با همه مرزهاي تفکيک شدهاي که در سلول وجود دارد، يک قالب يا بسته سيتو پلاسمي تمام فضاهاي موجود بين اندامک هايي را که بوسيله غشاي سلولي احاطه شده اند، پر مي کند. اين سيتوپلاسم زمينهاي سيتوزول است. اگر با اولترا سانتريفوگاسيون مرحلهاي تمام اندامک ها حتي ميکروزوم ها و ريبوزوم ها را هم از سيتوپلاسم جدا کنيم، بخشي شناور باقي مي ماند که همان سيتوزول است. سيتوزول بويژه در سلول هاي در حال تمايز اهميت خاصي دارد.
ارگاستوپلاسم
در گذشته سيتوزول به صورت مادهاي همگن در نظر گرفته مي شد تا اين که در اواخر قرن نوزدهم مشخص گرديد که در برخي سلول ها بويژه سلول هاي ترشحي و سلول هايي که سنتز پروتئيني فعالي دارند، در بعضي قسمت هاي سيتوزول باز دوست تر است و رنگ هاي بازي از جمله پيرونين را بهتر مي پذيرد. به همين دليل بخش هاي باز دوست سيتوزول را سيتوپلاسم رنگ پذير(کروميديال) مي نامند. در سال 1887 گارنير کلمه ارگاستوپلاسم را براي بخش هاي بازوفيل سيتوپلاسم که به نظر او در بيوسنتز مواد نقش فعالي داشتند، بکار برد. ارگاستوپلاسم، بخش هاي باز دوستي نظير ذرات نيسل موجود در جسم سلولي سلول هاي عصبي، سيتوپلاسم فعال و باز دوست سلول هاي مخاطي و سلول هاي ترشحي لوزوالمعده، غدد بناگوشي، سلول هاي اصلي غدد معده و بخش هاي باز دوست سلول هاي کبدي را نيز شامل مي شود. کاسپرين، براشه و پژوهشگران ديگر نشان دادهاند که باز دوستي زياد ارگاستوپلاسم به دليل وجود اسيدهاي ريبونوکلئيک است و به همين دليل با تاثير ريبونوکلئازها اين باز دوستي از بين مي رود. از آن جا که اسيدهاي ريبونوکلوئيک سيتوپلاسمي بويژه در ريبوزومها متراکمند، مي توان باز دوستي و فعال بودن سنتز پروتئين ها در ارگاستوپلاسم را نتيجه فراواني ريبوزوم ها در اين بخش از سيتوزول دانست. در گذشته به جاي سيتوزول بيشتر از کلمه هيالوپلاسم استفاده مي شد که خود نشانهاي از تصور همگن و شفاف بودن سيتوپلاسم زمينهاي بوده است، تصوري که امروزه دگرگون شده است.
ترکيب تشکيل دهنده سيتوزول
در سيتوزول 85 درصد آب و حدود 15 درصد مواد مختلف موجود است. از اين مواد بخش عمدهاي را پروتئين ها بويژه پروتئين هاي آنزيمي اسيدهاي آمينه، گلوکز، يون ها، mRNA ها، tRNA ها و بطور خلاصه تمام مولکول هاي لازم براي ايجاد انرژي و مواد لازم براي اعمال مختلف سلولي را شامل مي شوند. پروتئين هاي سازنده اسکلت سلولي از جمله توبولين ها، آکتين ها، ميوزين، تروپوميوزين و تروپونين نيز بخشي از پروتئين هاي موجود در سيتوزول هستنند. برخي مواد موجود در سيتوزول مي توانند به نحوي تجمع يابند که به ساختمان هاي قابل رويت با ميکروسکوپ الکتروني تغيير شکل دهند. از جمله اين ذرات، گليکوژن، گويچه هاي ليپيدي و پروتئين هاي اسکلت سلولي هستند که به صورت ريز لوله ها و ريز رشته ها سازمان مي يابند. يادآوري اين نکته جالب است که سانتريول ها، رشته هاي دوک تقسيم و حتي تاژک ها و مژک ها زير بناي ساختماني ريز لولهاي دارند.
پروتئين هاي موجود در سيتوزول
در سيتوزول پروتئين هاي محلول، پروتئين هاي آنزيمي، تمام آنزيم هاي گليکوليز، آنزيم هاي فعال کننده اسيدهاي آمينه براي ورود به سنتز پروتئين ها، تمام ماشين سنتز پروتئين ها و ديگر بخش هاي محلول سيتوپلاسم وجود دارد. بطور کلي حدود 20 تا 25 درصد از کل پروتئين هاي سلولي از جمله پروتئين هاي آنزيمي در سيتوزول موجودند. آنزيم هاي بسياري از واکنش هاي سلولي که به ATP نياز دارند، TRNAها بخش هاي ديگري از سيتوزول هستند. تغيير حالت سل به(ژل و به تبع آن تغييرات مختلفي از جمله تغييرات غلظت جنبش درون سلولي يا سيکلوز، حرکت آميبي، تشکيل دوک تقسيم، جابجايي کروموزومها، برخي از تغيير شکل هاي سلولي، تسهيم يا شکافتگي سلول و مانند آن به سيتوزول وابسته است.
اندامک هاي سيتوزولي
ريبوزوم: ريبوزوم ها داراي ترکيبات ريبونوکلئوپروتئين هستند و جايگاه کاتاليتيک براي سنتز پروتئين محسوب مي شوند. ريبوزوم ها به صورت آزاد در سيتوزول و يا متصل به شبکه آندوپلاسمي ديده مي شوند. ريبوزوم ها در سلول هاي يوکاريوتي و پروکاريوتي داراي اندازه متفاوت هستند. ريبوزوم ها معمولا به صورت پلي زوم ديده مي شوند که متشکل از تعداد زيادي ريبوزوم که توسط مولکول هاي RNA پيک بهم متصل شدهاند و آماده پروتئين سازي هستند.
شبکه آندوپلاسمي
شبکه آندوپلاسمي متشکل از لوله هاي درهم پيچيدهاي است که ممکن است حاوي ريبوزوم بوده و به اين علت شبکه آندوپلاسمي خشن يا دانهدار خوانده مي شود و يا فاقد ريبوزوم باشد که در اين صورت شبکه آندوپلاسمي صاف ناميده مي شود. شبکه آندوپلاسمي محل اصلي سنتز پروتئين و چربي است و در تغييرات پس از سنتز اين مولکول ها نقش دارد. هم چنين مولکول هاي سمي را به مشتقات غير سمي آن ها که مي توانند از سلول خارج شوند تبديل مي نمايد.
دستگاه گلژي
دستگاه گلژي به صورت اندامک هاي شبکه مانند در نزديکي هسته سلول قرار دارند. دستگاه گلژي از يک طرف با شبکه آندوپلاسمي و از طرف ديگر با وزيکول هاي و ليزوزوم ها در ارتباط مي باشد. عمل اصلي دستگاه گلژي پردازش و آماده سازي محصولات تازه سنتز شده سلولي و هدايت آن ها به سوي سرنوشت نهايي شان مي باشد.
ليزوزوم
ساده ترين ساختمان هاي ليزوزومي ليزوزوم هاي اوليه هستند که عبارتند از کيسه هايي با يک ماتريکس متراکم که اعتقاد بر اين است که از گلژي مشتق شدهاند و حاوي آنزيم هاي هيدروليتيک هستند که جهت از بين بردن و هيدروليز موادي که در گوارش سلولي از بين نرفتهاند بکار مي روند.
ميکروبادي ها
اين ارگانل ها که پراکسي زوم ها و گلياکسي زوم ها هستند حاوي آنزيم هاي فلاوين اکسيداز و کاتالازها هستند. ارگانل هايي که حاوي اين مواد هستند به شکل کروي يا بيضوي و محصور در يک غشا مشاهده مي شوند. بيش از 40 آنزيم در پراکسي زوم يافت شده است که مسئول بسياري از فعاليت هاي کاتابوليک و آنابوليک هستند. گلياکسي زوم ها بيشتر در سلول هاي گياهي يافت مي شوند که مسئول تبديل چربي ها به قندها براي استفاده گياهک هاي جوان مي باشند.
هسته
هسته سلول مرکز فعاليت هاي سلولي است، زيرا اکثر حوادث سلول ها از هسته منشا گرفته و يا از طريق پيام هاي هستهاي به شکل RNA انجام مي گردند. هسته در سلول هاي يوکاريوتي داراي محدوده مشخصي است که توسط يک غشاي دو لايه احاطه شده است. بيشتر ژنوم سلول در هسته متمرکز شده است.
پلاست ها
اين ارگانل ها مختص سلول هاي گياهي هستند که داراي انواع مختلف هستند. از مهم ترين آن ها مي توان به کلروپلاست ها و کروموپلاست ها اشاره کرد. کلروپلاست ها حاوي کلروفيل بوده و مسئول فتوسنتز و توليد کربوهيدرات ها در سلول هاي فتوسنتزي هستند.
ميتوکندري
اين ارگانل ها به اشکال مختلف در سلول هاي گياهي و جانوري يافت مي شوند. حاوي آنزيم هاي تنفسي بوده و مسئول توليد انرژي مورد نياز سلول هستند و تجمع آن ها در جايي که نياز به توليد زياد انرژي وجود دارد بيشتر است.
