پذیرد. مراحل سختی درپیش رو است و گردنه های صعب العبور در راه به تعبیر امام علی (ع) در پیش رو، راهی دور و دراز و مشقت و سختی وجود دارد.

قیامت، مرحله رسیدن به پاداش یا کیفر اعمال خوب و بد است نام های روز قیامت بیدار کننده است. در قیامت صف نیکوکاران و بدکاران جدا می شود و عده ای روانه دوزخ می شوند و گروهی وارد بهشت می گردند. دنیا فرصت آباد کردن خانه آخرت است که برخی به ویران کردن خانه آخرت خود می پردازند و تمامی واقعیتها را به ورطه فراموشی می سپارند . در آخرت فرصت عمل نیست. فرصت بازگشت به دنیا هم نیست. گنهکاران آرزو می کنند،کاهش مهلتی داده شود و برگردند و عمل صاح انجام دهند.

اولیای خدا پیوسته به یاد مرگ و قیامت بودند و موثرترین موعظه هایشان توجه دادن به همین مسئله است و صدها حدیث در رابطه با مرگ  داریم از جمله: امام علی (ع) می فرماید هر کس زیاد به یاد مرگ باشد، رغبتش به دنیا کم می شود. در جایی دیگر می فرمایند: زیاد از مرگ و روز خروجتان از قبر و ایستادنتان در پیشگاه خداوند عزتمند و بزرگ یاد کنید.

یاد مرگ و معاد هم برای خود انسان سازنده است هم طرح آن برای دیگران عبرت آموز و غفلت زداست. کسی که منتظر مرگ باشد با اعمال صالح و شایسته خود را آماده ورود به آن مرحله می کند و آن کس که غافل باشد عمرش به بطالت و معصیت می گذرد و روزی بیدار می شود که فرصت جبران ندارد.

یاد مرگ و مراحل پس از آن، آثار تربیتی بسیاری دارد؛ از جمله:

- کاستن از شهوات و تمایلات نفسانی

- ایجاد انگیزه عمل صالح و توبه از گناهان و جبران گذشته

- بی رغبتی به دنیا و دل نبستن به عمر فانی و زندگی گذرا

- ایجاد روحیه قناعت و دوری از حرص و مال اندوزی

بنابراین به این نتیجه می رسیم که دنیا یک مرحله است، مراحل دیگری در پیش است کسی که یاد مرگ را با فراموشی بسپارد آمادگی هم کسب نخواهد کرد و مایحتاج این راه طولانی را برای خود فراهم نمی کند و این مایه خسارت و پشیمانی است. سفری بدون داشتن لوازم با داشتن راهی طولانی و بدون بازگشت اما برخی آمادگی ورود به این مرحله را کسب کرده اند و انگیزه آبادسازی خانه آخرت در دل آنها قوی بوده و سبکبال هر لحظه آمادگی پرواز به سوی معشوق را دارند.

در روایات و احادیث دینی بر یاد مرگ تاکید و سفارش زیادی شده است از جمله امام صادق (ع) می فرمایند: یاد مرگ، شهوات را از بین می برد و ریشه های غفلت را یک سره بر می کند و دل را با وعده های الهی محکم می کند

معاد و بازگشت انسان‌ها به جهان آخرت از جمله مبانی بسیار مهم در دین اسلام است که البته مورد توجه بسیاری از مردم جهان از آیین و مسلک‌های مختلف است ولی شاید اصلا ما آن را از یاد برده‌ایم …
آیه 1 از سوره «انبیاء» از جمله آیات قرآن کریم است که در مورد روز قیامت سخن می‌گوید:
«اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ»
" (زمان) حساب مردم نزدیک شده است، در حالی که آنان در بی‌خبری، (از آن) روی گردانند”‌
بر اساس آنچه که از آیات به دست می‌آید باید گفت که:
همه افراد مورد سوال قرار می‌گیرند.
«فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ »
"به یقین، (هم) از کسانی که پیامبران به سوی آنها فرستاده شدند سوال خواهیم کرد، (و هم) از پیامبران سوال می‌کنیم”‌(سوره «اعراف» آیه 6)
 تمامی اعمال مورد محاسبه قرار می‌گیرد.
«وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»
"یقینا شما از آنچه انجام می‌دادید، بازپرسی خواهید شد”‌(سوره «نحل» آیه 93)
صریح برخی از آیات قرآن این است که در قیامت، خداوند خود به حساب بندگان رسیدگی می‌کند چنان که می‌فرماید:
فَإِنَّما عَلَیْکَ الْبَلاغُ وَ عَلَیْنَا الْحِسابُ. سوره رعد/ آیه 40]
تو عهده دار رسالت و ابلاغ احکام الهی به مردم هستی و رسیدگی به حساب آنان به عهده ما است.
و نیز می‌فرماید:
إِنَّ إِلَیْنا إِیابَهُمْ ـ ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا حِسابَهُمْ.[ سوره غاشیه/ آیه 25 ـ 26]
رجوع آنان به سوی ما است سپس حساب آنان بر ما است.
و نیز می‌فرماید:
إِنْ حِسابُهُمْ إِلاَّ عَلى رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ.[ سوره شعرا/ آیه 113]
حساب آنان (به عهده کسی) جز خدا نیست اگر درک می‌کردید.
و نیز می‌فرماید:
وَ کَفى بِاللَّهِ حَسِیباً. سوره نساء، آیه 6 و سوره احزاب، آیه 38]
کافی است که خدا حسابرس اعمال بندگان خود باشد.
ولی از برخی از آیات قرآن چنین استفاده می‌شود که در سرای دیگر هر انسانی خود به حساب اعمال خود می‌رسد و نیاز به حسابرس دیگری غیر از نفس انسانی نیست چنان که می‌فرماید:
عمل هر انسانی را ملازم با او ساختیم و روز قیامت آن را به صورت کتابی بیرون می‌آوریم و او آن را گشوده می‌یابد، به او گفته می‌شود کتاب خود را بخوان در این روز کافی است که نفس تو حساب تو را رسیدگی نماید.[ سوره اسراء، آیه 13 ـ 14]
مفاد این آیه با آیات گذشته منافاتی ندارد، زیرا مفاد این آیه این است که در سرای دیگر همه‌ی اعمال انسان به صورت کتابی در برابر دیدگان او نمودار می‌گردد و انسان واقعیت کارهائی را که در دنیا انجام داده است، مشاهده می‌کند و چون واقعیت اعمال در برابر دیدگان او نمودار می‌گردند، جای هیچ گونه انکاری برای او باقی نمی‌ماند و در حقیقت خود بر کرده‌های خود گواهی می‌دهد.
 همه احوال مورد رسیدگی قرار می‌گیرد
«إِنْ تُبْدُوا مَا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحَاسِبْکُمْ بِهِ اللَّهُ»
"اگر آنچه را در دل دارید، آشکار سازید یا پنهان، خداوند شما را بر طبق آن، محاسبه می‌کند”‌(سوره «بقره» آیه 284)
 از همه اعضای بدن انسان سوال خواهد شد
«وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ غڑ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُۆَادَ کُلُّ أُولَٰئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا»
"از آنچه به آن آگاهی نداری، پیروی مکن، چرا که گوش و چشم و دل، همه مسئول‌اند”‌(سوره «اسراء» آیه 36)
از نعمت‌های الهی سوال می‌شود
«ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ»
"سپس در آن روز (همه شما) از نعمتهایی که داشته‌اید بازپرسی خواهید شد”‌(سوره «تکاثر» آیه 8)
سوال در این آیه اگر چه درباره‌ی نعمت‌های الهی است، ولی با توجه به این که از آن با کلمه «نعیم» تعبیر آورده شده است که همه‌ی نعمت‌های الهی را شامل می‌شود و از طرفی همه‌ی آنچه بشر در زندگی خود از آن برخوردار است، نعمت‌های الهی محسوب می‌شوند، بنابراین همه‌ی کار‌های او مورد سوال واقع خواهد شد، زیرا همه‌ی کارهایی که انسان انجام می‌دهد، به گونه‌ای تصرف در نعمت‌های الهی می‌باشد. و در نتیجه این آیه را باید از دسته نخست بشمار آورد.
 تمامی کارها را در هرکجا و به هر اندازه که باشد، حاضر خواهند ساخت
"إِنْ تَکُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ”‌
"اگر به اندازه سنگینی دانه خردلی (کار نیک یا بد) باشد و در دل سنگی یا در (گوشه‌ای از) آسمان‌ها و زمین قرار گیرد، خداوند آن را (در قیامت برای حساب) می‌آورد”‌(سوره «لقمان» آیه 16)
در اولین سوال، از نماز خواهند پرسید و به حساب امور مهمی چون؛ جوانی، عمر، راه کسب درآمد و هزینه آن و به ویژه  ولایت خواهند پرداخت و همین بس که خدا، خود حسابرس خواهد بود.
«وَ کَفَیٰ بِنَا حَاسِبِینَ»
"و کافی است که ما حساب کننده باشیم”‌(سوره «انبیاء» آیه 47)
 سۆال درباره قرآن
وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ.[ سوره زخرف، آیه 44]
حقا که قرآن ذکر الهی است که برای تو (پیامبر) و قوم تو نازل گردیده و در آینده (قیامت) درباره آن مورد سئوال قرار خواهید گرفت.
 گواهی‌ها و شهادت‌ها
سَتُکْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَ یُسْئَلُونَ.[ سوره زخرف، آیه 19]
شهادت‌های آنان نوشته خواهد شد و مورد سوال قرار می‌گیرند.
قتل بی گناهان
وَ إِذَا الْمَوْۆُدَهُ سُئِلَتْ ـ بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ.[ سوره تکویر: آیه 8]
هنگامی که از دختران زنده به گور شده (هر مقتول بی گناهی) پرسیده می‌شود که به کدام جرم کشته شد؟
 دروغ‌ها و تهمت‌ها
تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا کُنْتُمْ تَفْتَرُونَ.[ سوره نحل، آیه 56]
سوگند به خدا، قطعاً درباره افترا‌های شما سئوال خواهد شد.
 راستگوئی راستگویان
لِیَسْئَلَ الصَّادِقِینَ عَنْ صِدْقِهِمْ وَ أَعَدَّ لِلْکافِرِینَ عَذاباً أَلِیماً.[ سوره احزاب: آیه 8]
تا خداوند از راستی راستگویان سوال نماید و او برای کافران عذاب دردآور آماده کرده است.
البته تخصیص این رشته از موضوعات برای سوال، منافاتی با همگانی بودن آن ندارد، زیرا این قسمت به خاطر اهمیتی که دارند، در لسان وحی به طور خصوص وارد شده است.
اتفاقاً در روایات نیز این تقسیم وارده شده است، برخی از روایات یادآور می‌شود که از همه کارها سوال می‌شود، در حالی که برخی، انگشت روی موضوعات خاصی می‌گذارد مانند:
1ـ عمر انسان.
2ـ دوران جوانی.
3ـ کیفیت بهره گیری از اعضاء.
4ـ کسب ثروت و صرف آن.
5ـ محبت اهل بیت پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ .
6ـ قرآن و عترت.
7ـ فریضه نماز.
8ـ نبوت و ولایت.