مقصود از حضور قلب، آن است كه دل، از غير ياد خدا خالى باشد و توجه قلبى انسان به اذكار و كارهايى باشد كه در نماز انجام مى دهد نه اين كه عملى يا ذكرى را انجام دهد و فكرش به جاى ديگرى مشغول باشد. شكى نيست كه اين حضور موجب كمال و قبولى نماز در پيشگاه خداوند مى شود. از اين رو، كسى كه عظمت پروردگار و آفريننده هستى را باور دارد و به رحمت گسترده او اميدوار است، بايد حريم دستورهاى الهى را بزرگ بشمارد و از كوتاهى خود در برابر عظمت پروردگار، شرمسار باشد; اگر چه همه اعمالش را در حدّ كمال انجام داده باشد. كسى كه در تمام لحظات عمر خود از اين ويژگى برخوردار است، هرگز نبايد هنگام اشتغال به نماز، خاطرش آشفته باشد و به جاى راز و نياز، به افكار پراكنده، خود را مشغول سازد. از اين رو، بهترين راه ايجاد حضور قلب و توجه خاطر، مبارزه جدّى با هجوم افكار پراكنده و آشفته است. براى دفع هجوم اين افكار و اوهام، راهى جز برطرف ساختن انگيزه هاى آنها نيست. بهر حال براى حصول حضور قلب، بايستى علل و اسباب آن را يافت و موانع آن را از بين برد.

علل و انگيزه هاى هجوم افكار دو نوع است: 1ـ خارجى، 2ـ داخلى.

عوامل خارجى پراكندگى افكار:

امور خارجى مانند شنيدنى هايى كه به گوش مى رسد و يا ديدنى هايى كه در برابر ديده ظاهر مى شود و افكار انسان را به سوى خود جذب مى كنند و او را از چيزى به چيزى و از شاخه اى به شاخه اى ديگر سوق مى دهند. از اين رو، كسانى كه اراده قوى و همّت عالى داشته باشند، در برابر هجوم اين افكار چون كوه مى ايستند و دستخوش اوهام نمى شوند، ولى از آنجا كه بيشتر مردم، از داشتن چنين اراده و همتى محروم هستند، با اوهام و افكارى روبرو مى شوند و نمى توانند نيروى خيال خود را در يك جا متمركز كنند. براى مبارزه با هجوم اين افكار، بايد اسباب وانگيزه هاى آن را از بين برد. راه هاى مبارزه با آن عبارت است از:
1ـ دور كردن آنچه فكر انسان را مشغول مى كند، از جلو چشم و مكان نماز;
2ـ پرهيز از نماز خواندن در خيابان ها و معابر عمومى و جاهايى كه در معرض ديد قرار دارد;
3ـ پرهيز از نگاه كردن به اطراف;
4ـ نگريستن در حال قيام، به محل سجده;
5 ـ از همه مهم تر توجه به كسى كه در مقابل او قرار گرفته و تجسم عظمت معبود و كوچكى او.

عوامل داخلى پراكندگى افكار:

علل داخلى پراكندگى افكار، از علل خارجى آن خطرناك تر است، از اين رو مبارزه با آن نيز سخت تر است زيرا كسى كه افكارش، دستخوش امواج شده و مرغ افكارش هر لحظه از شاخه اى به شاخه ديگر مى پرد و پيوسته در حال اضطراب به سر مى برد، افكارش در يك نقطه تمركز پيدا نمى كند.
براى مبارزه با پراكندگى افكار، راه هاى مناسب عبارت است از:
1ـ نمازگزار خود را به فهم معناى اذكار نماز وادار كند، تا معناى دقيق هر مطلبى كه به زبان مى راند، بفهمد و انديشه خود را به آن مشغول سازد، تا افكار پراكنده، در دلش جاى نگيرد;
2ـ پيش از تكبير، آخرت را ياد كند و ايستادن در عرصه هاى محشر و موقف حساب و كتاب را به يادآورد آنگاه وارد نماز شود و اجازه ندهد كه چيز ديگرى وارد قلب او شود;
3ـ درباره مسايلى كه قلب او را مشغول مى كند، نيك بينديشد، تا بتواند بفهمد همه آنها مانع كمال اوست;
4ـ اگر راه هاى ياد شده براى پاره اى از افراد كه خواسته هاى نفسانى بسيار نيرومندى دارند، مؤثر واقع نشود، راه اساسى، آن است كه ريشه شهوات از دل كنده شود; زيرا سبب اصلى همه اين پراكندگى افكار و تهاجم اوهام، يك چيز بيشتر نيست و آن حب دنياست. محبّت دنيا، سرسلسله همه گناهان است و كسى كه دلش را به محبّت دنيا مشغول ساخته و تمام توجهش به مال و منال است دنيا را براى دنيا مى خواهد و هرگز نمى تواند لذّت مناجات را درك كند.
5 ـ درك عظمت و هيبت خدا، سبب حضور قلب مى شود، در اين خصوص امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد: «وقتى كه حضرت على(عليه السلام) براى اقامه نماز مى ايستاد و مى فرمود: وَجَّهْتُ وَجْهيَ للذي فَطَر السَّمواتِ وَ الأَرضِ... رنگ چهره مباركش دگرگون مى شد، به گونه اى كه اين حالت از چهره او نمايان بود». مقصود از آيه مذكور، آن است كه بايد صورت، دل و عقل خويش را با تمام وجود، به سوى خداوند نمود بنابراين، نبايد احترام مالك دنيا و آخرت، در نزد انسان از حرمت پادشاهانى كه در اين دنيا از بندگان او هستند، كمتر باشد لذا در برابر عظمت خداوند، بايد مؤدب ايستاد و سپس اذكار نماز را كه سخن مقدس خداوند است، به نيابت از او تلاوت نمود. و نيز در نماز، سالك بايد توجه داشته باشد كه خداوند بزرگ به او روى آورده و سخن پاكش را از زبان او مى شنود.

شرايط حضور قلب و لذّت از عبادت و نماز  ازنظر ایت الله بهجت (ره)

آقاى غرويان باز مى نگارد:
از محضر ايشان سؤ ال شد: حاج آقا، عمرمان گذشت و دارد مى گذرد امّا هنوز لذتى از عبادت و به خصوص نمازمان احساس ‍ نكرده ايم ، به نظر شما چه بايد بكنيم كه ما نيز اقلاًّ اندكى از آنچه را كه ائمه و پيشوايان معصوم عليهم السّلام فرموده اند، بچشيم ؟
معظّم له در حالى كه سر را تكان مى داد فرمود: آقا، عامّالبلوى است ! اين دردى است كه همه گرفتاريم !
عرض شد: آقا، به هر حال مراتب دارد و مساءله نسبى است ، بعضى همچون شما مراتب عالى داريد و ماها هيچى نداريم ، ماها چه بايد بكنيم ؟
باز در جواب فرمود: شايد من مرتبه شما را تمنّا كنم .
عرض شد: حاج آقا مساءله تعارف در كار نيست و يك واقعيتى است.باز ايشان در جواب با فروتنى و تواضع خاصّى فرمودند كه : عَمَّتُك مِثْلُك ! و مرادشان از اين ضرب المثل اين بود كه من هم مثل شما هستم .

 به هر حال ، ..... 

 پس از چند بار اصرار فرمودند: اين احساس لذّت در نماز يك سرى مقدمات خارج از نماز دارد، و يك سرى مقدمات در خود نماز.

آنچه پيش از نماز و در خارج از نماز بايد مورد ملاحظه باشد و عمل شود اين است كه : انسان گناه نكند و قلب را سياه و دل را تيره نكند، و معصيت ، روح را مكدّر مى كند و نورانيت دل را مى برد.
و در هنگام خود نماز نيز انسان بايد زنجير و سيمى دور خود بكشد تا غير خدا داخل نشود، يعنى فكرش را از غير خدا منصرف كند و توجّهش به غير خدا مشغول نشود. و اگر به طور غير اختيارى توجّهش به جايى منصرف شد، به محض التفات پيدا كردن بايد قلبش را از غير خدا منصرف كند

.آقاى قدس يكى از شاگردان آيت الله بهجت (ره) نيز مى گويد: روزى از آقا پرسيدم:آقا، چه كار بكنم در نمازم حضور قلب بيشتر داشته باشم ؟آقا ابتدا سر به پايين افكند سپس سرش را بلند كرد و فرمود: روغن چراغ كم است .
من به نظر خودم از اين جمله اين معنى را فهميدم كه يعنى معرفت كم است و ايمان قلبى و باطنى ضعيف است ، و گرنه ممكن نيست با شناخت كافى ، قلب حاضر نباشد.
آيت الله محمّد حسن احمدى فقيه يزدى نيز مى گويد: گاهى از آقا سؤ ال مى كردند: چه كنيم در نماز، حضور قلب داشته باشيم ؟ و ايشان دستورالعملهايى مى فرمودند، يكى از آنها اين بود كه مى فرمود:وقتى وارد نماز مى شويد هنگام خواندن حمد و سوره به معناى آن توجه كنيد تا ارتباط حفظ شود.

استاد خسروشاهى نيز مى گويد: روزى از آيت الله بهجت (ره) سؤ ال شد: در هنگام نماز چگونه مى توانيم حضور قلب را در خودمان به وجود بياوريم ؟ فرمودند: يكى از عوامل حضور قلب اين است كه در تمام بيست و چهار ساعت بايد حواسّ (باصره ، سامعه و ...) خود را كنترل كنيم ؛ زيرا براى تحصيل حضور قلب بايد مقدماتى را فراهم كرد، بايد در طول روز گوش ، چشم و همچنين ساير اعضا و جوارح خود را كنترل كنيم . و اين يكى از عوامل تحصيل حضور قلب مى باشد.در  جاى ديگر شخص ديگرى از محضرشان مى پرسد: براى اينكه در انجام فرمان الهى مخصوصاً نماز با خشوع باشيم چه كنيم ؟
و ايشان در جواب مى فرمايد: در اوّل نماز، توسل حقيقى به امام زمان - عجل الله تعالى - فرجه كنيد، و عمل را با تماميّت مطلقه انجام بدهيد.
همچنين شخص ديگر مى پرسد: براى حضور قلب در نماز و تمركز فكر چه بايد كرد؟
و ايشان مرقوم مى فرمايد: بسمه تعالى ، در آنى كه متوجّه شديد، اختياراً منصرف نشويد.

نام كتاب : برگى از دفتر آفتاب

شرح حال شيخ ‌السالكين حضرت آيت اللّه العظمى بهجت

اثر : رضا باقى زاده پُلامى

 حضور قلب در نماز

روح نماز: نماز یکی از برترین عبادات است. ارتباط مخصوص بنده با خداوند و ملاقات شیرین و دلنشین عبد با مولای خود است.

نماز مانند دیگرعبادات ،یک پیکره ، اندامی و یک روحی دارد !

پیکر نماز

پیکر نماز عبارتند از: قیام، رکوع، سجود، تشهد،و اذکاری که در نماز بز زبان جاری میکنیم، ولی روح نماز ،یاد خداوند است، که به آن حضور قلب گفته میشود یعنی قلب حاضر باشد همچنان که در بقیه مخاطبات ومکالمات با افراد قلب حضور دارد یعنی انسان توجه به مخاطب خود ومعنی سخنی که میگوید دارد.
بر این اساس نمازی که بدون حضور قلب ویاد خداوند باشد پیکری بدون روح است که فقط تشکیل شده از حرکاتی و الفاظی !! واصولاًتمام توصیفاتی که از نماز شده است مانند :« الصلوة معراج المؤمن » «نماز معراج مؤمن است » و یا«الصلوة قربان کل تقی » «نماز نزدیک کننده انسان با تقوی به خداوند است» مربوط به نماز با حضور قلب است.
واین سخن از ائمه علیهم السلام رسیده که :از نماز آن مقداری که با حضور قلب باشد پذیرفته میشود
یعنی نمازگزار از آغاز تا پایان نماز، بایدکوشش کندخود را به صورت واقعی و حقیقی در محضر پروردگار ببیند و دل را که حرم پرودگار است به روی غیر خدا نگشاید.
او این نکته را همگی در نظر داشته باشیم که ریشه همه آثار معنوی اخلاقی و اجتماعی که عبادات است در یک چیز است :
یاد کردن حق وغیر او را از یاد بردن !!!

نماز در قرآن

قرآن مجید در آیات فراوانی ـ حدود هشتاد آیه ـ با تعبیر های گوناگون درباره اقامه نماز یا حدود و احکام آن سخن گفته است یا از نمارگزاران تمجید نموده و بی نمازان را سخت توبیخ کرده. بطور مثال به رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ دستور می دهد:
« وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصلوة وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها » طه؛132
کسان خود را به نماز فرمان بده و بر نماز پایداری کن.
در آیه دیگر مؤمنان را سفارش به نماز می کند و می فرماید:
«قُلْ لِعِبادِیَ الَّذِینَ امَنُوا یُقِیمُوا الصلوة» ابراهیم؛31
به بندگان من که ایمان آورده اند بگو نماز را به پا دارند.
قرآن مجید در یک جا به اثر تربیتی و جنبه تقویت روحی نماز اشاره میکند و می گوید:
«نمازاز کار بد و زشت باز می دارد » و در جای دیگر می گوید :
«نماز را برای اینکه به یاد من باشی بپادار »
اشاره به اینکه انسان که نماز می خواند و در یاد خدا است همواره در یاد دارد که خدای دانا و بینائی مراقب اوست و فراموش نمی کند که خودش بنده است.
ذکر خدا و یاد خدا که هدف تمامی عبادتهاست دل را جلا میدهد و صفا می بخشد وآنرا آماده عنایتهای الهی قرار میدهد.
این یاد حق واحساس حضور،اگر به درجه کمالی خود برسد چنانچه که در اولیاء خداوند مشاهده میشود، زمینه هرگونه توجه به هر چیز یا هر کس یا هر موضوعی را از بین می‌برد و واقعاً تا انسان از نماز فارغ نشود متوجه غیر خدا نخواهد شد.

آداب نماز در روایات:

نماز، آداب و حدودی دارد که رعایت آن بر نمازگزار لازم و ضروری است و توجه و دقّت در آن نشانگر اهمّیّت دادن او به نماز است.
قرآن به مؤمنین دستور می دهد:
«یا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ» اعراف؛31
ای فرزندان آدم! زینتهای ( مادی و معنوی ) خود را هنگام رفتن به هر مسجدی با خود بردارید.
زینتهای مادی شامل پوشیدن لباسهای مرتب، پاک، تمیز، شانه زدن موها، به کار بردن عطر و مانند آن می شود و زینتهای معنوی، صفات انسانی، ملکات اخلاقی، پاکی نیّت و اخلاص را در بر می گیرد.
امام رضا ـ علیه السلام ـ در این باره چنین فرموده است:
«هر گاه بخواهی نماز به جای آوری، در حال کسالت و خواب آلودگی و شتابزدگی و هوا پرستی به نماز نایست، بلکه آن را با آرامش و وقار و هشیاری به پا دار. و بر تو باد به افتادگی و فروتنی در برابر خداوند بزرگ، بر تو باد به واهمه و پریدگی رنگ، بین بیم و امید ... همچون برده فراری و سرافکنده در پیشگاه خدا بایست؛ پاهایت را استوار و قامتت را مستقیم بدار و به چپ و راست منگر، گویا او را می بینی و اگر تو او را نمی بینی او تو را می بیند؛ و در وقت نماز با ریش خود و با هیچ یک از اعضای بدنت بازی مکن.»
امام خمینی ـ قدّس سرّه ـ درباره رعایت آداب نماز می نویسد:
«سزاوار است که نمازگزار با حالت سنگینی و وقار با لباس آراسته و عطرزده ومسواک کرده و موهای شانه کرده باشد.»

نماز اول وقت

پاسخ سریع به خواسته بزرگان، نشانه احترام و ادب نسبت به آنان است. از این رو، افراد نمازگزار به مجرد شنیدن نوای ملکوتی اذان که اقامه نماز را از جانب خدا اعلان می دارد، همه کارهای خویش را تعطیل کرده، به نماز می ایستند و بویژه به هنگام سحر، خود را پیش از اذان صبح آماده حضور در پیشگاه خدا نموده و زمزمه های عاشقانه خویش را با نسیم سحری در هم می آمیزند، چنانچه قرآن درباره آنان می فرماید:
«وَ بِالْاََسْحارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ» ذاریات؛ 18
و در سحرگاهان از خدا بخشش می طلبند.
امام باقر ـ علیه السلام ـ فرمود
«إنّ فضل الوقت الأوّل علی الاخر کفضل الاخرة علی الدّنیا»
برتری اول وقت بر دیگر وقتها همچون برتری آخرت بر دنیاست.

چند نکته عملی

بعضی ازاموری که در حضور قلب در نماز تأثیردارد عبارتند از :

1. هنگام وضو برای نماز به خداوند توجه داشته باشد.
2. درمواقعی که در منزل نماز میخواندمکان مشخص و ثابتی را برای نماز خود قرار دهد،وسعی کند در موقع نماز خلوت باشد.
3. درنماز از سجاده ، انگشتر عقیق ، و عطر استفاده کند که روایاتی در استحباب آنها نیز رسیده است.
4. اذکار نماز را با توجه ادا کند و شمرده نماز بخواند.
5. از اذکار متنوع استفاده کند.

واز همه مهم تر اینکه برحضور قلب در نماز عزم جدی داشته باشد و در تمام نماز به آن متوجه باشد.

منبع:www.daneshnameh.roshd.ir

حضور قلب در نماز يعني فقط توجه به خدا و رويگرداني ازغيرخدا .

داشتن حضور قلب در نماز باعث آرامش و اداي نماز حقيقي مي شود .

دوستان این سوالو جواب  بدین:

که خدا باید در قلبت و دلت باشه کافیه؟

یاد خداچه با نماز بیاد چه با غیر نماز کافیه؟

پس قیام وقعود ورکوع و سجده چه فایده ایی دارن؟