شطرنج یکی ازبازیهای علمی وبسیار شیرینی است که در جهان متمدن طرفدارانن بسیاری دارد و هرسال عدۀ زیادی در مسابقات ملی و بین المللی شطرنج شرکت می جویند . دربسیاری از کشورها کوشش می شود جوانان را نسبت به این بازی علاقمند سازند و آنها را به فراگرفتن و بازی کردن آن تشویق ننمایند .
در ایران یا هندوستان
شطرنج ازبازیهای قدیمی است که برای اولین بار در کشورهای آسیائی (ایران یا هندوستان) به وجود آمده و باگذشت سالیان بسیار امروز ازبازیهای بسیار متداول جهان است .
دربارۀ تاریخ پیدایش شطرنج و محل دقیق آن اطلاع کامل ودقیق آن اطلاع کامل و کافی دردست نداریم . محققین مختلف هر یک ملتی از ملل شرق را مخترع شطرنج می دانند و برخی نیز شخصیت های بخصوصی را به عنوان مخترع شطرنج ذکر می نماید که از جملۀ آ ن سلیمان نبی ، خشایار شاه ، و ارسطو نام برده می شوند . ولی اغلب نظریات بردلائل محکم متکی نیست و بسیاری از آنها کاملا ً حدس است . یکی از محققین به نام پلانه در مقاله ای به نام «شطرنج ایران» (لندن – 1850) شطرنج را اختراع ایرانیان می داند که بعدها به هندوستان برده شده و پس از سالهای متمادی به عنوان یک بازی جدید به ایران بازگردانده شده است ، از مجموع نظریات مختلف که دربارۀ شطرنج ذکر شده باید گفت : نظریاتی که هندوستان را میهن و مبداء اصلی شطرنج می شناسند مقبول تر ازهمه است و نسبت به نظریات دیگر دلائل بیشتری اقامه می نمایند . ازجمله طرفداران این نظر سرویلیام جونز را می توان نام برد . وی در مقاله ای که در قرن هیجدهم میلادی دراین باره نوشته تأکید مینماید که بازی شطرنج اززمانهای بسیار قدیم درسرزمین هند وجود داشته و آنرا به نام شاتورانگا می شناختند. شاتورانگا ،چهارآنگا یا چهاررکن یک ارتش که عبارت بود از فیل ، اسب ، اعرابه ها و سرباز پیاده .
یکی از حکمای هند به جونز گفته بود که توضیحاتی دربارۀ شطرنج در کتب قدیمی هند نوشته شده است و با استناد به این اظهارات باید گفت که بازی شطرنج چهارتاپنج هزار سال سابقۀ تاریخی دارد ، ولی با وجود این جونز اعتراف می دارد که او درمیان آثار براهمه هند نتوانسته است مطلبی دربارۀ شطرنج بیاید و قسمتی از نظریه او برپایۀ خود ایرانیان نهاده شده است .
طبق اظهار این نویسنده بازی مزبوربه نام شاتورانگا درحدود قرن ششم میلادی از هندوستان به ایران آمده و درایران طبق لهجۀ ملی به نام شترنک نامیده شد و پس ازاستیلای اعراب حرف ک تبدیل به ج گردید و سپس نام معرب شطرنج مجددا ً وارد لهجه های مختلف زبان هندی گشت و درمیان آنان نیز کلمۀ شطرنج جای نام سابق این بازی را گرفت . برخی دیگر از محقیقن در تأیید این نظریه به ریشۀ هندی نام این بازی شطرنج برای ایرانیان و اعراب کاملا ً بیگانه و بدون معنی است در حالیکه اشتقاق آن از کلمه شاتورانگای هندی کاملا ً منطقی و قابل اثبات است . من بزرگمهر پس ازحل بازی شطرنج بازی دیگری به نام نرد اختراع نمود و آنرا به هندیان عرضه داشت تا سر آن بازی را حل نمایند و به قول حکما این بازی جدید بیش از شطرنج با واقعیت زندگانی تطبیق می نماید زیرا برای سرنوشت نیز نقشی در آن پیش بینی شده و مهارت بشر فقط در حدود امتیاز و میدان عملی است که سرنوشت ( مهره های نقطه دار کعبیتن) در اختیار او می گذارند .
دربارۀ تاریخچۀ پیدایش شطرنج فردوسی داستانی در شاهنامه نقل مینماید که خالی از لطف نیست طبق توضیح شاهنامه از سرزمین هند دو شاهزاده به نام طلحند و گو زندگی می کردند . دو شاهزاده بر سر تاج و تخت پسر عمومی یکدیگر برخاستند . هنگامی که دو لشگر در برابر یکدیگر صف آراسته آماده نبرد بودند گو برادررا به ترک جنگ دعوت کرد ولی طلحند نصیحت برادررا نپذیرفت و جنگ را آغاز نمود و درمیدان جنگ طلحند بر پشت پیل ، بدون این که کسی به او آسیبی برساند دیده از جهان فرو بست گو برای تبرئۀ خود در برابر مادر که اورا متهم به برادرکشی نموده بود همه فرزانگان را گرد آورد تا راز این کاربیاندیشند . دانشمندان همه شب به داستن وقایع جنگ گوش فرا دادند و چون صبح شد جهان دیدگان آبنوس خواستند و بر آن صحنۀ نبرد را مجسم نمودند دولشگر ازساج و عاج تراشیدند و به کمک آن صحنۀ جنگ وفوت طلحند را به مادر وی باز گفتندئ . از آن روز این صحنه و این مهره ها سرگرمی تسلی دهنده ای برای مادرطلحند گردید .
و فردوسی درآخراین داستان می گوید :
سرآمد کنون بر من این داستان که بشنودم از گفتۀ باستان
شطرنج در میان اعراب
بازی شطرنج بوسیلۀ ایرانیان درمیان اعراب رواج یافت و به وسیلۀ اعراب به اروپا برده شد . البته معلوم نیست که شطرنج به طور مشخص درچه تاریخی به اروپا برده شده ولی حدس می زنند که این امر در حدود قرن دهم میلادی صورت گرفته است .
دربارۀ طریقۀ اشاعۀ شطرنج دراروپا نیز اطلاعات زیادی نداریم . به نظر عده ای برای اولین بار اسپانیائی ها آن را از اعراب آموختند و یا ایتالیائیها از راه حکومت بیزانس(رم شرقی) آن را فرا گرفتند و از آنجا این بازی به فرانسه و شمال اروپا و انگلستان برده شد . عده ای نیز عقیده دارند این بازی برای اولین بار بوسیلۀ جنگجویان اروپائی که در جنگ های صلیبی شرکت نموده واین بازی را از اعراب آموخته بودند به اروپا آورده شد ولی این نظریه چندان صحیح به نظر نمی رسد زیرا طبق برخی مدارک شطرنج را قبل از اولین جنگ صلیبی درایتالیا می شناختند .
بازی شطرنج در تاریخ طولانی زندگی خود تغییرات و تحولاتی داشته است "مثلا ً قلعه رفتن شاه که امروز در شطرنج متداول است از حدود قرن 16 میلادی بوسیلۀ اروپائیان به این بازی اضافه شده و در سبق شاه به جای قلعه رفتن می توانست از سه یا چهار خانه جهش کند نام وزیر نیز در اروپا دستخوش تغییر شد وحتی جنسیت آنرا عوض کردند و در شطرنج قدیم ایران ، این مهره فرزین یا فرزن نامیده می شد که به معنی سک مشاور وزیر یا سردار بود . این لغت در لاتین به صورت فرزیا یا فرسیا درآمد و فرانسویها آنرا به صورت فیرس ، فیرژو به نظر برخی ها هم ویرژ " به معنای مقدسه " تغییر دادند و اگر این نظر صحیح باشد باید گفت از این جا این مهره در اروپا به صورت مونث درآمد . وزیر ( به اصطلاح اروپائیان ملکه) یکی از ضعیف ترین مهره ها بود و فقط یک خانه حرکت می کرد و به نظر می رسد که حدود عملی که امروز این مهره دارد در حدود قرن پانزده به آن داده شد ، حرکت فیل نیز سابقا ً محدود بود و فقط دو خانه ( به طور مورب) حرکت می کرد ولی امروز هر چند خانه که به طور مورب در مقابلش باز باشد می تواند حرکت کند . این مهره را ایرانیان پیلرمی نامیدند و اعراب آنرا فیل یا الفیل تلفظ می نمودند وبعدها آثاری از این طرز تلفظ و یا اشتقاقات آن در بازیهای اروپائی باقی مانده است .
پیاده ها که امروز در اولین حرکت می توانند در خانه به طور یکجا حرکت نمایند سابقا ً پیش از این نمی توانستند به جلو بیایند ، حرکت در مهرۀ رخ و اسب ظاهرا ً تغییر ننموده و در روزگارقدیم نیز حرکت امروز را داشته اند .
خانه های صحنۀ شطرنج که تعداد آن 64 است از حدود قرن 13 میلادی به دورنگ مختلف رنگ شدند و قبلا ً خانه ها به یک رنگ بود و چندان با یکدیگر اختلافی نداشت .
دراروپا برای اولین با در اسپانیا و فرانسه استادان بزرگ شطرنج به وجود آمدند و روشهای مخصوص بازی ابتکار شد . بعدها عده استادان بزرگ شطرنج در کشورهای اروپائی افزایش و بسیاری از آنان سبکهای مختلفی دربازی داشتندکه به نام خود آن مشهور است .
امروزه مسابقات شطرنج در جهان رواج بسیاری دارد و مسابقات بین المللی ، مسابقات بوسیلۀ رادیو و تلگراف بین قهرمانان کشورهای مختلف انجام می گیرد یکی از انواع این مسابقات مسابقۀ یک نفر با چندین نفر در ان واحد است یعنی یک قهرمان در مقابل چندین نفر که هر کدام صحنۀ شطرنج جداگانه ای در مقابل خود دارند بازی می کند و در عین حال چندین بازی را اداره می نماید ، تا امروز قهرمانان شطرنج توانسته اند در برابر 45 رقیب در آن واحد بدون مراحعه به صحنه و فقط با مراجعه به ذهن و حافظه بازی نمایند .
