ما عادت كردهايم كه اشك را تنها در مواقع غم و اندوه ببينيم، اما واقعيت چيز ديگري است. اشك ريزش الزاما به معناي گريه كردن نيست و بيماران بسياري وجود دارند كه حتي بدون وجود هيچ گونه ناراحتي دچار سرازير شدن اشك از چشمان خود هستند. اين حالت كه در اصطلاح پزشكي(اپي فورا) نام دارد، علل و عوامل مختلفي دارد و گاهي اوقات به قدري شديد، مداوم و طولاني مدت مي شود كه براي بيمار دردسر هاي زيادي ايجاد مي كند. اشك برخلاف تصور بيشتر مردم، آب نمك نيست. در اصل اشك مايعي براي حفاظت از لايه سطحي چشم است تا در برابر مواجهه مداوم با هوا، خشك نشود و طراوت و تازگي خود را از دست ندهد. در واقع اگر اشك وجود نداشته باشد لايه هاي سطحي چشم مانند قرنيه و ملتحمه خشك مي شوند و در اين حالت نه تنها علايم آزار دهندهاي چون خارش، سوزش و احساس سنگ ريزه در چشم به وجود مي آيد، بلكه ديد چشم نيز با تاري و اختلال مواجه مي شود. پس وجود اشك براي سلامت چشم و داشتن يك ديد خوب كاملا ضروري است. در عين حال، در اشك پادتن ها و مواد محافظ و باكتري كش بسيار قدرتمندي وجود دارد كه باعث مي شود چشم در مقابل عفونت ها محافظت شود.
چرا اشك ريزش؟
به طور منطقي اشك ريزش مداوم دو علت اصلي دارد كه عبارتند از:
- توليد بيش از حد اشك به طوري كه از توانايي دستگاه دفعي(شامل كانال بيني - اشكي) فراتر رود و بنابراين از چشم به بيرون و روي صورت سرازير شود.
- انسداد مسير خروجي(يعني كانال بيني - اشكي) و ناتواني كانال در تخليه اشك از چشم. در اين حالت اشك در درون چشم جمع و سپس از چشم به بيرون سرازير مي شود. در عمل، بيشتر بيماراني كه به اشك ريزش مداوم مبتلا هستند، در گروه دوم جاي مي گيرند. اين افراد به دلايل متعدد دچار تنگي يا انسداد كانال تخليه اشك هستند و اشك آن ها به ميزان كافي تخليه نمي شود پس اشك، راهي به جز سرازير شدن به روي صورت ندارد. همان طور كه گفتيم، در برخي موارد اشك ريزش به علت افزايش توليد اشك صورت مي گيرد. تصور كنيد يك جسم خارجي مثل يك سنگ ريزه يا گرد و خاك داخل چشم شما رفته باشد. بلافاصله ميزان ترشح اشك شما به شدت افزايش پيدا مي كند كه در اصل به منظور دفاع و محافظت از چشم است. اين ترشح اشك به قدري زياد مي شود كه از ظرفيت كانال دفعي بالاتر رفته و از چشم به بيرون مي ريزد. در عمل هم همين طور است و بيشتر بيماراني كه اشك ريزش در آن ها از توليد بيش از حد اشك ناشي مي شود، به علت وجود نوعي بيماري در چشم، دچار تحريك چشم هستند. وجود جسم خارجي علت نادري براي اشك ريزش مداوم است. در نظر بگيريد كه مژه هاي فردي به داخل برگشته باشد(اين حالت در بيماري هاي مختلفي مثل سوختگي چشم، بريدگي و پاره شدگي پلك و يا حتي برخي بيماري هاي عفوني مثل تراخم ايجاد مي شود.) در اين حالت مژه ها با سطح چشم تماس پيدا مي كنند، آن را تحريك مي نمايند و باعث اشك ريزش طولاني مدت و مداوم مي شوند كه بيمار را اذيت مي كند. راه حل در اين موارد، برگرداندن پلك به خارج است تا مژهها با سطح چشم تماس نداشته باشند. عفونت ملتحمه و بروز تومور در ملتحمه يا پلك نيز از ديگر عوامل محركي هستند كه با ايجاد احساس نامطلوب در چشم، باعث تحريك عصبي توليد اشك مي شوند.
سدي جلوي رودخانه
همان طور كه گفتيم، شايع ترين علت اشك ريزش هاي مداوم را انسداد كانال اشكي تشكيل مي دهد. اين اتفاق ممكن است در هر سني روي دهد. حتي نوزادان بسياري هستند كه از همان بدو تولد و يا طي چند ماه اول به اين مشكل(يعني اشك ريزش مداوم) مبتلا مي شوند. در اين نوزادان معمولا كانال اشكي به طور مادرزادي شكل نگرفته است و يا بخشي از آن به طور مادرزادي مسدود بوده است. اين وضعيت در پنج تا شش درصد از نوزادان رخ مي دهد، اما در 60 تا 90 درصد از موارد طي سال اول زندگي به طور خود به خود بهبود پيدا مي كند. پس اگر نوزادي مبتلا به اشك ريزش شد، معمولا پزشكان از همان ابتدا اقدام به درمان نمي كنند بلكه حدود شش تا 12 ماه صبر مي كنند تا به نوزاد فرصت دهند تا خود به خود بهبود پيدا كند. البته طي اين مدت سفارشات درماني مانند ماساژ مكرر گوشه داخلي چشم و بيني به والدين داده مي شود تا روند بهبود سرعت پيدا كند. در ضمن، پدر و مادر بايد به شدت مراقب باشند كه چشم كودك عفونت نكند، چون در صورت عفونت بايد اقدامات درماني (و حتي گاهي انجام جراحي يا ميل زدن تحت بي حسي) سريع تر صورت گيرد. در بزرگسالان هم به همين ترتيب مهم ترين عامل اشك ريزش را انسداد مجراي اشكي تشكيل مي دهد. علل بسيار متفاوتي براي مسدود شدن مجراي اشكي در بزرگسالان وجود دارد.
به طور مثال، تصادفات و ضربات به بيني يكي از مهم ترين آن هاست. آسيب هاي پلك نيز از ديگر علل اختلال در مسير تخليه اشك هستند، اما يك علت مهم ديگر التهاب كانال تخليه اشك است. به طور مثال فردي را كه دچار سينوزيت مزمن است در نظر بگيريد. التهاب سينوس مي تواند به طور مجاورتي به كانال تخليه اشك سرايت كند و با ضخيم و ملتهب كردن ديواره آن، باعث انسدادش شود. اشك ريزش علل بسيار متفاوتي دارد. پس درمان هم بسته به نوع علت متفاوت خواهد بود. چشم پزشكان براي رسيدن به علت زمينهاي از روش هاي متفاوتي استفاده مي كنند. مثل همه بيماري هاي ديگر، مرحله اول از يك مصاحبه و معاينه باليني كامل تشكيل مي شود اما گاهي اوقات پزشك صلاح مي بيند كه از روش هاي تشخيصي ديگري هم استفاده كند. به طور مثال، گاهي اوقات نوعي رنگ شيميايي را به داخل چشم مي ريزد و سرعت تخليه رنگ را محاسبه مي كند(اين رنگ ها تلخ هستند و از بيمار درباره زمان احساس تلخي آن در گلو و دهان سوال پرسيده مي شود.) گاهي اوقات از روش هاي راديولوژي و حتي ام.آر.آي هم مي توان براي بررسي باز بودن يا بسته بودن وضعيت كانال اشك استفاده كرد، اما متاسفانه در كشور ما چندان مورد توجه قرار نگرفتهاند. روشي كه در حال حاضر در ايران بيشتر استفاده مي شود، به كارگيري روش هاي پزشكي هستهاي يا اسكن مجاري اشكي است. در اين روش ماده راديواكتيو به داخل چشم چكانده مي شود و سپس از طريق عكس برداري، سرعت تخليه ماده راديواكتيو به دقت محاسبه مي شود كه مبناي تشخيص را تشكيل مي دهد.
درمان
همان طور كه پيش از اين گفته شد، نوع درمان به علت زمينهاي بستگي دارد. گاهي اوقات عوامل محرك مثل آلرژي بايد درمان شود كه براي اين درمان ها اغلب به تجويز هاي دارويي و غيرجراحي نياز است. گاهي نيز صبر و حوصله باعث ترميم مشكلات مي شود(به ويژه در بچهها) گاهي ترميم پلك و تصحيح مژهها نياز است، اما در بعضي موارد هم بايد كانال اشكي باز شود. براي باز كردن كانال اشكي در حال حاضر دو راه كلي وجود دارد. يكي از اين دو روش، در اصطلاح پزشكي پروبينگ نام دارد كه مردم آن را با نام ميل زدن مي شناسند. در اين روش، يك ابزار كوچك وارد مجراي اشكي مي شود تا انسداد را برطرف و مسير را باز كند. اما روش دوم انجام جراحي است كه DCR ناميده مي شود. به هر حال تصميمگيري درباره نوع درمان و شيوه عمل تنها به وسيله يك چشم پزشك صورت مي گيرد و بيماران بايد بعد از عمل هم با وي در ارتباط باشند تا مراحل درماني تحت پيگيري او ادامه پيدا كند. با اين كه وجود اشك و ترشح مداوم آن براي چشم كاملا ضروري و حياتي است اما گاهي اوقات هم مشكل ساز و دردسر آفرين مي شود. به طور طبيعي، اشك در گوشه خارجي پلك فوقاني و به وسيله غدهاي به نام غده اشكي توليد و به درون چشم تخليه مي شود و در نهايت پس از عبور از روي چشم و شستشوي آن، وارد كانالي به نام كانال بيني- اشكي مي شود كه مجراي آن در سمت داخلي چشم قرار دارد. در اصل سوراخ ورودي اين كانال روي لبه داخلي پلك، كنار بيني واقع شده است. اشك از اين نقطه به داخل كانال مي رود و سپس درون بيني تخليه مي شود. در مرحله بعد از داخل بيني به حلق فرستاده مي شود. حجم اين انتقال و مايع به قدري اندك است كه شما به طور عادي طي روز از اين روند با اطلاع نمي شويد و آن را احساس نمي كنيد اما زماني كه گريه مي كنيد به علت تحريكات عصبي توليد اشك زياد مي شود و متعاقبا ميزان اشكي كه به درون كانال و در نهايت بيني مي رسد هم بيشتر مي شود. در اين حالت شما ورود اشك به داخل بيني را كاملا احساس مي كنيد و از اين روند باخبر مي شويد.
