بدون اغراق کاغذ یکی از ارکان تمدن است. به هر طرف که نظر افکنیدو به هر گوشه ای که بروید با کاغذ سروکارخواهید داشت .
گزاف نگفته ایم اگربگوئیم که بشر امروزی در میان کاغذ غوطه می خورد و در تمام امور فرهنگ و تمدن خود از کاغذ به عنوان وسیلۀ کار استفاده می نماید تمدن امروز بشر بدون آموزش و فراگرفتن محکوم به زوال است و نقش کاغذ در آموزش و پرورش( به صورت کتاب و دفتر ) انکارناپذیر می باشد.
قبل از پیدایش کاغذ بشر برای نوشتن و ضبط آثار مختلف از الواح گلی و سنگی و سپس از پوست حیوانات مختلف استفاده می کرد .
پاپیروس
در مصر باستان گیاهی به نام پاپیروس می رست که از الیاف و برگ و ساقۀ آن استفاده می کردند و یکی از موارد مهم استعمال آن استفاده از گیاه در تهیه یک نوع کاغذ و وسیلۀ نوشتن بوده است
کاغذ پاپیروس درمصر باستان به فراوانی مورد استفاده بوده و اسناد مختلفی بر روی آن باقی مانده است . کاغذ پاپیروس حتی در مقبره های باستانی مصر و همراه اجساد مومیائی وجود دارد. علاوه بر مطالب مذهبی اسناد کشوریو آثار ادبی بر روی پاپیروس نوشته شده است .
آشوریها از پاپیروس استفاده می کردند و کم وبیش به کشت آن می پرداختند و ان را نی مصری می نامیدند . به این طریق می بیینیم که کاغذ پاپیروس قدمت بسیاری دارد و تاریخ آن تا حدود تاریخ حکومت فراعنه در مصر می رسد.
بعدها یونانیها نیز از این نوع کاغذ پاپیروس استفاده می کردند و ظاهرا ً برای اولین بار آن را از مصر وارد کردند .
هردوت دربارۀ استفاده از کاغذ پایپروس در یونان مطالبی نوشته و طبق اسناد موجود در آتن درحدود قرن پنجم قبل از میلاد از این وسیله برای نوشتن مطالب رسمی و ادبیات و غیره استفاده می کرده اند .
کاغذ پاپیروس بعدها در ایتالیا نیز متداول گشت ولی دربارۀ تاریخ آوردن آن به ایتالیا اطلاع دقیقی در دست نداریم.
درزمان حکومت اسلامی اعراب در مصر بکشت پاپیروس اقدام می کردند و از آن برای ساختن کاغذ الیاف گیاهی را از چینی ها فراگرفتند و دست به تولید آن زدند. کشت پاپیروس از رونق افتاد و ظاهرا ًازقرن هجدهم میلادی پاپیروس جای خود رابه کاغذی داد که به شیوۀ چینی ساخته شده بود .
استفاده از الیاف گیاهان
ساختن کاغذ ازالیاف گیاهان اززمانهای بسیار قدیم درچین متداول بوده است وشاید بسیاری از ما دربارۀ ارزش کاغذ خالی باغ دردنیای قدیم مطالبی میدانیم ولی در تاریخ پیدایشکاغذ درچین روشن نیست .
به نظر برخی از نویسندگان چینیها ازحدود آغاز قرن دوم قبل از میلاد مسیح به هنر ساختن کاغذ آشنائی داشته و از آن استفاده می نموده اند .
درسال571 میلادی اعراب که در اوائل قرن مزبور سمرقند را تسخیر نموده بودند مورد حملۀ چینیها قرار گرفته و طبق روایاتی که موجود است حاکم عرب سمرقند پس از در هم شکستن این حملۀ چینیها عده ای از آنان را اسیر ساخت . در میان اسرار کسانی بودند که از صنعت ساختن کاغذ اطلاع داشتند . اعراب با استفاده از این عده دست به ساختنت کاغذ زدند ودراندک زمانیاین وضعیت در سرتاسر قلمروحکومت اسلامی انتشار یافت. دستخطها عربی بسیاری که از قرن نهم میلادی بر روی کاغذ باقی مانده معرف فراوانی کاغذ درقلمرو حکومت مسلمانان بوده است .
ظاهرا ًاعراب وعدۀ بسیاری از کارگران و استادان ماهر ایرانی که در این صنعت مهارت یافته بودند ازالیاف کتان به عنوان ماده اصلی در کاغذ سازی استفاده می نمودند . در آن زمان خراسان یکی از مراکزتولید کتان بودو به این طریق به صورت یکی از مراکز تهیه کاغذ درآمد تکه های پارچه و به ندرت نیز الیاف پنبه در کاغذ سازی مورد استفاده بوده است .
کاغذ مشرق زمین درقرون وسطی از نظر محکمی و براقی و نداشتن لکه های آب شهرت بسیار داشت . کاغذ برای اولین بار از آسیا به یونان آورده شد طبق برخی از نوشته ها در حدود اواخر قرن 11 میلادی کاغذ یونان وجود داشته ولی دلائل قوی و قابل قبول برای اثبات این نظر وجود ندارد و آثار یونانی که برروی کاغذ نوشته شده مربوط به یکی از پادشاهان سیسیل است که به سال 1102 میلادی تعلق دارد .
اولین مرکز تولید کاغذ در اروپا اواسط قرن دوازدهم میلادی در اسپانیا ، به دست مسلمانان تأسیس گردید . پس از سقوط حکومت مسلمانان دراسپانیا کار کاغذ سازی دراین منطقه به دست کارگران مسیحی افتاد که مهارتشان به مهارت مسلیمن نمی رسید و از این جا جنس کاغذ تنزل یافت . تولید کاغذ در ایتالیا نیز در جزیرۀ سیسیل بوسیلۀ اعراب به وجود آمد ولی کاغذ ایتالیا نیزمانند کاغذ اسپانیا نسبت به محصول مسلمانان دارای کیفیت پست تری بود.
پس از ایتالیا و اسپانیا برای اولین بار در فرانسه به سال 1189 کارگاه کاغذ سازی به وجود آمد . کارخانۀ کاغذ سازی درآلمان به سال 1291 میلادی درانگلستان به سال 1330به وجود آمدند. اولین کارخانۀ کاغذ سازی امریکا درسال 1690 تأسیس شد.
پس از اختراع چاپ در سال 1438 و به خصوص پس از جنبش رنسانس دراروپا میزان احتیاج کاغذ بسیار بالا رفت و درنتیجه در سراسر اروپا کارخانه های کاغذ سازی ایجادگردید .
در این دوره ساختن کاغذ بوسیلۀ دست صورت میگرفت و نخستین بار دراواسط قرن هجدهم پاره ای از کارها ماشینی گردید(هلند ـ فرانسه) و فقط در سالهای اول قرن نوزدهم بود که برای اولین بار ماشین نسبتا ًکامل کاغذ سازی در انگلستان به وجود آمد.
موارد اولیه صنایع کاغذ اروپا به طورعمده عبارت بودازقطعات کهنه پارچه، با استفاده روز افزونی که از کاغذ صورت می گرفت و احتیاج به آن روز به روز بیشتر می شد لازم بود که صنعت کاغذ سازی بر حجم کار خود بیافزاید و برای این منظور ناچار بودند مادۀ اولیه مناسبی که تهیه آن دچار اشکال نگردد و به میزان کافی بشود آن را تهیه کرد به دست آوردند .
در سال 1800 یکی ازمحقیقنن اروپائی نشان داد که علاوه بر الیاف گیاهان مختلف ساقه های غلات نیز می توان کاغذ ساخت . مدتها قبل شخص دیگری با توجه به طرز لانه ساختن بعضی از حشرات به فکر خمیر کردن چوب و استفاده از این خمیر افتاده بود .
اولین بار درسال 1840 شخصی به نام فردریک کلر وسیله ای برای خرد کردن چوب به وجود آورد و بالاخره در سال1868 یک شیمیست امریکائی توانست با کمک برخی مواد شیمیائی چوب را به شکل خمیر مخصوصی دربیاورد به صورتی که مواد سلولزی که برای ساختن کاغذ مفید بود از بین نرود .
این شیوه در ابتدای امر چندان عملی نبود ، ولی به تدریج تکمیل گردیدو در صنعت کاغذ سازی مورد استفاده قرار گرفت. امروزه استفاده قرارگرفت. امروز کاغذ از یک ماده خمیر مانند چوب تهیه می شود . درموارد مختلف به این ماده خمیرهائی که از قطعات کهنه پارچه و یا از الیاف بعضی گیاهان تهیه شده است اضافه می نمایند .
مصرف کاغذ رقم بزرگی را در جهان تشکیل میدهد ، مثلا ً فقط درامریکا که بزرگترین تولید کننده و مصرف کننده کاغذ است سالانه بیش از بیست وشش میلیون تن کاغذ مصرف می گردد.
