0

سیره تربیتى امام محمد باقر علیه السلام

 
sukhteh
sukhteh
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : اسفند 1389 
تعداد پست ها : 7880
محل سکونت : اصفهان

سیره تربیتى امام محمد باقر علیه السلام

سیره تربیتى امام محمد باقر علیه السلام

ولادت امام محمد باقر

تربیت فرزند یكى از مهم‏ترین وظایف والدین و مربیان در عرصه زندگى است . تربیت‏به معناى شكوفا نمودن استعدادهاى درون انسان‏ها و هدایت غرائز نهفته آنان به سوى قله كمال و رستگارى مى‏باشد .

تربیت مجموعه تلاش هایى است، سنجیده و منظم براى نیل به هدف‏هاى مشخص و شكوفا سازى توان‏هاى بالقوه در تمام ابعاد وجودى انسان و به عبارت دیگر مى‏توان تربیت را انتقال میراث‏هاى فرهنگى مطلوب و ارزشمند از نسلى به نسل دیگر دانست .

به طور كلى، مجموعه تلاش‏ها، فرصت‏ها، اقدامات، امكانات و برنامه‏ها از بدو انعقاد نطفه تا واپسین دم حیات براى رشد و شكوفا سازى توان‏هاى بالقوه فرد به طور همه جانبه تا رسیدن به حداكثر ظرفیت را تربیت مى‏نامیم .

از آنجایى كه امامان معصوم شیعه بهترین شیوه‏هاى تربیتى فرزند را فرا روى پیروان خود نهاده‏اند، زندگى پر افتخار آنان مى‏تواند به عنوان موفق‏ترین الگوهاى تربیتى در طول تاریخ بشر مطرح شود . در این نوشتار به مناسبت اول ماه رجب، روز ولادت امام محمد باقر علیه السلام روش هاى تربیت فرزند را در سیره و سخن آن گرامى بررسى نموده و برخى نكته‏هاى قابل توجه را ارائه مى‏نماییم .

نقش تربیتى والدین

پدر و مادر به عنوان دو ركن اساسى خانواده بیش‏ترین نقش را در تربیت فرزندان ایفا مى‏كنند . مادر از زمان انعقاد نطفه تا دوران نوجوانى ارتباطى تنگاتنگ با كودك دارد . خصلت‏ها، اندیشه‏ها، افكار و رفتار مادر بیش‏ترین تاثیر را در ساختار شخصیتى یك نوجوان به جاى مى‏گذارد . مادر همانند یك معلم، مربى و الگوى گفتارى و رفتارى كودك به حساب مى‏آید .

او یكى از عوامل مؤثر تربیتى از نظر محیطى و وراثتى است . به این جهت‏براى پرورش فرزندان سالم و صالح، باید از زمان ازدواج در اندیشه انتخاب مادر شایسته براى فرزندان بود . چرا كه از منظر حضرت باقر علیه السلام تربیت كودك از همان مرحله آغاز مى‏شود .

امام باقر علیه السلام در روایتى به تاثیر شیر مادر در اطفال اشاره كرده و به محمد بن مروان فرمود: «استرضع لولدك بلبن الحسان، وایاك والقباح، فان اللبن قد یعدى (1) ; براى شیر دادن به فرزندت از دایه‏هاى خوشرو و زیبا استفاده كن و از زنان بد صورت و قبیح برحذر باش، زیرا شیر گاهى (صفات و ویژگى‏هاى روحى مادر را به فرزند) منتقل مى‏كند .»

در این گفتار امام پنجم علیه السلام از تاثیر شیر مادر در انتقال زشتى‏ها و زیبایى‏هاى ظاهرى مادر به فرزند سخن به میان آورده است .

بنابراین نقش وراثتى و محیطى مادر در تربیت فرزندان نباید مورد غفلت قرار گیرد . گذشته از تاثیر مادران در نسل آینده، وجود پدر نیز به عنوان مدیر خانواده نقش به سزایى در ساختار شخصیتى كودك دارد . طبق فرموده امام باقر علیه السلام، صلاحیت و شایستگى‏هاى پدر از جمله خصلت هایى است كه در پرتو آن فرزندان از انحرافات و كجروى‏ها محفوظ مى‏مانند . آن حضرت فرمود: «یحفظ الاطفال بصلاح آبائهم (2) ; اطفال در سایه صلاحیت و شایستگى پدرانشان [از انحرافات] مصون مى‏مانند .»

در حقیقت مجموعه اعمال، رفتار و گفتار پدر، در شكل‏گیرى شخصیت آینده كودك كار ساز خواهد بود . افزون بر این پدر به عنوان مدیر اقتصادى خانواده مى‏تواند با كسب در آمد صحیح و به دست آوردن روزى حلال در روحیات و صفات كودك، تاثیر قابل توجهى داشته باشد . به همین جهت امام باقر علیه السلام به پدرانى كه تلاش مى‏كنند سفره‏هاى منازل خود را با روزى حلال بیارایند مژده مى‏دهد كه: «آنان در روز قیامت‏با سیمایى نورانى همانند ماه شب چهارده با خداوند ملاقات خواهند نمود . لقى الله عزوجل یوم القیامة ووجهه مثل القمر لیلة البدر . (3) »

تكریم شخصیت كودك

مربى شایسته با بهره‏گیرى از روش‏هاى متنوع، به تكریم شخصیت كودك مى‏پردازد و از این طریق زمینه تربیت صحیح و اعتلاى صفات نیك را در وجود او فراهم مى‏سازد . او مى‏داند كه مهم‏ترین مشكل كودكان و نوجوانان، احساس حقارت و عدم اتكا به نفس است و انسان همان طور كه به آب و غذا نیازمند است‏به تكریم و توجه دیگران نیاز دارد، بلكه این نیازهاى عاطفى و معنوى او به مراتب بیشتر از نیازهاى جسمانى اوست .

عمده‏ترین دلیل ناسازگارى در فرزندان و علت‏بسیارى از ناهنجارى‏ها را باید در احساس حقارت و كم توجهى والدین به فرزند جست وجو نمود . این فقر روحى و روانى را مى‏توان از راه‏هاى زیر بر طرف نمود:

الف) گزینش نام نیك

نام هر شخص نشانگر اعتقادات، ملیت، فرهنگ و خواسته‏هاى درونى او و خانواده‏اش مى‏باشد . اسمى كه براى یك كودك انتخاب مى‏شود در تكریم و تحقیر شخصیت وى نقش دارد . كودكانى كه نام زیبا و پسندیده دارند، غالبا مورد تقدیر و توجه دیگران هستند و از شنیدن تمجیدها و افتخاراتى كه نامشان موجب آن است لذت مى‏برند; بر عكس كسانى كه والدین آنان هنگام انتخاب نام به معنى و محتواى آن بى توجه بوده و یك اسم نامناسب و بیگانه از فرهنگ خودى را براى فرزند خود انتخاب كرده‏اند، در آینده احساس حقارت نموده و احیانا مورد ملامت و سرزنش قرار خواهند گرفت . در سیره امام باقر علیه السلام به این نكته توجه خاصى مبذول شده است . آن حضرت در مورد انتخاب نام زیبا براى فرزندان چنین رهنمود مى‏دهد: «اصدق الاسماء ماسمى بالعبودیة وافضلها اسماء الانبیاء (4) ; دوست داشتنى‏ترین اسم‏ها آن است كه حاكى از بندگى خدا باشد و بهترین آن‏ها نام‏هاى پیامبران است .»

امام پنجم علیه السلام نام‏هاى فرزندان خویش را نیز از بهترین نام‏ها برگزیده بود . نام‏هاى فرزندان آن حضرت بدین ترتیب است:

1- جعفر علیه السلام 2- عبدالله 3- ابراهیم 4- على 5- زینب 6- ام سلمه (5)

پیشواى پنجم به این شیوه تربیتى آن چنان اهمیت مى‏داد كه حتى دستور داده بود پایین‏ترین طبقات اجتماع را هم با القاب و نام‏هاى تحقیرآمیز صدا نكنند، بلكه با بهترین نام‏ها از آنان یاد كنند و مى‏فرمود: «سموهم باحسن اسمائهم (6) ; با نیك‏ترین نامشان آن‏ها را صدا بزنید .» و به این ترتیب از توهین و تحقیر شخصیت آنان جلوگیرى مى‏نمود .

ب) گفت وگوى صمیمانه

یكى از راه‏هاى انتقال آموزه‏هاى تربیتى به كودكان و نوجوانان ایجاد ارتباط كلامى با لحنى دلپذیر مى‏باشد . تجربه نشان مى‏دهد كه اگر لحن و صوت والدین، مربیان و مبلغان در ارتباط كلامى داراى بار عاطفى و مثبت‏باشد، آنان در ایجاد ارتباط و نفوذ در دل مخاطب نوجوان موفق خواهند بود . كلمات دلنشین، سخنان نیكو، ملایم و محبت‏آمیز از مشكلات روحى و ناهنجارى‏هاى كودكان و نوجوانان كاسته و رنج‏هاى درونى آنان را التیام مى‏بخشد . ریشه بسیارى از تندخویى‏ها، خشونت‏ها، لجبازى‏ها، زورگویى‏ها، بدبینى‏ها، افسردگى‏ها و گوشه‏گیرى و ناامیدى‏ها را مى‏توان با ارتباط كلامى صحیح و نیكو از میان برداشت . امام باقر علیه السلام با اشاره به این شیوه كارآمد تربیتى مى‏فرماید: «قولوا للناس احسن ما تحبون ان یقال لكم (7) ; به زیباترین صورتى كه میل دارید مردم با شما سخن بگویند با آنان سخن بگویید .»

آرى همانطورى كه انسان دوست ندارد دیگران با او بى ادبانه، خشن، آمرانه، خشك و با لحنى تند سخن بگویند، دیگران هم چنین انتظارى از او دارند . این نكته در مورد ارتباط كلامى با كودكان از اهمیت ویژه‏اى برخوردار است و نقش كلیدى در تربیتایفا مى‏كند . زیرا روح كودكان لطیف‏تر و تحمل آنان كمتر مى‏باشد .

ج) سلام دادن به فرزندان

سلام دادن به كودكان عزت نفس را در آنان تقویت مى‏كند و یكى از بهترین راه‏هاى ارتباط اجتماعى و نفوذ در شخصیت كودكان است . این عمل كه یكى از والاترین آموزه‏هاى تربیتى دین مبین اسلام به شمار مى‏رود نكات مثبت فراوانى را در خود جاى داده است كه از جمله آن‏ها: تقویت روابط بین مربى و متربى، رفع كدورت و ناراحتى‏هاى احتمالى، تقویت روحیه‏ها و نزدیكى دل‏هاست . گذشته از این‏ها سلام دادن والدین و مربیان با صداى رسا و آهنگى دلنشین به فرزندان، عزت نفس را در آنان تقویت نموده و روحیه خود باورى و احساس شخصیت را در وجود آنان استحكام خواهد بخشید و آنان نیز اینگونه عادت خواهند كرد .

اگر این عمل ادامه یابد، تربیت كودك توام با نشاط و موفقیت پیش خواهد رفت . امام محمد باقر علیه السلام فرمود: «ان الله یحب افشاء السلام (8) ; خداوند دوست دارد كه سلام با لحنى رسا [و دلپذیر ] باشد .» و این نكته برگرفته از آموزه‏هاىتربیتى پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله مى‏باشد كه فرمود: «پنج چیز را تا لحظه مرگ ترك نخواهم كرد . . . كه یكى از آنان سلام كردن به كودكان مى‏باشد، تا بعد از من یك رسم رایج‏شود . (9) »

د) ابراز محبت‏به كودكان

یكى از راه‏هاى پرورش اعتماد به نفس در فرزندان، ابراز محبت‏به آن‏هاست . كودك همان طورى كه به آب و غذا نیاز دارد به محبت هم نیاز دارد . بوسه زدن بر صورت فرزند، به آغوش گرفتن، گفت و گوى محبت‏آمیز، نوعى اظهار علاقه و محبت است . این عمل فقر عاطفى كودكان را جبران كرده و روحیه اعتماد به نفس و خودباورى را در آنان تقویت مى‏كند و در نتیجه زمینهتربیت صحیح در وجود آنان فراهم مى‏گردد .

امام باقر علیه السلام در موارد بسیارى از این شیوه تربیتى در مورد فرزندان خود استفاده مى‏كرد . چنانكه محمد بن مسلم مى‏گوید: در حضور امام باقر علیه السلام بودم كه فرزند خردسالش جعفر وارد شد . پیشواى پنجم فرزندش را به آغوش كشیده و به سینه خود چسبانید و آن‏گاه با كلمات زیبا و محبت‏آمیز با وى به گفت وگو پرداخت (10) .

در اینجا یادآورى دو نكته مهم ضرورى است:

اول - اعتدال در محبت

در ابراز محبت و تكریم شخصیت كودك نباید راه افراط را پیمود . زیرا در آن صورت علاوه بر این كه نمى‏توان نتیجه صحیحتربیتى گرفت، بلكه شخصیت كودك در اثر زیاده روى والدین در ابراز محبت‏هاى نابجا لطمه جبران ناپذیرى خواهد خورد . چرا كه این كودك از خود راضى، از جامعه توقعات و انتظارات نابه‏جایى خواهد داشت و در صورت بى‏اعتنایى دیگران به این خواسته‏هاى بى مورد وى، كودك نازپرورده از خود و زندگى بیزار و مایوس شده و دچار عقده حقارت خواهد شد . آرى

نازپرورده تنعم نبرد راه به جاى

عاشقى شیوه رندان بلاكش باشد

امام باقر علیه السلام مى‏فرماید: «شر الابآء من دعاه البر الى الافراط (11) ; بدترین پدران آن‏هایى هستند كه در نیكى و محبت [نسبت‏به فرزندان خود] زیاده روى نمایند .»

دوم - رعایت مساوات در میان فرزندان

از نكات قابل توجهى كه در تربیت فرزندان وجود دارد رعایت مساوات در رفع نیازهاى آنان مى‏باشد . این مساله در مورد نیازهاى معنوى و عاطفى بیشتر جلوه‏گر است، والدین لزوما باید در ابراز محبت در ظاهر مساوات را رعایت كنند، گرچه در باطن بنا به علت‏هاى مختلف، یكى از فرزندان را بیشتر از دیگرى دوست داشته باشند .

در حدیث ذیل با رفتار امام باقر علیه السلام و علت این امر آشنا مى‏شویم:

امام صادق علیه السلام به نقل از پدر گرامى‏اش مى‏فرماید: به خدا قسم، رفتار من با بعضى از فرزندانم از روى تكلف و بى میلى است . او را روى زانوى خود مى‏نشانم، محبت‏بسیار مى‏كنم، از وى شكرگزارى و قدر دانى مى‏نمایم با آنكه این همه احترام و حبت‏شایسته فرزند دیگر من است . به این تكلف تن مى‏دهم تا آنكه فرزند شایسته‏ام از شر آنان مصون باشد و آنان رفتارى را كه برادران یوسف با یوسف انجام دادند مرتكب نشوند . خداوند سوره یوسف را نفرستاد مگر به عنوان نمونه و مثال كه بعضى از ما نسبت‏به بعضى دیگر حسد نورزیم چنانكه برادران یوسف به او حسد كرده و ستم نمودند (12) .

ولادت امام محمد باقر

گرامى داشتن همسر

احترام به همسر یكى دیگر از مواردى است كه در تربیت تاثیر دارد . مادرى كه در خانه عزیز باشد و مورد تكریم شوهرش قرار گیرد، با روحى سرشار از عاطفه، آرامش، احساس عزت نفس و با نشاط و شادابى به پرورش فرزندان همت‏خواهد گماشت .

اما اگر مورد آزار و اذیت روحى و جسمى قرار گیرد و اندیشه‏ها و شخصیت وى در منزل به ویژه پیش فرزندان مورد تحقیر و اهانت‏باشد، ناگفته پیداست كه از روان سالمى برخوردار نخواهد بود و در نتیجه آرامش خود را از دست داده و اضطراب و نگرانى او در فرزندان نیز تأثیر خواهد گذاشت . از چنین مادرى نمى‏توان انتظار پرورش فرزندانى تربیت‏شده و صاحب كمالات داشت .

بدین جهت امام باقر علیه السلام در احترام به شخصیت همسر اهتمام جدى داشت . حكم بن عتیبه روزى به ملاقات امام باقر علیه السلام رفت . او آن حضرت را در یك خانه آراسته و زیبایى یافت كه لباس‏هاى نو و رنگین پوشیده بود . حكم بن عتیبه از وضع زندگى امام باقر علیه السلام به شگفت آمده و با نگاهى تعجب‏آمیز به آن حضرت و اطاق آراسته نظاره مى‏كرد . آن حضرت كه افكار وى را از نگاهش دریافته بود، از او پرسید: اى حكم! نظر تو در مورد این گونه زندگى چیست؟ او گفت: براى من زیبنده نیست در مورد زندگى شما سخنى بگویم و اعتراض داشته باشم، اما در میان ما، جوانان تجمل طلب و تازه دامادها چنین مى‏كنند .

امام باقر علیه السلام فرمود: اى حكم! «من حرم زینة الله التى اخرج لعباده والطیبات من الرزق‏» (13) ; «چه كسى زینت‏هایى را كه خداوند براى بندگانش آفریده و روزى‏هاى پاكیزه را حرام نموده است .» این زینت‏ها و زیبایى‏ها را خداوند متعال براى بندگانش قرار داده است .

آن حضرت در ادامه سخنانش فرمود: اما این خانه‏اى را كه مى‏بینى، خانه همسرم مى‏باشد و من چون تازه با او ازدواج كرده‏ام به احترام وى به اینجا آمده‏ام و لباس زیبا پوشیده‏ام . ولى خانه خود من همان منزل ساده ایست كه تو آن را دیده‏اى (14) .

به این ترتیب آن حضرت به احساسات و تمایلات به حق همسر خویش پاسخ مثبت داده و به او به دیده احترام مى‏نگریست .

امام باقر علیه السلام بر این باور بود كه باید همسر و فرزندان را تكریم نمود و براى آنان احترام قائل شد، و نباید از نیكى كردن به آن‏ها غفلت نمود و مى‏فرمود: «من حسن بره باهله زید فى عمره (15) ; هر كس با همسر و فرزندانش خوش رفتارى كند عمرش زیاد خواهد شد .»

تربیت معنوى

از دیدگاه امام باقر علیه السلام علاوه بر آموزش آداب و رفتارهاى اجتماعى و اخلاقى، باید فرزندان را با نكات معنوى و تربیتدینى آشنا نمود . این شیوه گذشته از اینكه كودكان را با مبداء حقیقى جهان آفرینش مرتبط مى‏سازد; در آنان روحیه اعتماد به نفس و نیروى استقامت و پایدارى در مقابل مشكلات كمر شكن زندگى نیز ایجاد خواهد كرد .

در این زمینه امام باقر علیه السلام به فرزندش مى‏فرماید: «یا بنى اذا انعم الله علیك بنعمة فقل «الحمد لله‏» واذا حزنك امر فقل «لا حول ولا قوة الا بالله‏» واذا ابطا عنك الرزق فقل «استغفرالله‏» (16) ; فرزندم! هر گاه خداوند به تو نعمتى ارزانى داشت‏بگو: «الحمد لله‏» و هر گاه امرى و حادثه‏اى تو را غمگین و ناراحت نمود بگو: «لا حول و لا قوة الا بالله‏» و زمانى كه احساس نمودى روزى تو به كندى و سختى مى‏رسد بگو: «استغفر الله .»

امام باقر علیه السلام این ارتباط معنوى را عملا نیز به فرزندانش مى‏آموخت . امام صادق علیه السلام در این مورد مى‏فرماید: من همواره شب‏ها به هنگام خواب، بستر پدرم امام محمد باقر علیه السلام را آماده مى‏كردم، او در موقع مقرر به استراحت مى‏پرداخت و آنگاه من به بستر رفته و مى‏خوابیدم . یك شب در انتظارش بودم، اما در موقع مقرر نیامد، برخاستم، به مسجد رفتم و به جست وجو پرداختم، دیدم همه مردم رفته‏اند، اما آن حضرت به تنهایى در مسجد و در حال سجده است، در حال سجده گریه و ناله مى‏كند و با ناله سوزناكى به خدا عرضه مى‏دارد:

«سبحانك اللهم انت ربى حقا حقا، سجدت لك یا رب تعبدا ورقا، اللهم ان عملى ضعیف فضاعفه لى، اللهم قنى عذابك یوم تبعث عبادك وتب على انك انت التواب الرحیم (17) ; خدایا تو پاك و منزه هستى و حقیقتا كه پروردگار منى، خدایا فقط براى تو از روى عبودیت و بندگى سجده مى‏كنم، پروردگارا! عمل من ناچیز است، آن را برایم زیاد گردان، خدایا در روزى كه بندگانت محشور مى‏شوند مرا از عذاب نگه دار و توبه‏ام را بپذیر، همانا كه تو بسیار توبه‏پذیر و مهربانى .»

همچنین، هرگاه آن حضرت با مشكلى ناراحت كننده مواجه مى‏شد، همسر و فرزندان خود را جمع مى‏كرد و دعا مى‏نمود و آنان آمین مى‏گفتند (18) .

مراحل تربیت معنوى

امام باقر علیه السلام در یك گفتار حكیمانه مراحل تربیت معنوى فرزندان را شرح داده و چگونگى تربیت آنان را در سنین مختلف بیان مى‏دارد . طبق رهنمود آن حضرت، والدین باید در سه سالگى كلمه توحید (لا اله الا الله) را به كودك یاد دهند . در چهار سالگى كلمه رسالت (محمد رسول الله) را به او بیاموزند و در پایان پنج‏سالگى او را آزمایش نمایند . اگر راست و چپ را مى‏شناسد، صورتش را به سوى قبله متوجه ساخته و به او بگویند رو به سوى قبله سجده كند . در شش سالگى اجزاء نماز و ركوع و سجده صحیح را یادش دهند تا سن او به آخر سال هفتم برسد . در آن موقع به او بگویند: دست‏ها و صورتش را بشوید و آنگاه به نماز بایستد (19) .

عبادت‏هاى تمرینى و دعا و نیایش كودك در پیشگاه خداوند، اثر درخشانى در روان طفل به جاى مى‏گذارد . گرچه ممكن است كودك معنى و مفهوم الفاظ و عبارات نماز را نفهمد ولى معنى توجه به خدا، راز و نیاز با پروردگار، استمداد از آن قدرت لایزال را متوجه خواهد شد .

به همین جهت او در آینده به صورت فردى امیدوار، متكى به نفس، داراى هدف و با اطمینان به آینده زندگى كرده و در باطن خود تكیه گاهى قوى براى خود احساس خواهد نمود . این باورها مى‏تواند سرمایه‏اى بزرگ در طول زندگى و سدى محكم در برابر طوفان‏هاى حوادث و پیشامدهاى ناگوار باشد .

همچنانكه خداوند مى‏فرماید: «الذین آمنوا و تطمئن قلوبهم بذكر الله، الا بذكر الله تطمئن القلوب‏» (20) ; آن‏ها كسانى هستند كه ایمان آورده‏اند، و دل هایشان به یاد خدا مطمئن و (آرام) است; آگاه باشید تنها با یاد خدا دل‏ها آرامش مى‏یابد .»

لازم به ذكر است كه در تربیت معنوى كودكان و نوجوانان باید از تندى و خشونت پرهیز شود . زیرا تجربه نشان مى‏دهد اجبار و زورگویى نا به جا اثرات نامطلوب در كودك به جاى مى‏گذارد . براى همین امام باقر علیه السلام به نقل از پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله فرمود: «ان هذا الدین متین فاوغلوا فیه برفق ولا تكرهوا عباد الله الى عبادة الله (21) ; اسلام آئین استوار و محكمى است . با مدارا در آن وارد شوید و بندگان خدا را در عبادت الهى مجبور ننمایید .»

تشویق

تشویق بجا در كار تربیت و تبلیغ یك روش كار آمد و كاملا موفق مى‏باشد . زیرا هر انسانى خودش را دوست دارد و دلش مى‏خواهد دیگران به شخصیت او احترام بگذارند و از او قدر دانى كنند . در صورت رعایت‏شرایط صحیح، تشویق محركى قوى در ایجاد خصلت‏هاى ستوده در مخاطبان خواهد بود . تشویق مى‏تواند به صورت‏هاى مادى و معنوى انجام شود . تحسین، تقدیر، اعطاى جایزه و هدیه، بذل عاطفه، محبت، تكریم، و تشكر، جلوه هایى از تشویق است . در سیره تربیتى امام باقر علیه السلام از این شیوه به صورت گسترده استفاده شده است .

روایت زیر بیانگر یكى از موارد تشویق فرزندان مى‏باشد .

طاهر یكى از دوستان امام باقر علیه السلام مى‏گوید: من در نزد آن گرامى نشسته بودم كه فرزندش جعفر علیه السلام آمد، پیشواى پنجم فرزندش را مورد لطف و محبت قرار داده و فرمود: «هذا خیر البریة (22) ; این [فرزند من] بهترین فرد در روى زمین است .»

دانشمندان علوم تربیتى در مورد این شیوه، شرایطى را بیان مى‏كنند كه مهم‏ترین آن‏ها اجتناب از افراط و تفریط در امر تشویق و تنبیه است . رعایت اعتدال در تشویق و تنبیه نكته مهمى است كه مورد توجه امام باقر علیه السلام مى‏باشد . ابى عبیده از آن حضرت نقل مى‏كند كه فرمود: «انما المؤمن الذى اذا رضى لم یدخله رضاه فى اثم ولا باطل واذا سخط لم یخرجه سخطه من قول الحق (23) ; مؤمن واقعى كسى است كه در مورد خشنودى و رغبت، مرتكب گناه و كارهاى باطل نمى‏گردد و در موقع خشم و غضب از مرز حق و حقیقت‏خارج نمى‏شود .»

تاثیر جاذبه‏هاى هنرى

هنر در حوزه تربیت از جایگاه ویژه‏اى برخوردار است . از آنجایى كه امروزه هنر در قالب فیلم، نمایش، خط، شعر، خطابه، سرود، نقاشى و . . . تبلور یافته است، و این روش طرفداران زیادى در میان كودكان و نوجوانان دارد، استفاده از آن در تربیتكودكان و نوجوانان روشى موفق و جذاب مى‏باشد .

تاثیر آموزه‏هاى تربیتى با این شیوه به صورت غیر مستقیم، عمیق و ریشه دار است و مى‏توان به وسیله آن به اعماق وجود مخاطب نفوذ كرده و او را تحت تاثیر قرار داد . امام باقر علیه السلام براى هنرمندان متعهد ارزش ویژه‏اى قائل بود و در فرصت‏هاى مناسب آنان را تشویق و ترغیب مى‏نمود . یكى از هنرمندان متعهد و زبر دست معاصر با آن حضرت، شاعر معروف، كمیت‏بن زید اسدى است . وى علاوه بر این كه مسائل تربیتى و دینى را كه از طریق فرهنگ اهل بیت علیهم السلام آموخته بود در قالب ابیات و اشعار سحرآمیز به نسل‏هاى بعدى منتقل مى‏كرد، با سروده‏هاى خود ستم‏هاى بنى امیه را نیز افشا مى‏نمود .

كمیت اسدى شبى در مدینه به حضور امام باقر علیه السلام رفت و بخش‏هایى از قصیده میمیه خود را به آن حضرت عرضه كرد . وقتى به این بیت رسید:

وقتیل بالطف غودر منهم

بین غوغا امة وطغام

«و كشته شده در سرزمین طف كه از سوى آنان به او خیانت‏شد . در میان هیاهوى مردمى پست و فرومایه .»

امام باقر علیه السلام با شنیدن این جمله منقلب شد و با چشمانى گریان فرمود: اى كمیت! اگر در نزد ما مال و ثروتى بود به تو مى‏دادیم، اما به تو همان سخن را مى‏گویم كه پیامبر صلى الله علیه و آله به حسان بن ثابت فرمود: «لا زلت مؤیدا بروح القدس ما ذببت عنا اهل البیت (24) ; تا زمانى كه از ما خاندان دفاع مى‏كنى مورد تایید روح القدس خواهى بود .»

پى‏نوشت‏ها:

1) همان، ج‏6، ص‏44، ح‏12 .

2) بحار الانوار، ج‏68، ص‏236 .

3) التحفة السنیه، ص‏227 .

4) وسائل الشیعه، ج‏21، ص‏124، ح‏1 .

5) مناقب ابن شهر آشوب، ج‏3، ص‏34 .

6) كشف الغمه، ج‏2، ص‏363 .

7) الامالى، شیخ صدوق، ص‏326 .

8) تحف العقول، ص‏300 .

9) الخصال، ج‏1، ص‏271 .

10) كفایة الاثر، ص‏253، با تلخیص .

11) تاریخ یعقوبى، ج‏2، ص‏320 .

12) تفسیر نور الثقلین، ج‏2، ص‏408; مستدرك الوسائل، ج‏15، ص‏172 .

13) اعراف/32 .

14) الكافى، ج‏6، ص‏446 و 447 .

15) تحف العقول، ص‏295 .

16) كشف الغمه، ج‏2، ص‏363 .

17) الكافى، ج‏3، ص‏323، ح‏9 .

18) بحار الانوار، ج‏46، ص‏297 .

19) مستدرك الوسائل، ج‏3، ص‏18; مكارم الاخلاق، ص‏222 .

20) رعد/28 .

21) شرح اصول كافى، ج‏8، ص‏272; كنز العمال، ج‏3، ص‏40، ش‏5378 .

22) اعلام الورى، ج‏1، ص‏518 .

23) وسائل الشیعه، ج‏15، ص‏192; الكافى، ج‏2، ص‏234 .

24) الغدیر، ج‏2، ص‏187 .

منبع:

عبد الكریم پاك‏نیا، مجله مبلغان، شماره33

سه شنبه 25 تیر 1392  5:59 PM
تشکرات از این پست
دسترسی سریع به انجمن ها