در ایام البیض یعنی ۱۳ و۱۴ و۱۵ ماه رجب ،به مدت سه روز در مسجد افراد حاضر می شوند وروزه می گیرند .فلسفه اینکه می گویند ایام البیض ،یعنی ماه در این شبها درخشندگی بیشتری دارد. در سال قمری به این نام، نامگذاری شده است.۱-اعتکاف،در لغتبه معناى توقف در جایى است و در اصطلاح احکام،عبارت است از ماندن در مسجد به قصد عبادت خداوند،با شرایطى که خواهد آمد.امید است خداوند توفیق شرکت در این مراسم عبادی را به همگان عنایت فرماید .طبق گزارشات رسیده درطی سالهای اخیر جوانان حضور چشمگیری در مراسم اعتکاف داشتند .
همه چی در مورد اعتکاف
استفتائات مربوط به اعتکاف - بخش اول
آنچه در این نوشته به صورت مساله آورده شده بر اساس فتاواى بنیانگذار جمهورى اسلامى حضرت آیة الله العظمى امام خمینى قدس سره است که از ترجمه بحث اعتکاف کتاب«العروة الوثقى»با ملاحظه حواشى معظم له و کتاب«تحریر الوسیله»استفاده شده است.
فتاواى سایر مراجع معظم تقلید نیز با استفاده از تعلیقات آن بزرگواران بر کتاب«عروة»و استفتاءاتى که توسط معاونت فرهنگى مسجد مقدس جمکران و ستاد مرکزى اعتکاف قم در اختیار گذاشتند،آورده شده است.
ربنا تقبل منا انک انت السمیع العلیم
تعریف اعتکاف
۱-اعتکاف،در لغتبه معناى توقف در جایى است و در اصطلاح احکام،عبارت است از ماندن در مسجد به قصد عبادت خداوند،با شرایطى که خواهد آمد.
۲-انسان مى تواند،در حال اعتکاف،بنشیند،بایستد،بخوابد،یا راه برود.
اقسام اعتکاف
۳-اعتکاف بر دو قسم است،مستحب و واجب،که در اصل،یک عمل مستحبى است،ولى ممکن استبه سببى واجب شود،که از جمله اسباب وجوب اعتکاف،این امور است:
نذر،عهد یا قسم،مثلا انسان نذر کند یا با خداى خود عهد کند یا قسم بخورد که اگر در فلان کار موفق شد،یا از فلان بیمارى شفا پیدا کرد چند روز در مسجد معتکف شود.(در بحثهاى آینده خواهد آمد که حداقل مدت اعتکاف سه روز است.)
شرط ضمن عقد،مثلا هنگام قرار داد اجاره منزل،صاحب خانه شرط مى کند که مستاجر هر سال پنج روز در مسجد معتکف شود و مستاجر نیز این شرط را مى پذیرد.
اجاره،مثلا شخصى اجیر مى شود که با دریافت مزد-یا بدون دریافت مزد-از طرف میت در مسجد معتکف شود.(مانند نماز استیجارى)
زمان اعتکاف
۴-در طول سال در هر زمانى که انسان بتواند،حداقل سه روز در مسجد بماند و روزه بگیرد صحیح است (تفصیل این مساله در بحث مدت اعتکاف و روزه اعتکاف خواهد آمد.) ولى بهترین زمان براى اعتکاف ماه مبارک رمضان و در ماه رمضان،دهه آخر آن است.
۵-س:آیا اعتکاف نذرى را مى توان در ماه رمضان انجام داد؟
آیة الله بهجت:مانعى ندارد.
آیة الله مکارم:مانعى ندارد،مگر اینکه نیت او غیر ماه رمضان باشد.
آیة الله صافى:اگر نذر مطلق یا مقید به ماه رمضان باشد اشکال ندارد.
۶-س:افضل اوقات اعتکاف چه زمانى است؟
آیا ایام البیض ماه رجب فضیلت خاصى براى اعتکاف دارد؟ (ایام البیض سیزدهم و چهاردهم و پانزدهم.)
آیة الله مکارم:بهترین اوقات اعتکاف،ماه مبارک رمضان و از همه بهتر دهه آخر آن است.
آیة الله بهجت:افضل اوقات ماه رمضان استخصوصا در دهه آخر آن و ایام البیض رجب نیز تاکید شده است.
شرایط اعتکاف
۷-در صحت اعتکاف،امورى شرط است که برخى از آنها مربوط به شخص معتکف و برخى مربوط به خود اعتکاف است که در اینجا به بیان آن شرایط،و احکام لازم آنها مىپردازیم.
شرایط معتکف:
۱-عقل.(از دیوانه صحیح نیست)
۲-ایمان (۱) .(از غیر مؤمن صحیح نیست)
۳-قصد قربت.(هر گونه ریا و خود نمایى،اعتکاف را باطل مىکند).
۴-روزه دارى در ایام اعتکاف.
۵-اجازه گرفتن از کسى که اجازه او لازم است.
شرایط اعتکاف:
۱-از سه روز کمتر نباشد.(زمان)
۲-در مسجد جامع باشد.(مکان)
۳-ادامه ماندن در مسجد و خارج نشدن از آن.
نیت اعتکاف
۸-اعتکاف،همانند سایر عبادات،باید با نیت و قصد قربتباشد و هر گونه ریا و خود نمایى و قصد غیر الهى آن را باطل مىکند.
۹-در نیت اعتکاف،قصد وجه شرط نیست،یعنى لازم نیست قصد کند که اعتکاف واجب استیا مستحب.
۱۰-کسى که بخواهد در نیت اعتکاف،قصد وجه کند،در اعتکاف واجب نیت وجوب و در اعتکاف مستحب،نیت استحباب مىکند و واجب بودن اعتکاف در روز سوم ضررى ندارد،هر چند بهتر است که از روز سوم نیت وجوب کند.
۱۱-از آغاز تا پایان اعتکاف،باید با نیت و قصد قربتباشد،بنابر این اگر به همین قصد،اعتکاف را شروع کند صحیح است،همچنین اگر به قصد اینکه فردا معتکف شود به مسجد برود و از اول وقت(طلوع فجر)در آنجا باشد صحیح است.
12-س:زمان نیت اعتکاف چه وقتى مىباشد؟و آیا اول شب مىشود نیت کرد؟
آیة الله تبریزى:زمان نیت اعتکاف،وقتشروع اعتکاف است که طلوع فجر مىباشد و با استمرار نیت اول شب هم مانعى ندارد.
۱۳-س:آیا در اعتکاف نیازى به قصد نمودن عبادات دیگر هم هست؟
آیة الله صافى:احتیاط مستحب است.
آیة الله مکارم:قصد عبادت دیگرى در آن شرط نیست. آیة الله بهجت:ظاهرا معتبر است در اعتکاف منضم شدن قصد عبادت دیگرى که خارج از اوست.
۱۴-س:آیا تجدید نیت در روز سوم اعتکاف مستحب لازم است؟
آیة الله صافى:بهتر است که تجدید نیت وجوب نماید.
آیة الله بهجت:تجدید نیت در روز سوم لازم نیست،گر چه احوط است.
آیة الله مکارم:تجدید نیت لازم نیست.
نیابت در اعتکاف
۱۵-انسان مىتواند اعتکاف را براى خود یا براى دیگرى بجاى آورد.به قسم دوم،اعتکاف نیابتى گفته مىشود.
۱۶-اعتکاف به نیابت میتبىاشکال است ولى به نیابت از انسان زنده،بنابر احتیاط به قصد رجاء،اشکال ندارد(۲) .پس به طور خلاصه مىتوان در این بخش اعتکاف را اینگونه تقسیم کرد:
اعتکاف:۱-براى خود
۲-براى دیگران:
۱-به نیابت از میت
۲-به نیابت از زنده
یاد آورى:
گر چه روزه به نیابت از انسان زنده صحیح نیست ولى روزه گرفتن در اعتکاف مانند نماز براى طواف است که به تبع عمل دیگر لازم مىشود و همچنانکه طواف و نماز آن به نیابت زندهها صحیح است اعتکاف و روزه آن نیز صحیح است.
۱۷-اعتکاف به نیابت از دو یا چند نفر،صحیح نیست،ولى مىتواند اعتکاف را به نیتخود بجا آورد و ثواب آن را به دیگران اهدا کند،خواه یک نفر باشد یا چند نفر،زنده یا مرده.
۱۸-س:آیا اعتکاف را به نیابت از کسى که مرده است و یا به نیابت از کسى که زنده است مىتوان انجام داد؟
آیة الله تبریزى:به نیابت از میت مانعى ندارد ولى به نیابت از حى[زنده]اشکال دارد.
عدول از نیت اعتکاف
۱۹-عدول از اعتکافى به اعتکافى دیگر جایز نیست،و فرقى نیست که هر دو واجب باشد،مثلا از اعتکاف استیجارى (که براى دیگرى با دریافت مزد انجام مىدهد) به نذرى،یا هر دو مستحب،مثلا از اعتکاف براى خود به اعتکاف نیابتى تبرعى (داوطلبانه و بدون دریافت مزد) یا یکى واجب و دیگرى مستحب،مثلا از ابتدا به نیت اعتکاف نذرى در مسجد مانده و در روز دوم نیت را از نذر به استحباب برگرداند.
۲۰-عدول از نیابتشخصى به نیابت از شخص دیگر جایز نیست،مثلا دو روز به نیابت«على»معتکف بوده و روز سوم به نیابت از«حسن»اعتکاف کند.
۲۱-اگر قصد داشته که اعتکاف را براى خودش انجام دهد،پس از شروع نمىتواند نیت را برگرداند،و به نیابت از دیگرى به اتمام برساند،همچنانکه عکس این نیز جایز نیست.
استفتائات مربوط به اعتکاف - بخش سوم
روزه اعتکاف
۲۲-انسان،در ایام اعتکاف باید روزه بگیرد،بنابر این،کسى که نمى تواند روزه بگیرد،مانند، مسافر،مریض و زن حایض یا نفساء و کسى که عمدا روزه نگیرد،اعتکافش صحیح نیست.
۲۳-مسافر و مریض اگر معتکف شوند صحیح نیست ولى زن حایض یا نفساء نه تنها اعتکافش صحیح نیست بلکه به جهت توقف در مسجد گناه کار است.
۲۴-اعتکاف در روز عید فطر و قربان یا دو روز قبل از عید به طورى که روز سوم آن عید باشد صحیح نیست.
۲۵-لازم نیست که روزه،مخصوص به اعتکاف باشد،بلکه هر روزهاى باشد صحیح است،مثلا در ایام اعتکاف،روزه قضا یا نذرى یا استیجارى (۳) بجا آورد.
۲۶-اگر شخصى نذر کند که در ایام معینى معتکف شود (۴) و در همان ایام روزه نذرى یا استیجارى بر عهده او باشد،مى تواند در همان اعتکاف،روزه نذرى یا اجارهاى خود را بجا آورد. ولى اگر نذر اعتکاف بدین گونه بوده است که روزه براى اعتکاف یا به خاطر اعتکاف باشد، کفایت از روزه نذرى یا اجارهاى نمى کند (۵) .
۲۷-انسان مى تواند نذر کند،در سفر روزه بگیرد و به نظر برخى مراجع معظم تقلید،حتى هنگام سفر هم مىتواند نذر کند که روزه بگیرد و در این صورت اعتکافش صحیح است.به یک استفتاء توجه کنید:
۲۸-س:آیا در مسافرت مى شود روزه در سفر را نذر کند؟
آیات عظام خامنه اى،سیستانى،بهجت:مى تواند.
آیة الله مکارم:اشکال دارد ولى اگر نذر کرد،احتیاط آن است که به نذر خود عمل کند.
آیة الله فاضل:خیر.
۲۹-س:آیا هر گونه روزه،و لو استیجارى و…براى اعتکاف کافى است؟
آیة الله فاضل:خیر،بلکه روزه اعتکاف باید به نیت کسى باشد،که اعتکاف به نیت او انجام مى گیرد،لذا کفایت روزه استیجارى و غیره براى کسى که در نیتخود اعتکاف نموده محل تامل و اشکال است.
آیة الله مکارم:کفایت روزه استیجارى براى اعتکاف مشکل است.
آیة الله بهجت:کافى است.
اجازه اعتکاف
۳۰-این افراد بدون اجازه،نمى توانند معتکف شوند:
زن بدون اجازه شوهرش، (۶) در صورتى که اعتکاف موجب از بین رفتن حق او باشد،بنابر احتیاط واجب (۷) اجازه او لازم است.
فرزند بدون اجازه والدین، (۸) در صورتى که اعتکاف او موجب اذیت و آزار آنان باشد و اگر موجب اذیت و آزار آنان باشد و اگر موجب اذیت و آزار آنها هم نباشد احتیاط مستحب (۹)است اجازه بگیرد.
کسى که در استخدام دیگرى است،مانند برخى از کارگران و کارمندان،در صورتى که قرار داد اجاره به گونهاى است که منفعت اعتکاف را نیز در بر مىگیرد،یعنى اعتکاف با عمل به اجاره منافات دارد.
۳۱-در اعتکاف،بلوغ شرط نیست،بنابر این اگر کودک ممیز معتکف شود،صحیح است.
مدت اعتکاف
۳۲-مدت اعتکاف حداقل سه روز است و در کمتر از آن صحیح نیست ولى در زیاده حدى ندارد.ولى اگر پنج روز معتکف شود،روز ششم را نیز واجب استبماند،بلکه بنابر احتیاط واجب،هر گاه دو روز اضافه کرد،روز سومش هم باید بماند،پس اگر هشت روز معتکف شد،روز نهم هم واجب است.
۳۳-این سه روز از طلوع فجر روز اول تا مغرب (۱۰) روز سوم است،بنابر این اگر بعد از طلوع فجر،و لو با چند دقیقه تاخیر به مسجد برسد آن روز جزو اعتکاف به حساب نمىآید و چنانچه قبل از مغرب روز سوم،اعتکاف را قطع کند،افزون بر آنکه کار حرامى کرده،اعتکاف نیز باطل است.
۳۴-سه روز اعتکاف با شبهاى آن است که حداقل سه روز و دو شب در وسط است،بنابر این نمى تواند شبها را از مسجد خارج شود،یا نذر کند که سه روز بدون شبها در مسجد معتکف شود.
۳۵-اگر انسان نذر کند که دو روز معتکف شود نه بیشتر از آن،اینگونه نذر باطل است (۱۱)ولى اگر مقید نکرده که بیشتر نباشد نذر صحیح است و واجب است که روز سوم را نیز بماند.
۳۶-س:منظور از روز در اعتکاف چیست؟
آیات عظام تبریزى،بهجت،مکارم:منظور از روز طلوع فجر است تا غروب آفتاب چنانچه در احکام نماز ذکر شده است.
۳۷-س:اگر کسى نذر کند،سه روز منفصل اعتکاف کند آیا نذرش منعقد مى شود؟نذر اعتکاف کمتر از سه روز چه؟
آیة الله بهجت:منعقد نمىشود.
آیة الله صافى:الف:منعقد نمى شود ب:اگر مقید به کمتر از سه روز باشد منعقد نمى شود.
۳۸-س:آیا بیشتر از سه روز مى توان اعتکاف کرد به طورى که آن زیاده،قسمتى از یک روز یا قسمتى از یک شب باشد.
آیة الله تبریزى:مانعى ندارد.
۳۹-س:کسى که پنج روز در اعتکاف بوده:آیا روز ششم بر او واجب است؟
آیة الله تبریزى:واجب است.
مکان اعتکاف
۴۰-اعتکاف تنها در مسجد صحیح است،بنابر این اگر کسى در خانه خود یا در تکیه،یا حسینیه یا در حرم معتکف شود صحیح نیست و از مساجد نیز تنها در این مساجد،اعتکاف صحیح است.
مسجد الحرام
مسجد النبى صلى الله علیه و آله
مسجد جامع کوفه
مسجد بصره (۱۲)
و به قصد رجاء (یعنى به نیت مطلوب بودن و به امید پاداش و ثواب) مىتوان در مسجد جامع هر شهر معتکف شد. (۱۳)
۴۱-در این مساله فرقى بین مردان و زنان نیست،بنابر این اگر دختران و بانوان بخواهند معتکف شوند،باید در یکى از همین مساجد باشد.
استفتائات مربوط به اعتکاف - بخش چهارم
۴۲-س:آیا اعتکاف در غیر مساجد جامع،مثل نمازخانه دانشگاهها رجاءا اشکال دارد یا نه؟در صورت صحت،آیا احکام اعتکاف،از قبیل ترک محرمات جارى مى شود یا خیر؟
آیة الله خامنه اى:رجاءا اشکالى ندارد.
آیة الله بهجت:ظاهرا جایز نیست و احکام اعتکاف را ندارد.
آیة الله فاضل:اعتکاف در مسجد جامع رجاءا صحیح است و در غیر از مساجد جامع جایز نیست.
آیة الله سیستانى:مشروع نیست و احکام آن را ندارد.
آیة الله مکارم:اعتکاف باید فقط در مساجد جامع باشد و منظور از مسجد جامع مسجدى است که قشرهاى مختلف شهر در آن شرکت کنند.
آیة الله تبریزى:اعتکاف باید در مسجد جامع شهر باشد و اعتکاف در غیر مساجد جامع صحیح نیست.
۴۳-س:آیا انسان مى تواند نذر کند که در شهر دیگرى معتکف شود؟
آیة الله تبریزى:مانعى ندارد،باید روزهاش در آنجا صحیح باشد و نذر اعتکاف در شهر دیگر، نذر روزه نیست.
۴۴-اگر در یک شهر،دو یا چند مسجد جامع وجود داشته باشد،در هر کدام که بخواهد مى تواند معتکف شود.
۴۵-اگر جاى خاصى از مسجد را براى اعتکاف خود مشخص کند،چنین قصدى لغو است،و لازم نیست حتما در آنجا معتکف شود.
۴۶-اگر معتکف جنب شود و با حال جنابت در مسجد بماند اعتکاف او باطل است.چون توقف او در مسجد،حرام است. (۱۴)
۴۷-اگر جاى شخص دیگرى را غصب کند،یا عمدا بر فرش غصبى بنشیند،هر چند گناه کرده است ولى اعتکافش باطل نیست (۱۵) .
۴۸-اگر کسى از روى فراموشى یا جهل به مساله،بر فرش غصبى بنشیند،اعتکاف باطل نیست.
۴۹-س:اگر جاى کسى را که معتکف بوده غصب کند،فرمودهاند اعتکاف او باطل است،حال اگر جاهل بود یا عامد بود و حال پشیمان شده و جاى خود را عوض کند،اعتکاف او صحیح استیا خیر؟در صورت عمد آیا کفاره دارد یا خیر؟
آیة الله بهجت:در فرض مذکور اعتکاف او صحیح است و در صورت بطلان کفاره ندارد.
آیة الله خامنه اى:اعتکاف صحیح است و کفاره هم ندارد.
آیة الله سیستانى:عمدا هم اگر باشد اعتکاف صحیح است.
آیة الله فاضل:على اى حال اعتکاف صحیح است.
آیة الله مکارم:اگر جاهل به موضوع باشد،اعتکافش صحیح است ولى اگر غصب بودن را مى دانسته و حکم اعتکاف را نمى دانسته،اعتکاف او صحیح نیست و توبه در اینجا مشکل را حل نمى کند.
آیة الله تبریزى:چنانچه غافل بوده اعتکافش صحیح است و اگر جاهل متردد بوده یا عامد بوده اعتکافش صحیح نیست.لکن کفاره ندارد.
۵۰-س:اگر کسى را که زودتر از او در مسجد رفته،بیرون کند و جایش را بگیرد،اعتکافش صحیح استیا نه؟
آیة الله صافى گلپایگانى:بنابر احتیاط،اعتکاف او باطل مىشود،باید اگر اتمام اعتکاف بر او واجب شده، آن را تمام نماید و اگر اعاده آن،واجب است،پس از اتمام اعاده نماید.
آیة الله بهجت:اگر مکان منحصر به آنجا باشد بنابر اقوى اعتکافش باطل است.
آیة الله مکارم:خالى از اشکال نیست.
آیة الله فاضل:بلى اعتکاف او صحیح است و بطلان آن محل منع است.
۵۱-س:آیا گذاشتن وسائل یا نوشتن نام و امثال آن موجب سبقت در محلى از مسجد مى شود؟
آیة الله مکارم:هر گاه به موقع در مسجد حضور یابند بعید نیست موجب حق سبق باشد.
آیة الله بهجت:مى شود.
۵۲-س:تعریف مسجد جامع چیست؟
آیة الله گلپایگانى:مسجد جامع مسجدى است که اغلب اوقات بیشتر از سایر مساجد جمعیت داشته باشد.
آیة الله خامنهاى:مسجدى که براى اجتماع زیادى از اهالى آنجا ساخته شده و اختصاص به گروه خاصى یا اهالى محلهاى نداشته باشد
۵۳-س:مسجد جامعى در شهرى ساخته شده،بعد از آن،مسجد بسیارى بزرگترى ساخته شده و آن نیز مسجد جامع معروف گشته،کدامیک از این دو مسجد،شرعا مسجد جامع مى باشد،و ملاک در تعیین مسجد جامع چیست،با توجه به اینکه گاهى در این مسجد نماز جمعه خوانده مى شود و گاهى در آن و حکم اعتکاف در این دو مسجد چیست؟
آیة الله خویى:در صدق جامع بودن مسجد شرط نیست که تنها یک مسجد باشد،پس تعدد مسجد جامع در یک شهر ضررى نمى زند و اعتکاف در هر دو صحیح است،اگر جامع نامیده شود و اقامه نماز جمعه دخلى در موضوع ندارد.
۵۴-جامع بودن مسجد را از این راهها مى توان فهمید: (۱۶)
خود انسان یقین کند.
به طورى بین مردم مشهور باشد که جامع بودن آن معلوم شود (۱۷) .
دو نفر عادل بگویند (۱۸) .
و چنانچه دو نفر در جامع بودن مسجدى اختلاف داشته باشند،با حکم حاکم نیز معلوم مىشود (۱۹) .
۵۵-اگر انسان در جایى به اعتقاد اینکه مسجد جامع است معتکف شود،بعدا معلوم شود مسجد نیست(مثلا تکیه یا حسینیه است)یا مسجد جامع نیست،اعتکاف باطل است.
حدود مسجد
۵۶-پشتبام و سرداب و محراب مسجد،و هر چه به سبب توسعه مسجد آن افزوده شده جزو مسجد به حساب مى آید،مگر آنکه بدانیم،جزو مسجد نیست (۲۰) .
[در صورت شک،چنین جاهایى،حکم مسجد را دارد.]
۵۷-به جز سه مکانى که در مساله قبل گفته شد،جایى را که انسان نداند جزو مسجد استیا از متعلقات آن،(مثل حیاط مسجد)حکم مسجد را ندارد (۲۱) و اعتکاف در آنجا صحیح نیست.
۵۸-س:مسجدى که علاوه بر شبستان،داراى حیاط و صحن و راهرو است و در عرف همه آنها را مسجد مى خوانند،آیا احکام مسجد بر آنها جارى است یا نه،و در صورتى که قصد بانى معلوم نباشد،ساختن مستراح و امثال آن در یک طرف آن صحن چه صورت دارد،دلیل و قرینه بر عدم مسجدیت لازم است یا نه؟
آیة الله گلپایگانى:با شک در آنکه صحن را جزء مسجد قرار داده،اگر امارهاى (علامت، نشانهاى) بر مسجد بودن نباشد،محکوم به مسجدیت نیست،و اماره بر عدم،لازم نیست.
استفتائات مربوط به اعتکاف - بخش پنجم
اعتکاف در دو مسجد
۵۹-یک اعتکاف باید در یک مسجد باشد،پس اعتکاف در دو مسجد که بخشى از وقت را در یکى و بخشى از آن را در دیگرى بماند صحیح نیست،خواه آن دو مسجد،متصل (۲۲) به هم باشند یا جداى از هم،آرى اگر به گونهاى وصل به یکدیگر باشد،که یک مسجد شمرده شود، صحیح است.
۶۰-اگر در مسجد معتکف شود ولى مانعى از ادامه ماندن در آن مسجد پیش آید،اعتکاف باطل است (۲۳) و چنانچه آن اعتکاف،واجب باشد،باید در مسجدى دیگر و اگر مانع بر طرف شد،در همان مسجد،بار دیگر معتکف شود،یا قضا کند.
۶۱-اعتکافى را که به سبب پیش آمدن مانع به هم خورده است،نمىتوان پس از آنکه مانع بر طرف شد،ادامه دهد.چه در آن مسجد یا مسجد دیگر، (۲۴) بنابر این اگر پس از یک روز اعتکاف در مسجد،مانع پیش آمد،نمىتواند به مسجد دیگرى برود و بقیه ایام را در آن مسجد بماند،یا بعد از آنکه مانع بر طرف شد،برگردد و بقیه را در همان مسجد بماند.
خروج از مسجد
۶۲-در موارد ذیل معتکف مى تواند از مسجد خارج شود:
براى گواهى دادن در دادگاه.
براى تشییع جنازه، (۲۵) در صورتى که میتیک نحو وابستگى به معتکف داشته باشد به طورى که شرکت در تشییع جنازه او از ضرورتهاى عرفى او به حساب آید.
و براى انجام سایر کارهاى ضرورى عرفى یا شرعى،خواه واجب باشد یا مستحب،مربوط به امور دنیوى باشد یا اخروى ولى مصلحتى در آن نهفته باشد (۲۶) .
۶۳-و در این موارد،بر معتکف واجب است از مسجد خارج شود:
براى انجام غسل جنابت.
براى پرداخت طلب دیگران،در صورتى که نتواند در مسجد آن را بپردازد.
براى انجام کار واجب دیگرى که لازم باشد از مسجد خارج شود.
۶۴-کسى که خارج شدن از مسجد بر او واجب شده باشد ولى تخلف کند و خارج نشود،هر چند گناه کرده است ولى اعتکاف باطل نیست،مگر کسى که با حال جنابت در مسجد توقف کند.
۶۵-اگر به جهت ضرورت از مسجد خارج شد،این امور را باید مراعات کند:
بیش از مقدار ضرورت و نیاز بیرون مسجد نماند.
در صورت امکان زیر سایه ننشیند (۲۷) .
بلکه مطلقا ننشیند،مگر در حال ضرورت.
بنابر این احتیاط واجب نزدیکترین راه را انتخاب کند (۲۸) .
۶۶-اگر به جهت ضرورت از مسجد خارج شود و به قدرى طول بکشد که صورت اعتکاف بر هم بخورد،اعتکاف باطل است.
۶۷-اگر به سبب فراموشى از مسجد خارج شود،اعتکافش باطل نیست (۲۹) .
۶۸-س:اگر کسى از روى فراموشى محل اعتکاف را ترک کند،اعتکافش چه حکمى دارد؟
آیة الله تبریزى:ظاهر این است که اعتکافش باطل مى شود.
۶۹-س:در چه مواردى خروج از مسجد مبطل اعتکاف است؟و در چه مواردى مبطل نیست؟
آیة الله صافى:اگر عمدا و اختیارا بدون ضرورت عقلى یا شرعى یا عادى خارج شود،اعتکاف باطل مىشود و اگر براى امورى که ذکر شد بیرون رود یا او را اکراه بر بیرون رفتن نمایند باطل نمىشود،ولى اگر نسیانا از راه فراموشى بیرون رفت اگر اتمام آن واجب شده باشد،تمام کند و اگر اعاده واجب باشد اعاده نماید.
آیة الله بهجت:خروج از مسجد با عمد و اختیار مبطل است.
آیة الله مکارم:عمدا و اختیارا نباید از مسجد خارج شود ولى در مواردى که ضرورت شرعى یا عرفى داشته باشد مانعى ندارد،مانند بیرون رفتن براى قضاى حاجت و غسل جنابت و مانند آن یا امثال تشییع جنازه نزدیکانى که اگر در آن شرکت نکند امر شایستهاى نیست.
۷۰-س:در مواردى که مى توان از مسجد خارج شد آیا مى توان نشست یا در سایه رفت یا در جماعت حاضر شد؟
آیة الله صافى:جواز بیرون رفتن براى جماعت مورد اشکال است.
۷۱-س:خارج شدن معتکف از مسجد در موارد ذیل چه حکمى دارد؟
الف:براى وضو و غسل مستحبى و مسواک زدن.
ب:جهت تلفن زدن به خانواده در موارد غیر ضرورى و امور متعارف.
ج:جهت دیدار با خانواده در بیرون و در حیاط.
آیة الله خامنه اى: الف-جایز است اما زیاد معطل نشود.
ب-در موارد ضرورى اشکالى ندارد و در موارد غیر ضرورى اگر امور مستحبى را در بر بگیرد و طول هم نکشد اشکالى ندارد.
ج-در بعضى موارد اشکالى ندارد،مثل رسیدگى امور خانواده و دیدن فرزندان که عدم دیدار باعث مفسده و اشکالاتى مى شود.
آیة الله بهجت:ضابطه کلى در موارد جواز خروج نیست،هر کارى که خروج براى آن عقلا یا شرعا یا عادتا لازم است از امور واجبه باشد یا راجحه چه متعلق به امور دنیا باشد یا امور آخرت ولى باید اقرب طرق را مراعات نماید و اقتصار کند بر مقدار حاجت و ضرورت،البته خروج هم به قدرى طول نکشد که محو صورت اعتکاف شود.
آیة الله سیستانى:به احتیاط واجب جایز نیست،مگر در مورد حاجت ضرورى باشد.
آیة الله تبریزى:خارج شدن معتکف از مسجد در موارد مذکور جایز نیست.
آیة الله فاضل:مانعى ندارد،ولى تلاش کنند این امور با سرعت انجام شده و هر چه سریعتر به مسجد بر گردند.
آیة الله مکارم:الف-براى وضو و غسل مستحبى اشکالى ندارد و براى مسواک که مقدمه آن باشد نیز اشکالى ندارد.
ب-اشکال ندارد.
ج-اشکال دارد.
محرمات اعتکاف
۷۲-آنچه بر معتکف حرام استبه طور اجمال بدین شرح است:
استفاده از عطریات و گیاهان خوشبو
خرید و فروش
مجادله
استفاده شهوانى از جنس مخالف
استمناء (یعنى انسان با خود کارى کند که از او منى بیرون آید.)
توضیح محرمات اعتکاف
۷۳-بوئیدن عطریات (۳۰) و گیاهان خوشبو براى کسى که از آن لذت مىبرد در حال اعتکاف حرام است،پس براى کسى که حس بویایى ندارد اشکال ندارد.
۷۴-در حال اعتکاف،خرید و فروش و بنابر احتیاط واجب،هر نوع داد و ستدى،مانند اجاره و مضاربه حرام است.
۷۵-هر چند داد و ستد در حال اعتکاف حرام است،ولى باطل کننده اعتکاف نیست.
۷۶-اشتغال به امور دنیوى،مانند خیاطى،نساجى نقاشى،مطالعه و امثال آن اشکال ندارد.
۷۷-در حال اعتکاف مجادله در امور دنیوى و دینى در صورتى که به قصد غلبه بر طرف مقابل و اظهار فضیلت و برترى باشد حرام است،اما اگر به قصد اظهار حق و بازداشتن طرف از طریق باطل باشد نه تنها حرام نیست،بلکه از افضل طاعات و عبادات است.
۷۸-هر گونه استفاده شهوانى از جنس مخالف،نظیر لمس،بوسه (۳۱) و آمیزش حرام است و فرقى در این مساله بین زن و مرد نمى باشد.
۷۹-در حال اعتکاف نگاه از روى شهوت به همسر خود اشکال ندارد،هر چند احتیاط مستحب ترک آن است.
۸۰-استمناء نیز بنابر احتیاط واجب از محرمات اعتکاف شمرده شده است،هر چند از راه حلال آن،مانند بازى با همسر باشد.گر چه استمناء حرام در هر حال حرام و از گناهان بزرگ است ولى در حال اعتکاف گناهى بزرگتر است.
۸۱-معتکف باید روزها را روزهدار باشد و از هر کارى که روزه را باطل مىکند،پرهیز کند و هر آنچه روزه را باطل مى کند،اعتکاف را نیز باطل مى کند.
۸۲-اگر معتکف جماع کند اعتکافش باطل است ولى اگر یکى دیگر از محرمات را مرتکب شود، (۳۲) احکام مفصلى دارد که در بحث«قضا و کفاره اعتکاف»خواهد آمد.
۸۳-بر معتکف واجب نیست از کارهایى که بر محرم حرام است،مثل پوشیدن لباس دوخته و کندن مو از بدن و نگاه در آینه پرهیز کند،هر چند احتیاط مستحب (۳۳) است.
۸۴-بجز مبطلات روزه،سایر محرمات،اختصاص به روز نداد،بلکه در شب نیز باید از آنها پرهیز کند.
استفتائات مربوط به اعتکاف - بخش ششم
۸۵-س:عطر و گلاب زدن یا بو کردن عطر و گلاب اعتکاف را باطل مى کند یا خیر؟
آیة الله تبریزى:استعمال عطر و گلاب چنانچه مستلزم بو کردن آن باشد،هر چند بر معتکف حرام است لاکن بطلان اعتکاف از جهت آن محل اشکال است و اگر معتکف در روز سوم این کار را کرده باید اعتکافش را تمام کند.
آیة الله سیستانى:بو کردن آنها اعتکاف را باطل مىکند.
آیة الله بهجت:اگر با تلذذ باشد بنابر احتیاط باطل مىشود و احتیاط واجب در صورت وجوب اعتکاف [آن است که]آن را تمام کند و سپس قضا نماید.
۸۶-س:آیا در صورت نیاز مى تواند خرید و فروش نماید؟آیا توکیل یا نقل به غیر بیع لازم است (یعنى به شخص دیگرى وکالت دهد تا از طرف او خرید و فروش کند یا به غیر خرید و فروش،مثلا با قرض یا بخشش نقل و انتقال کنند.)؟
آیة الله مکارم:در صورت عدم امکان توکیل یا نقل به غیر بیع اشکالى ندارد.
آیة الله بهجت:در صورت اضطرار براى حاجت خودش مانعى ندارد.
۸۷-س:ارتکاب سهوى محرمات اعتکاف چه حکمى دارد؟
آیة الله فاضل لنکرانى:ارتکاب سهوى سائر محرمات غیر از جماع ضرورى به اعتکاف نمى زند.
آیة الله مکارم:خالى از اشکال نیست.
آیة الله بهجت:ارتکاب سهوى،حرام و مبطل نیست.
قطع اعتکاف
۸۸-براى شناخت حکم قطع اعتکاف باید اقسام آن را شناخت.
اقسام اعتکاف:
واجب معین: پس از شروع قطع آن جایز نیست.
واجب موسع :پس از تکمیل دو روز، قطع آن جایز نیست.
مستحب: پس از تکمیل دو روز، قطع آن جایز نیست.
توضیح:
اگر اعتکاف،واجب معین باشد،یعنى وقت مشخص داشته باشد،مثلا نذر کند از ۲۱ تا ۲۶ ماه رمضان در مسجد معتکف شود،همین که اعتکاف را شروع کرد اتمام آن واجب و قطع آن غیر جایز است.
و اگر اعتکاف،واجب موسع باشد،یعنى وقت آن وسعت دارد،مثلا نذر کرده باشد که امسال،یا در این ماه سه روز معتکف شود،یا اعتکاف مستحب باشد،تا قبل از تکمیل دو روز مى تواند آن را رها کند،مثلا در روز اول،شب اول یا روز دوم،ولى اگر اعتکاف را رها نکرد و در مسجد ماند تا غروب روز سوم در این صورت،بر او واجب است که اعتکاف را کامل کند و روز سوم را بماند.
۸۹-انسان مى تواند از آغاز،هنگام نیت،شرط کند که اگر مشکلى پیش آمد-مثلا بگوید اگر هوا سرد شد-اعتکاف را رها مى کنم،در صورت پیش آمدن مانع،رها کردن اعتکاف اشکال ندارد،حتى در روز سوم.
۹۰-در اعتکاف نذرى،انسان مى تواند هنگام خواندن صیغه نذر شرط کند که اگر مانعى پیش آمد اعتکافم را رها کنم.
۹۱-س:آیا معتکف مى تواند به هنگام نیت اعتکاف شرط کند که هر زمان خواست از اعتکاف خود رجوع کند؟اگر بعد از نیت حکم شرط خود را ساقط نمود،آیا شرط او ساقط مى شود یا خیر؟
آیة الله تبریزى:مى تواند شرط کند و با اسقاط ساقط نمى شود.
۹۲-س:اگر شرط رجوع در وقت نذر کردن براى اعتکاف باشد چه حکمى دارد؟
آیة الله تبریزى:مثل شرط کردن در زمان نیت اعتکاف است و چنانچه اعتکاف را به عنوان وفاء به نذر مزبور انجام دهد،حتى در روز سوم مى تواند رجوع کند.
قضاء و کفاره اعتکاف
قضاء
۹۳-اگر در حال اعتکاف جماع کند-عمدا باشد یا سهوا (۳۴) پس اگر اعتکاف،واجب معین باشد، باید قضاى آن را بجا آورد.و اگر واجب غیر معین باشد،باید آن را از سر بگیرد.
۹۴-اگر یکى دیگر از محرمات اعتکاف را سهوا انجام دهد (۳۵) و اعتکاف:
واجب معین باشد:بنابر احتیاط واجب باید اعتکاف را به پایان ببرد و قضاى آن را بجا آورد.
واجب غیر معین باشد:اگر در دو روز اول باشد باید اعتکاف را از سر بگیرد و اگر روز سوم باشد،اعتکاف را به پایان ببرد و از سر بگیرد.
اگر اعتکاف مستحب را بعد از روز دوم باطل کند،باید (۳۶) قضاى آن را بجا آورد.ولى اگر قبل از اتمام روز دوم باطل کند،چیزى بر عهده او نیست.
۹۵-واجب نیست قضاى اعتکاف را فورا (۳۷) بجا آورد،گر چه احتیاط مستحب است.
۹۶-س:اگر کسى نذر کند ایام معینى را معتکف باشد و از آن ایام معین تخلف نماید-یک روز یا بیشتر-آیا قضاء بر او واجب است یا خیر؟
آیة الله تبریزى:بنابر احتیاط،قضاى آن واجب است.
97-اگر اعتکاف واجب را با آمیزش(جماع)باطل کند،کفاره واجب است و در سایر محرمات کفاره نیست،هر چند احتیاط مستحب است.
۹۸-اگر در دو روز اول اعتکاف مستحب آمیزش کند و اعتکاف را رها نکند بنابر احتیاط واجب کفاره لازم است.
۹۹-کفاره بطلان اعتکاف،مانند کفاره روزه ماه رمضان است،یعنى،باید:
-دو ماه روزه بگیرد.
-یا به ۶۰ مسکین،طعام بدهد.
-یا یک برده را آزاد کند.
۱۰۰-احتیاط مستحب است (۳۸) که اگر ممکن استیک برده آزاد کند و در صورت ناتوانى دو ماه روزه بگیرد و چنانچه نتواند روزه بگیرد،به ۶۰ فقیر طعام بدهد.
«و الحمد لله اولا و آخرا»
پى نوشتها:
۱٫آیة الله سیستانى:ایمان شرط صحت اعتکاف نیست،هر چند در استحقاق ثواب معتبر است.
آیة الله مکارم:ایمان شرط قبول اعتکاف است نه صحت آن.
شرط ایمان در فتاواى حضرت آیة الله صافى ذکر نشده است.
۲٫آیة الله گلپایگانى:اعتکاف به نیابت از زنده بنابر احتیاط واجب صحیح نیست.
آیة الله مکارم:اعتکاف به نیابت از دیگرى،زنده یا مرده،به قصد رجاء اشکال ندارد.
حکم اعتکاف به نیابت از زنده در فتاواى حضرت آیة الله صافى ذکر نشده است.
۳٫آیة الله مکارم:روزه استیجارى بنابر احتیاط واجب کفایت نمى کند.
آیة الله فاضل:بنابر احتیاط واجب،روزه براى دیگرى خواه استیجارى باشد یا مثلا قضاى روزه پدر که پسر بزرگتر واجب استباشد اگر اعتکاف براى همان کسى که برایش روزه مىگیرد نیست کفایت نمى کند.
۴٫آیة الله فاضل:اگر نذر کرده باشد که ایام معینى معتکف شود نمى تواند براى آن ایام روزه استیجارى قبول کند.
۵٫آیة الله گلپایگانى:مگر آنکه هر دو روزه را قصد کند که در این صورت،اعتکافش صحیح است هر چند به جهت مخالف با نذر گناه کرده است.نظر حضرت آیة الله صافى به دست نیامد.
۶٫آیة الله اراکى:نسبتبه دو روز اول اجازه لازم است.
۷٫آیة الله گلپایگانى،آیة الله صافى:اجازه لازم است و اگر موجب از بین رفتن حق او نباشد، اجازه او براى اعتکاف لزومى ندارد ولى بدون اجازه شوهر نمىتواند از خانه بیرون رود.بنابر این جایز بودن اعتکاف بستگى به اجازه شوهر دارد و چنانچه اجازه ندهد،اعتکاف باطل است.
آیة الله سیستانى:اگر توقف او در مسجد بدون اجازه شوهر حرام باشد،اعتکافش باطل است.
آیة الله خویى:اگر منافات با حق شوهر داشته باشد اجازه او لازم است و اگر منافات نداشته باشد و روزه او مستحبى باشد،بنابر احتیاط واجب باز هم اجازه لازم است.
۸٫آیة الله گلپایگانى:بنابر احتیاط واجب،ولى اگر فرزند را نهى کنند و مخالفتبا آنان سبب اذیت و آزارشان باشد اعتکاف باطل است.
۹ آیة الله اراکى:نسبتبه فرزند اجازه والدین شرط است و نسبتبه زن اجازه شوهر بنابر احتیاط واجب لازم است.
۱۰٫آیة الله خویى،آیة الله سیساتى:بنابر احتیاط واجب تا مغرب.
آیة الله مکارم:تا غروب آفتاب.
۱۱٫آیة الله خویى،آیة الله سیستانى:اگر همین اعتکاف مستحبى معروف را نذر کرده باشد باطل است،ولى اگر این اعتکاف نباشد،مثلا مقصودش ماندن در مسجد باشد،صحیح است.
۱۲٫در روایتى آمده است،اعتکاف تنها در مساجدى صحیح است که پیامبر یا وصى پیامبر در آن نماز جماعتخوانده باشد و در دو مسجد اول پیامبر صلى الله علیه و آله و حضرت على علیه السلام و در دو مسجد دیگر حضرت على علیه السلام نماز جماعتخواندهاند و اعتکاف در مسجد جامع نیز در برخى روایات دیگر آمده است(وسائل الشیعه،ج ۷،ص ۴۰۶).
۱۳٫آیات عظام،خوئى،گلپایگانى،اراکى،سیستانى،صافى،مکارم:اعتکاف در مسجد جامع نیز صحیح است هر چند احتیاط آن است که در یکى از آن چهار مسجد معتکف شود.
۱۴٫آیة الله خویى:هر چه با حال جنابت در مسجد توقف کند،جزء اعتکاف نیست.
۱۵٫آیات عظام گلپایگانى،اراکى،صافى:بنابر احتیاط واجب اعتکافش باطل است.
آیة الله خویى:اگر جاى کسى را غصب کند اعتکافش اشکال دارد ولى اگر بر فرش غصبى بنشیند اعتکاف باطل نیست.
آیة الله مکارم:به احتیاط واجب،اعتکافش باطل نیست.
۱۶٫نظر آیة الله صافى در این مساله به دست نیامد.×
۱۷٫آیة الله سیستانى:یا اطمینان حاصل شود.
۱۸٫آیات عظام خویى،فاضل،مکارم:یک نفر عادل هم بگوید کفایت مىکند.
۱۹٫آیة الله گلپایگانى،آیة الله اراکى:به هر حال،حکم حاکم کفایت مىکند.
آیة الله مکارم:حکم حاکم بنابر احتیاط واجب کافى نیست.
۲۰٫آیة الله سیستانى:در صورتى که نشانهاى بر اینکه جزء مسجد است وجود داشته باشد حکم مسجد را دارد.
آیة الله صافى:افزودههاى مسجد،تا معلوم نشود جزء مسجد استحکم مسجد را ندارد.
۲۱٫آیة الله سیستانى:اگر نشانهاى بر مسجد بودن آن وجود نداشته باشد.
آیة الله مکارم:مگر آنکه ظاهر حال دلالت داشته باشد که جزو مسجد است.
۲۲٫آیة الله مکارم:اعتکاف در دو مسجد متصل به هم اشکال ندارد.
۲۳٫آیة الله مکارم:اعتکاف باطل نیست و ادامه آن را در مسجد دیگرى به پایان ببرد.
۲۴٫آیة الله مکارم:به حاشیه مساله قبل مراجعه شود.
۲۵٫آیات عظام اراکى،گلپایگانى،خویى:خارج شدن از مسجد براى شرکت در تشییع جنازه مطلقا جایز است.
۲۶٫آیة الله اراکى،آیة الله خویى:براى شرکت در نماز جماعت نیز مىتواند از مسجد خارج شود.
آیة الله سیستانى:در صورتى که ناچار باشد بیرون رود.
۲۷٫آیات عظام،خویى،گلپایگانى،اراکى:و زیر سایه راه نرود.
آیة الله صافى:بنابر احتیاط واجب زیر سایه راه نرود و مطلقا زیر سایه ننشیند.
۲۸٫آیة الله مکارم:انتخاب نزدیکترین راه واجب نیست،مگر آنکه اختلاف دو راه بسیار زیاد باشد.
۲۰٫آیة الله خویى،آیة الله سیستانى:باطل است.
آیة الله گلپایگانى:بنابر احتیاط واجب باطل است.
۳۰٫آیة الله سیستانى،آیة الله مکارم:نسبتبه عطریات لذت بردن معتبر.
نیست،پس اگر بوى آن را احساس کند،هر چند لذت نبرد حرام است.
آیة الله فاضل:اگر بو را احساس مىکند ولى لذت نمىبرد،بنابر احتیاط واجب باید پرهیز کند.
۳۱٫آیات عظام خویى،مکارم،سیستانى،صافى:لمس و بوسه،بنابر احتیاط واجب حرام است.
۳۲٫آیة الله خویى،آیة الله اراکى:در غیر جماع اگر سهوا باشد اعتکاف.
باطل نیست.
آیة الله گلپایگانى،آیة الله مکارم:بنابر احتیاط واجب اعتکاف باطل است.
آیة الله سیستانى:جماع نیز حکم سایر محرمات را دارد.
۳۳٫آیة الله مکارم:نسبتبه نپوشیدن لباس دوخته و پوشیدن لباسى مانند لباس احرام، احتیاط مستحب نیستبلکه بهتر است نپوشند،چون خلاف عمل افراد متشرع و ممکن است گمان بدعت نیز داشته باشد.
۳۴٫آیات عظام گلپایگانى،خویى،اراکى:اگر در اعتکاف واجب،سهوا جماع کند،بنابر احتیاط واجب،اعتکاف را دوباره انجام دهد.
۳۵٫آیة الله گلپایگانى:احتیاط در تمام موارد ترک نشود.×
۳۶٫آیة الله سیستانى:بنابر احتیاط واجب.
۳۷٫آیة الله سیستانى:ولى به قدرى تاخیر نیندازد که سهل انگارى به شمار آید.
۳۸٫آیة الله خویى:بلکه واجب استبه همین ترتیب عمل کند.
احکام اعتکاف
معتکفین توجه نمایند که احکام زیر بصورت کلی و خلاصه بیان شده است. لذا جهت کسب اطلاعات دقیق تر به رساله توضیح المسائل مراجعه نمایند.
تعریف اعتکاف : در لغت به معنای توقف در جایی و در اصطلاح احکام به معنای ماندن در مسجد به قصد عبادت خداوند با شرایطی خاص ( که در این شرایط انسان می تواند، بنشیند، بایستد، بخوابد، یا راه برود )
اقسام اعتکاف : ۱- مستحب ۲- واجب. علت وجوب اعتکاف نذر – عهد – قسم است )
در طول سال هر زمانی که انسان بتواند حداقل سه روز بعد در مسجد بماند و روزه بگیرد. بهترین زمان برای اعتکاف ماه رمضان به ویژه دهه آخر آن و همچنین ۱۳ و ۱۴ و ۱۵ ماه رجب.
شرایط معتکف : ۱- عاقل ۲- با ایمان ۳- قصد قربت به خدا ۴- روزه گرفتن ۵- اجازه گرفتن از کسی که اجازه از او لازم است.
شرایط اعتکاف : کمتر از سه روز نبوده ۲- در مسجد جامع باشد ۳- ادامه ماندن در مسجد و عدم خروج از آن
نیت اعتکاف : به قصد قربت ولی لازم نیست که بگوید اعتکاف واجب است یا مستحب
نیابت اعتکاف : اعتکاف را می توان برای خود و دیگران به جا آورد. اعتکاف به نیابت از میت بی اشکال است ولی به نیابت زنده بنابر احتیاط به قصد رجاء اشکال ندارد.
روزه اعتکاف : انسان در ایام اعتکاف باید روزه بگیرد بنابر این کسی که نمی تواند روزه بگیرد ( مانند مسافر ، مریض ، و زن حائض یا نفساء و کسی که عمدا روزه نگیرد ) اعتکافش صحیح نیست. اعتکاف در روز عید فطر و قربان و یا روز قبل از عید صحیح نیست. در اعتکاف می توان روزه قضا، نذری، یا استیجاری به جا آورد.
اجازه اعتکاف :
۱- زن از شوهر : در صورتیکه اعتکاف موجب از بین رفتن حق او باشد.
۲- فرزند از والدین در صورتیکه اعتکاف موجب اذیت و آزار آنان باشد.
۳- مستخدمین ( کارمندان و کارگران ) در صورتیکه قرارداد اجاره به گونه ای اعتکاف را در برگیرد. یعنی اعتکاف به عمل اجاره منافات دارد.
مدت اعتکاف : سه روز می باشد و کمتر از آن صحیح نیست. اگر کسی دو روز در مسجد بماند، ماندن روز سوم بر او واجب می شود.
مکان اعتکاف :
اعتکاف تنها در مساجد جامع و مسجد الحرام، مسجد النبی ، مسجد بصره و مسجد کوفه صحیح است.
فردی که جای کسی را غضب کند معصیت کرده ولی اعتکافش صحیح است.
فرد جنب نباید با حال جنابت در مسجد بماند و باید آن را ترک نماید.
حدود مسجد : پشت بام، سرداب، محراب، و هر چه سبب توسعه به مسجد اضافه شود. بستگی به نیت واقف هم دارد.
خروج از مسجد :
۱- برای گواهی در دادگاه
۲- برای تشییع جنازه ( میت از وابستگان است و شرکت در آن ضروری است )
۳- برای انجام کارهای ضروری ( عرفی ، شرعی ، واجب ، مستحب ، دنیوی ، اخروی )
اعتکاف از نظر مکان محدودیت خاص دارد. نظریه معروف آن است که اعتکاف تنها در یکى از مساجد چهارگانه ( مسجدالحرام، مسجدالنبى، مسجد کوفه و مسجد بصره ) جایز است. امام رضا (ع) فرمودهاند: «اعتکاف لیلة فى مسجد الرسول و عند قبره یعدل حجة و عمرة (۱۵)؛ یک شب اعتکاف در مسجد پیامبر و نزد قبر او معادل یک حج و یک عمره است.»ولى گروهى از فقها اعتکاف در مسجد جامع هر شهر و منطقه را نیز روا دانستهاند. (۱۶)البته در مورد مسجد جامع نیز برخى برآنند که باید به قصد رجاء و به امید این که شاید مطلوب درگاه الهى باشد، اعتکاف نمود. (۱۷) اعتکاف در سایر مساجد مانند مسجد محله و بازار تنها به نظر شمار اندکى از فقیهان شیعه جایز است. (۱۸) مقصود از مسجد جامع در هر شهر و منطقه، مسجدى است که معمولا مردم بیشترى در آن جا گرد مىآیند (۱۹)؛ به عبارت دیگر، مسجدى که اغلب اوقات بیشتر از سایر مساجد جمعیت داشته باشد. (۲۰)
شیخ لطف الله میسى اصفهانى در کتاب «رساله اعتکافیه» به نقل احادیثى در باب اعتکاف پرداخته و ضمن بیان احادیث، شواهدى را در جواز اقامه اعتکاف در مسجد جامع، نصب قبه و نیز احیاى دهه آخر ماه رمضان ذکر مىکند.
روشن است که در محل اعتکاف اختلافى در میان فقهاى شیعه وجود دارد. این اختلاف ناشى از این روایت است که اعتکاف در مسجدى جایز است که امام عدل، جماعتى در آن برگزار کرده باشد. برخى از فقها صرفا همین چند مسجد ( کوفه، بصره، مدینه و مکه) را براى اعتکاف جایز شمردهاند و برخى دیگر مساجد دیگر را نیز براى اعتکاف مجاز شمردهاند.
از این دسته دوم، گروهى تنها مساجد جامع را معین کرده اند و برخى همه مساجد جماعات را. شیخ لطف الله بر این باور بوده که در تمامى مساجد جامع و حتى جماعت اعتکاف جایز است، ولى درباره روایتى که «امام عدل» را مطرح کرده چنین اظهار مىکند که مقصود از امام عدل، اعم از امام معصوم و غیر معصوم است. شیخ تاکید دارد که اصولا سؤال درباره مساجد بغداد بوده و روشن است که وجه عدل نمىتوانسته ارتباطى با امام معصوم براى اقامه نماز در آن مساجد داشته باشد.
وى با اشاره به آراء برخى از فقهاى متقدم در این که تنها در مساجد اربعه اعتکاف رواست، اسامى جمعى از علماى عصر خود را که اغلب علماى جبل عامل هستند، ذکر کرده و رأى آنان را چنین دانسته که در هر مسجد جامعى اعتکاف جایز است. از جمله آنان مرحوم شیخ بهایى است که در هنگام تالیف این رساله در قید حیات بوده است و نیز شیخ على بن عبدالعالى میسى، جد نویسنده، و نیز شهید ثانى و بسیارى دیگر. (۲۱)
در این جا ممکن است این پرسش مطرح شود که با توجه به آثار سازنده اعتکاف آیا بهتر نیست اعتکاف در هر مسجدى را جایز بدانیم تا همگان به آسانى بتوانند از این عبادت بهرهمند شوند؟
در پاسخ باید گفت: عبادتهاى دینى کاملا توقیفى هستند؛ بدین معنا که شرایط و احکام آن را باید از متون اسلامى و دستورهاى شرعى اخذ کرد. هرگاه از ادله معتبر استفاده شود که محل اعتکاف، مسجد جامع است، نمىتوان از روى ذوق و سلیقه شخصى در شرط عبادت تصرف نمود و دامنه آن را توسعه داد.
اساسا برخى عبادتها از نظر مکان، داراى محدودیت خاصى هستند.
مثلا مراسم و اعمال حج باید در مکانهاى معینى انجام شود؛ از این رو انجام دادن اعمال حج در غیر از محلهاى مقرر بى معناست.
در مورد اعتکاف نیز هرگاه با ادله معتبر ثابت شود که جایگاه آن مسجد جامع است، مىفهمیم که شارع مقدس این عبادت را تنها در این ظرف مکانى معین از ما خواسته است. البته در تشریع این حکم حتما مصالحى مورد نظر بوده است که شاید عقل ما نتواند به طور یقین بدان دست یابد. شاید اسلام با منحصر نمودن اعتکاف در مسجد جامع بخواهد نوعى کنترل بر کمیت و کیفیت آن وجود داشته باشد و در کنار این عبادت، ارزشهاى دیگرى مانند وحدت و همراهى و همدلى نیز مطرح شود. (۲۲)
انسان معتکفى که به آداب اعتکاف پایبند است در هر موردى از نماز خواندن، دعا کردن، اندیشیدن، شب زنده دارى و گریستن، به گنجینه هایى از رحمت خاص خدا دست مىیابد که گرانبهاترین سرمایه زندگانى و بهترین زاد و توشه آخرت او خواهد بود.
هم چنین گاهى خداوند به خاطر تأدیب انسانها یا به خاطر عقوبت آنان نسبت به ستمکارىها و معاصى روز افزون شان، اراده نزول عذاب مىکند و بلایى چون خشکسالى یا زلزله یا بیمارى عمومى و مانند آن را تقدیر مىنماید، ولى عمل صالح گروهى از آنان باعث دفع بلا می گردد و به گونهاى که خود نیز متوجه نیستند از تحقق عذاب و عقاب الهى جلوگیرى مىکنند: «… و ما کان الله معذبهم و هم یستغفرون(انفال/ ۳۳)؛ و خداوند آنان را عذاب نمىکند تا زمانى که استغفار مىکنند.»
اعتکاف خالصانه جمع کثیرى از مردم جامعه ما، مىتواند چنین نقشى را در اجتماع اسلامى داشته باشد؛ یعنى زمانى که قدرناشناسى مردم نسبت به نعمتهاى الهى اوج مىگیرد و غفلت از خدا به شکلهاى گوناگون در بین مردم رواج مىیابد و پول پرستى و شهوترانى، بخش عظیمى از جامعه را از عبادت خدا دور و به حقوق دیگران بى توجه مىسازد، خطر نزول بلا نزدیک مىشود؛ اما گریهها و تضرعها و نمازها و روزههاى معتکفین، رحمت خدا را بر مىانگیزاند و به آبروى آنان، عاصیان نیز در امان مىمانند.
اعتکاف از نظر زمان محدود به وقت خاص نیست؛ تنها از آن رو که لازمه اعتکاف، روزه گرفتن است، باید در زمانى اعتکاف شود که شرعا بتوان روزه گرفت. پس هر گاه روزه گرفتن صحیح باشد، اعتکاف نیز صحیح است، ولى بهترین زمان براى اعتکاف دهه آخر ماه مبارک رمضان، و ایام البیض ماه رجب است. اعتکاف در دهه آخر ماه رمضان، با آماده سازى انسان براى درک لیلة القدر و بهره بردارى از فیض این شب گرانقدر، بىارتباط نیست. در کشور ما اکنون اعتکاف در سه روز از ماه رجب بیش از اعتکاف در دهه پایانى ماه رمضان رواج دارد؛ و این سه روز از چند نظر حائز اهمیت است:اول آن که ماه رجب، ماه حرام است و از روایات استفاده مىشود که اعتکاف در ماههاى حرام، نسبت به دیگر ماهها از فضیلت بیشترى برخوردار است.ثانیا: روزه در ماه رجب داراى فضیلتى خاص است، زیرا ماه رجب ماه بزرگى است که مردم حتى در جاهلیت نیز حرمت آن را پاس مىداشتند. اسلام نیز بر احترام و منزلت آن افزود. (۱۲) ظاهرا چنین رفتار و باورى نسبت به ماه رجب از دیگر ادیان الهى در میان مردم به جاى مانده بود.مالک بن انس ( پیشواى مذهب مالکى) گفته است: سوگند به خدا، چشمانم تاکنون کسى را که از نظر وارستگى، فضیلت و عبادت و پرهیزگارى برتر از امام صادق (ع) باشد، ندیده است. من به حضور ایشان مىآمدم و او مرا مورد توجه قرار مىداد و احترام مىنمود. روزى به ایشان عرض کردم: اى فرزند رسول خدا! پاداش کسى که یک روز از ماه رجب را با ایمان و اخلاص روزه بگیرد، چیست؟ امام صادق (ع) فرمود: پدرم از پدرش و او از جدش و ایشان از رسول خدا (ص) برایم روایت کرد که هر کس یک روز از ماه رجب را از سر ایمان و اخلاص روزه بگیرد، گناهانش آمرزیده مىشود. (۱۳)
بر پایه حدیثى دیگر از پیامبر (ص) هر کس سه روز از ماه رجب را روزه بگیرد، خداوند میان او و آتش جهنم به اندازه هفتاد سال راه فاصله مىاندازد. پروردگار مهربان به کسى که سه روز از ماه رجب را روزه گرفته، خطاب مىکند که حق تو بر من واجب شد و دوستى و ولایتم برایت حتمى شد. اى فرشتگان! در حضور شما شهادت مىدهم که گناهان بندهام را آمرزیدهام. (۱۴)
علاوه بر روایاتى که به طور عام نسبت به فضیلت روزه ماه رجب تاکید مىنماید، درباره روزه گرفتن در روزهاى ۱۳، ۱۴ و ۱۵ و انجام عمل «ام داود» نیز تاکید شده است.
در فرهنگ اسلامى روى آوردن به اعتکاف، علاوه بر بهره بردارى از فیض معنوى آن، جهاد مقدس نیز هست؛ زیرا این مراسم عبادى – معنوى، نقش بسیار مهمى در رویارویى با نفوذ فرهنگ بیگانه ایفا مىکند.جوانى که در مراسم اعتکاف، طعم شیرین ایمان و انس با خداوند را مىچشد، لذتهاى مادى و شهوانى در دیدگانش، حقیر و بىارزش مىشود و به آسانى در گرداب فساد و باورهاى ضد دینى گرفتار نمىشود.از سوى دیگر، چنین مراسمى خود پیامى عملى و درسى عبرتآمیز براى مردم است. حضور جمعى از مؤمنان در مسجد براى عبادت، در حقیقت نوعى دعوت به خدا پرستى و دین مدارى است و آثار سازندهاى بر جامعه خواهد داشت، از همین رو، در رویارویى با تهاجم فرهنگى دشمن نباید نقش مؤثر سنت هایى که در باور عمومى مردم ریشههاى عمیق دارند، نادیده گرفته شود. بىتردید مساجد، حسینیهها، تکایا، هیئتهاى مذهبى، زیارت و اعتکاف، نقش مهمى در تربیت جامعه و گسترش فرهنگ دینى ایفا کرده و مىکنند. این مقولهها با آثار مثبت جانبى که دارند، اهرمهاى توانمندى در مقابله با فرهنگ بیگانهاند.در دوران ما تهاجم دشمن ابعادى گسترده یافته، ولى این حرکت استعمارى، دست کم ریشهاى چند صد ساله دارد و همین پدیدههاى سنتى هم چون اعتکاف، مردم ما را در طول سالهاى متمادى در برابر نفوذ فرهنگ بیگانه مصونیت بخشیده است؛ (۲۳) اما اهمیت آن و نقش به سزایى که در تصفیه و تزکیه انسان دارد براى بسیارى از مسلمانان ناشناخته مانده است.
از این رو جا دارد مبلغان اسلامى بیش از پیش بر نقش مهم آن تاکید ورزند تا این سنت دیرینه محمدى آن گونه که شایسته است، جایگاه خود را در جامعه اسلامى حفظ کند.
در عصر ما که زندگى ماشینى و پیچیدگىهاى آن، دیدهگان انسان را به خود خیره کرده، روابط اجتماعى گسترده شده و خلاصه دامنه سرگرمى انسان به جلوهها و مظاهر مادى توسعه یافته است، تاکید بر نقش سازنده اعتکاف، ضرورتى دو چندان مىیابد؛ زیرا اعتکاف انس با معشوق است که زمینه را براى گسستن فرد از سرگرمىهاى پوچ فراهم مىآورد؛ انسان را با خداوند پیوند مىدهد و از آفت خدا فراموشى و از خود بیگانگى نگه مىدارد.
نکاتی در مورد اعتکاف
● احکام اعتکاف
▪ (اعتکاف) عبارت از ماندن در مسجد جامع است، به قصد عبادت و تقر ب به درگاه الهی و این کار، مستحب و دارای اجر و ثواب بسیار زیادی می باشد.
▪ پشت بام مسجد، زیر زمین و محراب آن جزو مسجد است و همچنین اگر مسجد توسعه پیدا کرده باشد و فرقی نمی کند در حال اعتکاف، ایستاده باشد یا نشسته، بیدار باشد یا خواب.
▪ هر وقتی که روزه گرفتن صحیح باشد، اعتکاف نیز صحیح است و بهترین اوقات آن، ماه رمضان میباشد.
▪ در اعتکاف چند چیز شرط می باشد:
۱) ایمان
۲) عقل
۳) نیت قربت
۴) روزه گرفتن
۵) کمتر از سه روز نباشد.
▪ روزه گرفتن در حال اعتکاف شرط است. و حد اقل آن سه روز می باشد، چه روزه مستحب باشد و چه واجب، حتی با روزه قضا و روزه استیجاری نیز اعتکاف صحیح است. * در اعتکاف اجازه پدر و مادر نسبت به فرزند، در صورتی که اعتکاف، باعث اذیت آنها شود و اجازه شوهر به زن لازم است.
▪ حداقل اعتکاف، سه روز است و اگر فقط یک روز و یا دو روز نیت کند، اعتکاف باطل است، اما بیشتر از سه روز اشکال ندارد.
▪ در مد ت اعتکاف، باید در مسجد به قصد اعتکاف بماند، مگر برای انجام کاری لازم و ضروری، یا برای انجام کاری واجب، مانند شهادت دادن و یا کاری مستحب، مانند تشییع جنازه مومن یا صله ارحام بیرون رود و اگر از روی ندانستن مساله و یا فراموشی از مسجد بیرون برود، اشکال ندارد.
▪ بهتر است اعتکاف، در یکی از این مساجد باشد: مسجدالحرام، مسجدالنبی(ص)، مسجد کوفه و مسجد بصره.
▪ چند چیز بر شخص معتکف حرام است و اعتکاف را باطل می کند:
۱) جماع. و بنا بر احتیاط در مدت اعتکاف، مرد و زن نمی توانند، یکدیگر را ببوسند و یا لمس کنند و همچنین استمناء نیز حرام و بنا بر احتیاط اعتکاف را باطل می کند.
۲) بوییدن عطر و چیزهای خوشبو مانند گلها به منظور لذ ت.
۳) مجادله و بحث کردن، برای اظهار فضل، علم و برتری، اما اگر برای ثابت کردن حق باشد، اشکال ندارد.
۴) خرید و فروش و بنا بر احتیاط واجب از هر نوع تجارت اجتناب نماید، مگر برای کارهای ضروری مانند خرید خوردنی و آشامیدنی برای خود.
▪ چیزهایی که بر معتکف حرام است، فرق نمی کند که شب مرتکب شود یا روز و چیزهایی که روزه را باطل می کند و در احکام روزه بیان شده، اعتکاف را نیز باطل می نماید.
▪ می توان اعتکاف مستحب را در دو روز اول قطع نمود، ولی اگر دو روز گذشت روز سوم واجب می شود.
▪ جایز است در هنگام نیت اعتکاف، شرط کند هر وقت خواست، حتی در روز سوم، از اعتکاف رجوع نماید.
▪ اگر شخص معتکف در مسجد جنب شود، از مسجد خارج شود و غسل نماید.
● ارکان اعتکاف
ارکان عبادت یعنی اجزایی که اگر عمدا یا سهوا ترک شوند، آن عبادت باطل می شود. اعتکاف نیز ارکانی دارد که عبارت اند از
۱) نیت
۲) توقف در مسجد جامع شهر یا مساجد چهار گانه معروف
۳) کمتر از سه روز نبودن اعتکاف
۴) روزه دار بودن معتکف در ایام اعتکاف
● اعمال اعتکاف
یک کارشناس مذهبی شب سیزدهم را دارای اعمالی می داند که انجام آنها ثواب فراوانی به همراه دارد و می گوید: «اعمالی را باید در این شب انجام داد از جمله آن ده رکعت نماز است که اگر به درستی به جا آورده شود، دارای ثواب و پاداش بزرگی است». در روایتی از پیامبر (ص) می خوانیم:« کسی که در شب سیزدهم ماه رجب ده رکعت نماز بخواند بدین گونه که در رکعت اول حمد یک مرتبه و سوره عادیات هم یک مرتبه و در رکعت دوم حمد یک مرتبه سوره تکاثر نیز یک مرتبه بخواند و بقیه رکعت ها را هم به همین نحو تمام کند، خداوند متعال گناهان او را می آمرزد و اگر عاق والدین هم باشد خداوند سبحان از او راضی می شود و همچنین در قبر نکیر و منکر به او نزدیک نمی شوند و او را نمی ترسانند و بر پل صراط هم چون برق خاطف (سریع) عبور می کند و نامه اعمالش را به دست راستش می دهند و میزان اعمالش سنگینی می کند و در بهشت فردوس هزار شهر به او اعطا می شود. روز سیزدهم هم روزه اش ثواب فراوان دارد و برای کسی که بخواهد عمل ام داود را به جای آورد، باید این روز و دو روز بعدش را روزه بگیرد. »
زمان اعتکاف
اعتکاف در هر زمانی که انسان بتواند حداقل سه روز در مسجد بماند صحیح است و بهترین زمان برای آن، ماه مبارک رمضان و مخصوصا در دهه آخر آن ماه می باشد.
نیت اعتکاف
اعتکاف،همانند سایر عبادات،باید با نیت و قصد قربت باشد و هر گونه ریا و خود نمایی و قصد غیر الهی آن را باطل می کند. در نیت اعتکاف،قصد وجه شرط نیست،یعنی لازم نیست قصد کند که اعتکاف واجب است یا مستحب. زمان نیت اعتکاف، وقت شروع اعتکاف است که شروع طلوع فجر می باشد و با استمرار نیت اول شب هم مانعی ندارد. اعتکاف را می توان به سه صورت به جای آورد.
۱) برای خود
۲) به نیابت از مردگان
۳) به نیابت از زندگان، اگر اعتکاف را به نیابت از کسی که، از دنیا رفته به جای آورد، در این صورت اعتکاف را تنها به نیابت از یک نفر می توان انجام داد ولی اگر مقصود اهدای ثواب باشد می توان ثواب اعتکاف را به چند نفر، زنده یا مرده، هدیه کرد.
در مورد نیابت از شخص زنده، در میان فقها اختلاف نظر وجود دارد. بسیاری از فقها در درستی چنین اعتکافی، تردید کرده اند. در این صورت، هرگاه نایب، اعتکاف را به قصد رجا، یعنی امید به مطلوب بودن عمل نزد خدا، نه به عنوان عبادتی حتمی انجام دهد، مانعی ندارد.
● شرایط اعتکاف
▪ در صحت اعتکاف علاوه بر شرایط عامه تکلیف
( ایمان، عقل و قدرت)، اموری شرط است:
الف) قصد قربت،
ب) روزه
ج) سه روز روزه دار بودن
د) وقوف در چهار مسجد: مسجد الحرام، مسجد النبی (ص)، مسجد جامع کوفه و مسجد بصره. ولی به قصد رجاء ( به امید پاداش) می توان در مسجد جامع هر شهر معتکف شد،
ه)اجازه شوهر و اجازه پدر و مادر)
● پیوستگی اعتکاف
▪ محرمات روزه: در حال روزه یعنی از طلوع تا غروب خورشید، که معتکف روزه می گیرد، باید از محرمات روزه نیز اجتناب نماید. بعضی از فقها محرمات احرام را بر معتکف مستحب دانسته اند.
