مقدمه:
درسال های اخیر تقاضا برای میوه های خارج از فصل تولید به طور محسوس افزایش یافته است. به همین دلیل توجه برخی از تولید کنندگان سبزی وصیفی به این مسئله معطوف و اقدام به تولید فرنگی نموده اند. اگرچه مخارج تولیدات گلخانه ای گوجه فرنگی در مقایسه باهزینه های تولید در شرایت مزرعه ای بسیار بیشتر است ولی مخارج اضافی به دلایل زیر قابل جبران میباشد:
1-در شرایط گلخانه دوره تولید طولانی تر می باشد وامکان کاشت بیش از یک نوبت در سال وجود ندارد
2-تولید محصول پیش رس در شراط گلخانه امکان پذیر است و زودتر از محصول کشت شده درهوای آزاد به بازار عرضه میشود
3-تولید محصول در واحد سطح نسبت به کاشت هوای آزادچند برابر افزایش داشته و از کیفیت بهتری نیز برخوردار میباشد
4-به علت کنترل شرایط آب و هوایی در گلخانه ضمن افزایش تولید بازده کاری در شرایط گلخانه بسیار بالا تر است
5-با توجه به اهداف تولیدات گلخانه ای که افزایش تولید در کنار کاهش هزینه ها مد نظر میباشد به علت سوء مدیریت در بعضی از گلخانه ها مصرف سموم نباتی و کودهای شیمیایی و هورمون هاافزایش یافته.
در کشور های توسعه یافته به دلیل نظارت دقیق مسئولان تولیدات محصولات کشاورزی و گلخانه ای در واحد سطح افزایش چشمگیری داشته است و ارزش تولیدات محصولات گلخانه ای بر اساس کیفیت آن سنجیده می شود.
تقاضا برای محصولات عاری از سم و کود و هورمون ها از دیگر عواملی است که موجب بهبود کیفی و کمی محصولات گلخانه ای در این کشور ها شده است که این محصولات ارگانیک را با برچسبهای مخصوص برای توزیع مشخص می کنند.
در گذشته زمین، آب و بذر را سه عامل اصلی تولید محصولات می دانستند و کمتر کسی به ماشین آلات و تجهیزات توجه داشت. اما در حال حاضر با پیدایش ماشین ها و تجهیزات مدرن و پیشرفت علم و تکنولوژی و تنوع در تجهیزات، تاُسیسات و ماشین آلات نه تنها باعث تسریع مراحل تولید (کاشت، داشت و برداشت) شده بلکه سبب بهبود سطح کیفی و کمی محصولات تولیدی نیز گردیده است.
امروزه برای بالا بردن سطح کیفی و کمی تولیدات گلخانه ای به کار گیری ماشین ها و تجهیزات جدید در سطح گلخانه ها امری ضروری و اجتناب ناپذیر است.
گوجه فرنگی از جمله صیفی جاتی است که به دلایل فراوان کشت آن قابل صرفه است. زیرا این محصول در غذاهای مختلف مورد استفاده قرار می گیرد و آنجا که به صورت اصلی وجود ندارد به صورت رب گوجه باعث خوشمزگی غذا می شود.
به همین دلیل است که در کشت گوجه فرنگی واریته هایی در نظر گرفته شده است که دقیقا با شرایط مصرف گوجه فرنگی مطابق است.
گوجه فرنگی ریز در اندازه های ۵ تا ۲۰ گرمی و همین طور گوجه فرنگی هایی با اوزان تا ۲۵۰ گرم تولید شده است که به خاطر استفاده از تکنیک های جدید علاوه بر مقاومت بالا در برابر بسیاری از ویروس ها و بیماری ها استعداد دوام و تازگی را تا مدت طولانی دارا می باشد.
شایان ذکر است که علاوه بر تنوع شکل و اندازه رنگ های زرد و نارنجی به کمک گوجه فرنگی های قرمز آمده است.
فصل اول
1-1-گلخانه:
گلخانه ها معمولا متشکل از یک اسکلت فلزی یا چوبی هستند که محیط آنها با شیشه یا نایلون شفاف برای عبور نور طبیعی لازم جهت رشد و نمو گیاهان پوشانده شده است. گلخانه از گیاهان در برابر باران، تگرگ و سرما محافظت می كند و شرایط محیطی مساعد تری در مقایسه با محیط باز برای كشت گیاهان فراهم می آورد. یکی از مزایای گلخانه ها این است که در گلخانه ها می توان تولیدات خارج از فصل در سرتاسر سال و با كیفیت بالاتری نسبت به محیط كشت باز بدست آورد. علاوه بر آن در گلخانه ها می توان محصولات جدیدی كه معمولا در منطقه خاص به طور معمول كشت نمی شده را تولید كرد.
تولید كشت محصولات در گلخانه ها، افزایش تعداد فصول قابل كشت و حفاظت از محصولات در برابر شرایط ناهنجار محیطی از قبیل درجه حرارت بالا، تغییرات دما، آفات و بیماری های گیاهی از اهداف احداث گلخانه می باشد. سازههای گلخانه ای در واقع داربست های سبكی هستند كه توسط شیشه، فایبرگلاس و یا پلاستیك پوشیده. این مواد برای جذب حداكثر نور و حفظ حرارت طراحی شده اند و توانایی جذب محدوده ای خاص از انرژی نور خورشید را دارند.
فن آوری جدید ابزار مدیریتی بسیار ارزشمندی را برای تولید در اختیار گلخانه داران قرار داده است كه منجر به تولید محصولاتی با ارزش افزوده بیشتر و در محیطی با حفاظت بیشتر می شود.
در واقع بیماری از این محصولات به هنگام برودت هوا نیازمد مراقبت و كار فشرده و صرف انرژی بیشتر می باشند. به همین دلیل محصولات به هنگام برودت هوا نیازمند مراقبت و كار فشرده و صرف انرژی بیشتر می باشند. به همین دلیل تولیدات گلخانه ای برای حصول بازگشت مناسب در قبال سرمایه گذاری صورت گرفته است و دستیابی به اینكه كیفیت مناسب احتیاج به مراقبت گیاهان در برابر آفات و مدیریت در برابر بیماری ها می باشند و علاوه بر آن تولیدات گلخانه ای باید از سطح قابل قبولی از زیبایی ظاهری برخوردار باشند.در گذشته تولیدات گلخانه ای از کیفیت کمتری بر خوردار بودند و کشت در شرایط گلخانه صرفه اقتصادی کمی داشت و دلیل آن این بود كه در آن زمان گلخانه های پلاستیكی یا دارای شفاف(برای عبور نور)، سیستم حرارت مركزی، محیط های كشت بدون خاك، پاستوریزه كردن محیط رشد ریشه، آبیاری و كودهای اتوماتیك(خودكار)، اتوماسیون وجود نداشت كه خوشبختانه این مشكلات حل شده و شرایط مناسب تری برای كشاورزان برای كشت محصولات گلخانه ها مهیا شده است.
1-2-جهت گلخانه:
در تعیین جهت گلخانه به عوامل مختلفی باید توجه داشت از جمله:
1-جهت و طول مدت تابش خورشید.
2- جهت باد های غالب منطقه.
3- طول و عرض جغرافیایی.
4-شرایط منطقه و....
جهت باد های غالب منطقه در تعیین جهت گلخانه اهمیت بیشتری دارد. در صورتی که گلخانه در جهت باد های غالب منطقه باشد میتوان کمبود احتمالی نور را با روشن کردن تعدادی لامپ فلورسنت جبران نمود. ولی اگر برای تامین نور طول گلخانه بر جهت وزش باد غالب منطقه عمود باشداسکلت گلخانه در معرض خرابی قرار خواهد گرفت و خسارات جبران نا پذیری به گلخانه وارد خواهد شد.
باد در زمستان از دست رفتن گرما و در تابستان خنک کردن گلخانه را تحت تاثیر قرار خواهد داد. برای حفظ گرما در زمستان کوچک ترین مقطع گلخانه (معمولا دیوار انتهایی) باید روبه باد غالب ساخته شود تا باد به راحتی از روی گلخانه عبور کند. به عبارت دیگر گلخانه باید در جهت امتداد باد غالب باشد.در صورتی که منطقه مورد نظر باد خیز نباشدمعمولا در نیمکره شمالی و در عرض های جغرافیایی کمتر از 40 درجه باید گلخانه در جهت شمالی-جنوبی باشد.در این حالت یکی از در های کلخانه به سمت غرب و در دیگر به سمت شرق باز می شود.
1-3-موقعیت جغرافیایی:
كل زمین برای احداث طرح گلخانه 1000 متر مربع می باشد كه مساحت 7000 متر مربع آن را به احداث گلخانه و 3000 متر مربع آن را برای احداث موتورخانه، نگهبانی، انبار، خزانه یا شاسی و محوطه نیز اختصاص می دهیم. زمین در این طرح از سمت جنوب اصلی حدود 400متر فاصله دارد و از سمت شمال به زمین مجاور متصل است و از سمت شرق و غرب هم به همین صورت به زمین های مجاور متصل است. به همین منظور ما در اطراف گلخانه ها راه هایی برای عبور و مرور در اطراف گلخانه قرار داده ایم. چاه مادر بغل گلخانه ها قرار دارد كه به وسیله برق فشار قوی كار می كند و سایر قسمت ها مانند نگهبانی و پست برق و موتورخانه و استخر آب و چاه آب در قسمت پایین یا جنوب گلخانه ها قرار دارند.
زمین جهت گلخانه ها نیز مسطح و زمین كشاورزی بوده نیاز به تسطیح آن نمی باشد و می توان اسكلت گلخانه را نیز در آن احداث كرده و زمین از هر نظر آمادگی و مشكلی جهت احداث گلخانه ندارد. استفاده از برق از تاباو سه فاز نیز در زمین قرار داده ایم كه جهت روشنایی در گلخانه ها و همچنین روشنایی در سایر قسمت ها استفاده می شود. موتورخانه در بغل و جنوب گلخانه ها قرار گرفته كه آب به سهولت به گلخانه برسد و مسیر طولانی طی نكند به دلیل آبیاری به همین دلیل نزدیك باشد بهتر است و اطراف زمین را با فنس كشی دور تا دور گرفته ایم.
|
فاصله گلخانه از مركز خدمات یك كیلومتر
جاده آسفالته یك كیلومتر
جاده خاكی 400 متر
|
فاصله گلخانه از مركز شهرستان
20كیلومتر
جاده آسفالته 600/1 كیلومتر
|
نوع منبع آب:
از نوع آب چاه می باشد
|
توضیحات:
گلخانه ها توسط فواصلی به عرض 2 متر از هم جدا می شوند تا از به وجود آمدن سایه در نواحی رویش گیاهان جلوگیری به عمل آید.
ساختمان سرویس باید دارای عرض 9/4 متر باشد تا بتوان از درهای با عرض 7/3 و ارتفاع 2/4استفاده كرد. چنین درهایی برای عبور تریلر و كامیون هایی كه برای تخلیه مواد اولیه و همچنین محصولات لازم اند مناسب می باشند.
1-4-نقشه
1-گلخانه شماره 1 10- پست برق
2-گلخانه شماره 2 11- جاده اصلی(جاده آسفالته)
3-گلخانه شماره 3 12-جاده فرعی(جاده خاکی)
4-گلخانه شماره 4 13- شاسی
5- گلخانه شماره 5 14- دور زمین
6-گلخانه شماره 6 15- چاه آب
7-موتورخانه آب(پمپ آب) 16-تیره های برق
8-استخر آب 17-خانه نگهبانی
9-انبار
فصل دوم
5-1-بستر کشت:
گوجه فرنگی را می توان در بیشتر بسترهای کشت پرورش داد که آسان ترین آن پرورش در بستر خاکی است،به ویژه خاکی که دارای مواد آلی زیاد باشد.یعنی از کودهای حیوانی و یا کمپوست به میزان کافی در خاک استفاده شده باشد.البته در بسترهای خاکی،کنترل رشد گیاه مشکل می باشد زیرا در بسترهای خاکی آفات و بیماری های خاکزی زیادی وجود دارد.برای جلوگیری از خسارت ها و بیماری های گیاهی، ابتدا باید خاک را ضدعفونی نمود.برای این کار روشهای مختلفی وجود دارد که در مبحث مربوط به آن اشاره خواهد شد.
مشکلات رشد گیاه در خاک و هزینه های زیاد عملیات زراعی و همچنین ضد عفونی کردن خاک، باعث شده که اخیرا در بسیاری از کشورهای پیشرفته از بسترهای دیگری استفاده شود.
2-2-بسترهای هیدروپنیک (آبکشت)
الف-بسترهای پشم سنگ:
پیشرفت مهمی که اخیرا در این رابطه با انتخاب بستر کشت گیاهان گلخانه اتفاق افتاده است، استفاده از پشم سنگ است.
استفاده از این روش در کشورهای صنعتی و پیشرفته از دههُ 1970 آغاز شد و در سال 1975 بررسی های مورات نشان داد که مقدار محصولات بدست آمده از این بستر، بسیار بیشتر از مقدار محصول در بستر خاکی بوده است.اخیرا در ایران نیز استفاده از بستر پشم سنگ رایج شده است.
ویژگی های پرورش بر روی بستر پشم سنگ:
1-پشم سنگ دارای حجم تخلخل به میزان 97 درصد بوده و ساختمانش را در طول دوره رویش به خوبی حفظ می کند.
2-اگر چه تهیه و ساختمان آن مشکل است ولی نتایج قابل اطمینانی در تولید می دهد.
3-کنترل سیستم کاشت ساده است ولی باید در مورد ترکیب محلول غذایی آن، دانش کافی داشت.
4-آب مصرفی باید دارای کیفیت مطلوبی باشد و Ec آن کمتر از یک باشد.
5-تنظیم و ترکیب محلول غذایی آن نیاز به کنترل دقیقی دارد.
6-برای تهیه آن انرژی زیادی مصرف می شود.
ب-بسترهای دیگر هیدروپنیک:
بسترهای دیگری شامل ورمی کولیت، پرلیت، لیکا، انواع فوم های اسفنجی،NFT ، (عبور یک لایه نازک آب و محلول غذایی از نوک ریشه)و مواد آلی مثل پیت مارس و خاک اره هستند که در کف بتونی گلخانه و یا در کانال های بتونی تعبیه شده و یا در گلدان های مخصوص استفاده می گردد.همچنین میتوان از کیسه های نایتونی که از خاک اره کمپوست شده یا پیت مارس پر میشوند به صورت تعبیه شده کنار هم در داخل گلخانه استفاده نمود و در داخل آنها نشاءها را کاشت و پرورش داد.
2-3-بستر نشاء:
بسترهای نشاء معمولا به شکل سینی های نشاء چندتایی و گلدان می باشند.در کشور های پیشرفته مثل انگلستان بستر نشاء گلدان های کوچک کاغذی می باشد که در حال حاضا در برخی از گلخانه های ایران نیز از آن استفاده می شود. از مزایای این بسر ها سبک بودن، عدم چسبندگی بین ریشه دو نشاء وسهولت در جابجایی آن ها است.
2-4-استفاده از مالچ های پلاستیکی مشکی یا شفاف در سطح بستر:
به منظور افزایش راندمان مصرف آب، مبارزه بت علفهای هرز، جلوگیری از سله بستن و افزایش حاصلخیزی خاک امروزه استفاده از مالچ های پلاستیکی شفاف و یا مشکی در سطح بستر گیاه رایج گردیده است. با اجرای این طرح علاوه بر محاسن فوق از نوسانات درجه حرارت و تنش های رطوبتی نیز جلو گیری می شود،همچنین به علت عدم تماس میوه ها با خاک مطوب شده بستر، محصول از سلامتی بیشتری برخوردار خواهد بود. ضمن اینکه در نهایت پیشرسی محصول را نیز در بر دارد.بکار گیری مالچ های پلاستیکی مانع از حرکت نمک از عمق خاک به سطح آن می شود و این عدم انتقال سبب بقای بهتر گیاهچه شده و افزایش عملکرد را به دنبال خواهد داشت.
2-5-انواع گلخانه از نظر شكل
الف-گلخانه های یك طرفه:
این گونه گلخانه ها معمولا سقف شیب دار دارند و گلخانه یك طرفه معمولا در كنار دیوار ساخته می شود و دیواره شمالی با مصالح ساختمانی و دیواره شرقی و غربی آن تماما یا نصف آن از آجر ساخته می شود. دیواره جنوبی كوتاه تر از شمالی و رو به جنوب است.زاویه شیب سقف با زمین 55-30 درجه است. مقدار این زاویه بستگی به عرض جغرافیایی دارد، به این معنی كه در نیمكره شمالی هر چه از خط استوا دور می شویم، سقف مایل تر و هر چه به استوا نزدیك می شویم زاویه سقف با سطح زمین باید كمتر باشد. چون حداكثر استفاده از نور در گلخانه موقعی صورت می گیرد كه نور به صورت عمودی بر سطح گلخانه بتابد و انعكاس نداشته باشد، بنابراین هر چه به طرف قطب نزدیك می شویم، اشعه خورشید مایل تر می تابد.
اینگونه گلخانه ها بیشتر برایرورش گلاستفاده می شوند و برای تولید صیفی و سبزیجات کمتر مورد استفاده قرار می گیرد. پوشش اینگونه گلخانه ها بیشتر از شیشه یا فایبر گلاس می باشد.
ب-گلخانه های آ شکل:
متداول ترین نوع گلخانه است و نور به طور کامل از صبح تا بعد از ظهر وارد آن می شود. جهت نور گیری، این نوع گلخانه ها شرقی غربی و سقف آن از دو سطح متساوی شیبدار تشکیل شده است، نکته مهم در این نوع گلخانه ها زاویه شیب سقف است که به منظور استفاده از حد اکثر نور و حرارت آفتاب حدود 35 تا 55درجه در نظر گرفته می شود.
در این نوع گلخانه ها پهنای دو سقف مساوی است.ارتفاع گلخانه در بالاترین نقطه سقف معمولا 5/3-5/2متر وعرض آن بین 6-3 متر و در برخی مواقع تا 9 مترمی باشد. طول 15 تا30 متر ابعاد مناسبی برای این گلخانه ها است.
ج-گلخانه های منحنی شکل، نیم استوانه ای یا كوانست(Quonset):
اسكلت آن توسط لوله های آب ساخته می شود كه قوس 180 درجه دارند(قطر لوله 5/2-88/1 سانتی متر) و توسط تیرهای فرعی كه در امتداد طولی گلخانه قرار گرفته اند، نگهداشته می شود. فاصله تیرهای اصلی از هم 5/4 متر و فاصله تیرهای فرعی از هم 2/1-9/0 متر می باشد. به صورت مجزا یا جوی پشته ای می تواند ساخته می شود.
د-گلخانه های جوی پشته ای(Furrow and Ridge or Gutter Connected):
دیوار بین گلخانه ها در گلخانه های جوی پشته ای حذف می شود، بنابراین به اسكلت كمتری نیاز دارد و دارای یك فضای داخلی واحد است. هزینه اتوماسیون كمتر، نیروی كار كمتر، مدیریت پرسنل بهتر و مصرف سوخت كمتر(به علت كاهش سطوح تماس هدر دهنده گرما) از مزایای این نوع گلخانه است. تنها عیب این نوع گلخانه این است كه برف نمی تواند سر بخورد و برای ذوب برف باید لوله های حرارتی زیر ناودان ها قرار داده شوند و ناودان ها باید دارای شیب مناسب جهت انتقال آب باشند.
گلخانه را باید به گونه ای طراحی نمود که واحد های گلخانه توسط یک کریدور مرکزی به هم وصل شوند تا در صورت انتقال گیاهان از یک واحد به واحد دیگر به گیاهان صدمه ای وارد نشود.شکل زیر طرز قرار گرفتن گلخانه جوی پشته ای و گلخانه های تک واحدی را نشان می دهد.
ه-گلخانه های نیمه دو طرفه:
شبیه گلخانه دو طرفه است، با این تفاوت که سقف آن از دو شیب نا مساوی پوشانیده شده است.زاویه شیب سقف 55-35 درجه میباشد. در این نوع گلخانه بهترین استفاده از نور به عمل می آید و نیاز به سقف به حداقت میرسد. در مناطقی که شدت نور در زمستان کم است، گلخانه با دو شیب نامساوی(نیمه دو طرفه) که سطح جنوبی آن نسبت به شمال نور بیشتری دریافت میکند، ساخته می شود. اگر سقف جنوبی آن با سطح افقی زاویه 25 درجه و سطح شمالی با سطح افقی زاویه55 درجه تشکیل دهد، 11 درصد نور بیشتر توسط پوشش دریافت میشود.
اگر زاویه سقف 90 درجه و زاویه سطح شمالی با سطح افقی 65 درجه باشد، نور بیشتری نسبت به حالت قبل دریافت می شود. دیوار شمالی را می توان با مواد عایق منعکس کننده نور تعبیه کرد، در نتیجه مقدار نور رسیده به گیاهان بیشتر و گرمای از دست رفته از گلخانه بیشتر می شود.
2-6-انواع گلخانه از نظر دما
گلخانه ها از نظر دما به چهار دسته(گلخانه های سرد، گلخانه های نیمه گرم، گلخانه های گرم و گلخانه گرم و مرطوب) تقسیم می شوند.
الف-گلخانه سرد:
گلخانه سرد جهت حفاظت گیاهان از سرما و یخبندان استفاده می شود و در آن از وسایل گرم کننده استفاده نمی شود.
ب-گلخانه نیمه گرم:
این نوع گلخانه برای نگهداری نباتات حساس به سرمای زمستان و آن هایی که دمایی کمتر از 10 درجه سانتیگراد برای آنها مضر است، کاربرد دارد.
ج-گلخانه گرم:
گلخانه گرم مخصوص تولید سبزی در خارج از فصل است( در مناطق سردسیر به منظور كاهش تغییرات هوای خارج گلخانه روی دما و رطوبت داخل گلخانه، آن را به صورت گود و دیوار آن را سیمانی انتخاب می كنند).
د-گلخانه گرم و مرطوب:
این گلخانه ها شبیه گلخانه های گرم هستند ولی در آن رطوبت در حد اشباع است(با آب پاشی راهروها، گرم کردن آب در فضای گلخانه و یا در اثر جریان آب که از یک طرف گلخانه وارد و از طرف دیگر خارج می شود، رطوبت مورد نیاز تأمین می شود.
2-7-انواع گلخانه از نظر جدا و یا متصل بودن
الف-گلخانه تک واحدی:
در گلخانه های تک واحدی راحت تر می توان به دمای مورد نظر رسید. همچنین تهویه این نوع گلخانه (بدون صدمه به گیاه) ساده تر است. نور وارد شده به گلخانه تک واحدی در منطقه رشد گیاهان به صورت یکنواخت توزیع می شود، در حالی که در گلخانه های جوی پشته ای محل های اتصال نور ورودی را شکسته، روی گیاهان سایه ایجاد میکنند و منجر به کاهش رشد می شوند.داشتن فاصله مناسب اطراف گلخانه باعث ذوب سریع برف (بدون ایجاد خسارت) می شود. در نهایت گلخانه تک واحدی به دستگاه های تهویه کمتری نیاز دارد.
از معایب گلخانه های تک واحدی می توان به این موارد اشاره کرد:
-ارتفاع زیاد گلخانه تک واحدی باعث افزایش میزان سوخت مصرفی برای گرم کردن حجم هوای گلخانه می شود
-برزگ بودن حجم به این معنی است که سطح بیشتری از گلخانه در معرض باد زمستانی است و در نتیجه هدر رفت گرما از آن بیشتر است
-گلخانه های بزرگ تک واحدی هزینه اولیه بیشتری دارند، آن ها به راحتی قابل رنگ کردن نیستند و پوشش مجدد آن ها مشکل تر است و زمین زیادی برای یک گلخانه تک واحدی مورد نیاز است.
ب-گلخانه های متصل به هم یا چند واحدی (جوی پشته ای):
بسیاری از گلخانه ها می توانند به هم متصل شوند. گلخانه جوی پشته ای دارای یک قسمت بر جسته (پشته) و یک قسمت فرو رفته (جوی) می باشد و دیوار های میانی بین هر قسمت برداشته شده است. تعداد واحد هایی که به هم متصل می شوند بستگی به نوع و تعداد گیاهانی دارد که قرار است در آن کشت شود.
مزایای گلخانه های متصل به هم عبارت اند از:
-نیاز به زمین کمتر جهت احداث
-نیاز به اسکلت کمتر (به علت نداشتن دیوار میانی)
-نیاز به گرمای کمتر (چون دیوار ها گرمای کمتری را به هدر می دهند).
معایب گلخانه های متصل به هم عبارت اند از:
-برف به سختی از سطح گلخانه متصل به هم خارج می شود
-قرار گرفتن برف در ناودان ها (گاتر ها) باعث شکستن اسکلت می شود(برای رفع این مشکل باید در زیر ناودان ها کابل های حرارتی قرار داد تا برف ها ذوب شوند)
-ناودان ها باعث کاهش نور وارده به گلخانه می شوند و اغلب باعث تأخیر در گلدهی می شوند
-حجم کم هوا در بالای گیاهان مقدار دی اکسید کربن را محدود می کند
-مقدار پوشش سقف در گلخانه متصل و جدا از هم با مساحت یکسان برابر است.
2-8-گلخانه های سنتی:
این گلخانه ها معمولا دارای اسکلت چوبی می باشند، دارای پایه چوبی با فاصله 3 تا4 متر از یکدیگر داخل ردیف ها و با فاصله 3 متر بین ردیف ها می باشند. سقف گلخانه نیز تشکیل شده از تیرک های افقی که روی پایه های عمودی محکم می گردد سپس بین تیرک های افقی را با چوب های ضعیف تر تقسیم بندی می کنند. ارتفاع این گونه گلخانه ها معمو لا بین 2 تا 3 متر می باشد که نسبت به شکل سقف که مسطح و یا به صورت شیبدار می باشد تا حدودی ارتفاع تغییر می کند. هزینه های نسب گلخانه های سنتی حدود 25 تا 30 درصدهزینه های گلخانه فلزی می باشد، ولی دوام آنها کم و بین 3 تا 4 سال است، لذا هزینه های استهلاک سالیانه بیشتر از گلخانه های فلزی می باشد. با این وجود این گلخانه ها نیز بنوبهُ خود محاسن و معایبی دارند.
محاسن گلخانه های سنتی:
-ارزان تمام شدن اسکلت گلخانه
-جذب کمتر انرژی خورشید در فضای گلخانه در اواسط بهار.
معایب گلخانه های سنتی:
-با توجه به سقف مسطح و یک یا دو طرفه بودن ، اسکلت آنها ضعیف تر و چنانجه در زمستان بیش از 10 متر برف ببارد بدون سیستم گرمایی هر لحظه امکان فرو ریتخن سقف آن وجود دارد و در صورت عملکرد ضعیف سیستم حرارتی نیز این مشکل همچنان وجود دارد.
-وقتی برای تهویه گلخانه قسمت هایی از نایلون گلخانه باز می گردد که این عمل در مواقع طوفانی چنانچه در مسیر باد واقع شود و ظلع مقابل بسته باشد امکان جابجایی گلخانه و فرو ریختن آن وجود دارد
-با وجود سیستم حرارتی و ارتفاع کم آنها بازده حرارتی نسبت به گلخانه های فلزی کمتر است و به همین علت علاوه بر هزینه های بیشتر مواد سوختی، برداشت میوه ها چند روزی به تأخیر می افتد.
- معمولا با توجه به این که فضای گلخانه های سنتی کوچک تر است و نور کمتری را جذب می کندفواصل بوته ها رابیشتر در نظر می گیرند
-از معایب ارتفاع کم گلخانه این است که بوته ها به سرعت به سقف گلخانه می رسند، لذا باید آنها را در نزدیکی سقف داربست نمود که این عمل با تراکم شاخه و برگ بوته ها همراه با افزایش رطوبت، امکان شیوع بیماری های قارچی را نیز افزایش خواهد داد.
2-9-ساختمان گلخانه:
استحكام چوب كمتر از آهن و آلومینیوم است و نور كمتری را به داخل گلخانه وارد می كند.قابلیت هدایت حرارت در آن كم است. باید آن را با مواد نفتی از جمله نفتنات مس 2درصد یا نفتنات روی(Cuprinol) آغشته كرد. هرگز نباید چوب را با موادی از جمله جوهر قطران یا كریوزوت(Creosote) و پنتاكلروفنول(Pantachlorophenol) رنگ كرد، چون دود حاصل از این مواد سمی بوده و برای گیاه مضر است.از چوب انواع درختان از جمله درخت غول یا درخت ماموت(Redwood)، درخت سلیمان، درخت كاج و درخت سرو(Cupressus) به عنوان اسكلت گلخانه استفاده می شود.قارچ ها با تغذیه از چوب باعث پوسیدگی آن می شوند، چون قارچ ها در دمای
29-21 درجه سانتیگراد و هوایی با رطوبت بیش از 20 درصد رشد می كنند و گلخانه دارای این شرایط مطلوب برای رشد قارچ ها می باشد. حشرات از جمله موریانه ها با تغذیه از چوب باعث از بین رفتن آن می شوند. قبلا سمومی از جمله آلدرین، دیلدرین و هپتاكلر با خاك مخلوط می كردند و از این راه با موریانه ها مبارزه می كردند. با توجه به خطرناك بودن این سموم برای سلامتی انسان و آلودگی محیط زیست استفاده از این سموم ممنوع شده است و برای مبارزه با موریانه ها، مورچه های نجار، سوسك های چوب خوار و قارچ های عامل پوسیدگی پوست، از سم سدیم اكتا برات تتراهیدرات با نام تجاری بورات(Borate) استفاده می كنند. این سم دارای خصوصیاتی از جمله نداشتن بو، غیر قابل اشتعال بودن، سهولت جذب در چوب، سهولت شستشو با آب و صابون، غیرقابل جذب از راه پوست سالم و مسمومیت كم برای پستانداران می باشد. از انواع تجارتی بورات می توان به TIM-BOR اشاره كرد كه دارای 98 درصد درصد ماده موثره می باشد.
علاوه بر مواد محافظت كننده و سموم حشره كش، چوب را باید با رنگ سفید كه عاری از گزیلول و جیوه باشد، رنگ كرد. این مواد باعث مسمومیت گیاه می شوند.
روش تجاری مقاوم كردن چوب ولمانیزه كردن(Wolmanizing) نامیده می شود كه در آن چوب را در نمك قرار داده، سپس چوب تیمار شده با نمك را در اطاقی با فشار زیاد قرار می دهند و نمك با فشار وارد چوب می شود. چوب كاج، طول عمر كمی دارد و رنگ كردن آن با رنگ سفید باعث جلوگیری از پوسیدگی و افزایش شدت نور داخلی می شود. عیب چوب هزینه بالا و نیاز به نقاشی مداوم است.
اسکلت میلگرد:
بعضی از تولید کنندگان به صورت ابتکاری اسکلت هایی با سقف یک یا دو طرفه ویا نیمه دایره با استفاده از میلگرد با ابعاد مختلف احداث می کنند که ممکن است به دلیل عدم رعایت استاندارد از استحکام کافی برخوردار نباشد، ضمن اینکه در مواقع باد و طوفان با تکان خوردن اسکلت به بوته ها صدمه وارد می آید.
اسکلت آهن:
استحكام و قابلیت انتقال حرارت در آهن بیشتر از چوب، ولی هزینه اولیه آن بالاتر است.انقباض و انبساط آهن در اثر تغییرات دما باعث شكستگی تعدادی از شیشه ها می شود، به خصوص اگر اسكلت خوب نصب نشده باشد. به همین دلیل در گلخانه های با اسكلت فلزی لازم است شیشه ها با زوارهای قاب(پنجره ها) فاصله مناسبی داشته باشند، در غیر اینصورت در اثر انقباض و انبساط آهن شیشه ها می شكنند. در اسكلت های منحنی از لوله آهنی استفاده می شود.
برای مقاوم كردن آهن آن را با فلزات دیگر اندود می كنند. به عمل قرار دادن لعاب فلز روی(Zn) روی آهن گالوانیزه كردن(Galvanization) گویند و آهن سفید شده را آهن گالوانیزه یا سفید(Galvanized Iron) گویند.
اگر عمل گالوانیزه كردن در شرایط گرم صورت گیرد(Hot- dip galvanization)، پوشش بهتری نسبت به گالوانیزه كردن سرد روی آهن ایجاد می شود.
در ساخت گلخانه های تونلی برحسب مورد از لوله گالوانیزه با قطرهای مختلف استفاده می شود.اجزای اسكلت توسط پیچ و مهره به هم متصل می شوند و از جوش استفاده نمی گردد.
اسکلت آلومینیوم:
آلومینیوم بیشتر در گلخانه های كوچك و فانتزی به كار می رود. هزینه اولیه آن بیشتر از آهن و قابلیت انتقال حرارت آن نیز بیشتر از چوب می باشد. برای مقاوم كردن آن را با فلزاتی مانند آهن تركیب و آلیاژ آلومینیوم تولید
می كنند(Aluminium Alloys) كه مقاومت آن شبیه فولاد و در برابر خوردگی از فولاد هم مقاوم تر است.
تراس های اسكلت كوانست از آلیاژ آلومینیوم یا فولاد گالوانیزه ساخته می شود.
امروزه گلخانه های فلزی با جوش و بدون جوش ساخته می شوند و در صورت پیچ و مهره ای بودن از قیمت بالاتری برخوردار هستند و در عوض قابلیت جابجایی و انتقال دارند.
( گلخانه دو طرفه Clear Span دارای میله ها حفاظت كننده)
فصل سوم
3-1-زاویه شیب بام گلخانه:
زاویه شیب بام گلخانه بستگی به شكل گلخانه و منطقه مورد استفاده دارد. در گلخانه های پلاستیكی این زاویه حدود 40 درجه و در گلخانه های شیشه ای 33 درجه است. زاویه سقف گلخانه در میزان ریزش قطرات ناشی از بخار آب بر روی گیاهان داخل گلخانه موثر است.هر چه این زاویه بیشتر باشد، میزان ریزش قطرات آب كمتر است.
3-2-پوشش گلخانه:
مهمترین خصوصیت پوشش گلخانه توانایی عبور نور آن است. پوشش گلخانه باید بتواند حداكثر مقدار نور موجود را به گیاه برساند. بنابراین، درصد عبور نور از پوشش گلخانه عامل مهمی در انتخاب آن است. عبور نور به صورت مقدار نوری كه از سطح عبور می كند تعریف می شود. هیچ ماده ای نمی تواند صد درصد نور را عبور دهد. وقتی نور به سطحی برخورد می كند، قسمتی از آن منعكس می شود، قسمتی از آن جذب و بقیه از آن عبور می كند. این مقادیر بسته به نوع پوشش متفاوت است. مثلا وقتی نور به یك سطح سیاه برخورد می كند، مقدار كمی از نور منعكس می شود. مقدار زیادی جذب و مقدار بسیار كم، یا هیچ، از آن عبور می كند. بیشترین میزان عبور نور توسط شیشه شفاف حاصل می شود. به علاوه مقدار بسیار كمی از نور جذب و منعكس می شود. درصد عبور نور در طول موج های مختلف بسته به نوع پوشش متفاوت است.
انواع پوشش گلخانه
الف-شیشه:
هزینه اولیه آن نسبت به پلاستیك زیادتر است، اما عبور نور از آن خوب است(90 درصد). چون فضای بین قطعات شیشه اجازه ورود هوا را به داخل گلخانه می دهد، اصطلاحا گفته می شود كه شیشه نفس می كشد و باعث جلوگیری از رطوبت اضافی در گلخانه می شود. شیشه نه نور ماورای بنفش(400-200 نانومتر) را عبور می دهد نه نور مادون قرمز(2500-700نانومتر) را از خود به داخل گلخانه عبور می دهد. هزینه متوسط گلخانه شیشه ای به دلیل مصرف سوخت زیاد، بیشتر از گلخانه های پلاستیكی است.
شیشه مشجر(دارای سطح زمخت و ناهموار) نور را به صورت یكنواخت در تمام فضای گلخانه پخش می كند و باعث رشد یكنواخت گیاهان می شود، اما به دلیل تلفات زیاد در حین جابجایی، كمتر مورد استفاده قرار می گیرد. شیشه دارای فلز(آهن به مقدار كم) 92-90 درصد و شیشه بدون فلز 88 درصد نور را عبور می دهد.
در صورتی كه مقدار آهن شیشه افزایش یابد، درصد عبور نور كاهش می یابد. انواع مرسوم شیشه شامل درجه یك، درجه دو، صفحه سنگین(Heavy sheet)، صفحه براق شده(Polished plate)(كه صفحه كریستال هم نامیده می شود) و صفحه سنگین(Heavy plate) هستند. شیشه AA و A نسبت به B كیفیت بهتری دارند، اما خیلی گران هستند. شیشه درجه B از نظر عبور دور قابل قبول است و زیاد گران نیست.
بیشترین اندازه شیشه قابل دسترس برای گلخانه، ابعاد 65/3 در 2 متر می باشد. این نوع شیشه آب داده با فلز و كمی
چین دار است. گلخانه داران كانادا یكی از مصرف كنندگان این نوع شیشه هستند.استفاده از قطعات بزرگ شیشه تعداد میله سقفی را كاهش و درصد نور عبوری را افزایش می دهد. این افزایش عبور در مناطقی كه دارای زمستان با روزهای ابری زیاد هستند، بسیار حایز اهمیت است. گلخانه های انگلستان از شیشه هایی با ابعاد 6/1 در 71/0 متر ساخته می شود. شیشه با ابعاد زیاد به آسانی توسط تگرگ، برف و باد شدید شكسته می شوند.
به دلیل وزن زیاد و جلوگیری از شكستگی باید رابطه ای بین عرض شیشه و ضخامت آن وجود داشته باشد. شیشه با ضخامت كم(3-2 میلی متر) و عرض كم(35-25 سانتی متر) مناسب سقف گلخانه است. در گلخانه های شیشه ها در جهت طول قاب هستند، به نحوی كه كمی روی هم قرار گیرند تا نفوذ آب بین دو لایه شیشه و یخ زدن آن جلوگیری شود، در غیر اینصورت نفوذ آب و یخ زدن باعث شكستن شیشه ها می شود.
شیشه دو جداره(Thermopane Glass) دارای دو لایه شیشه است كه با لایه ای از هوا از هم جدا شده است. ضخامت هوا بین دو لایه شیشه 2/1 تا 6/0 سانتی متر است.
معایب استفاده از شیشه:
-پر نکردن فضای بین شیشه هاباعث نفوذ آب به داخل گلخانه می شود که هزینه گرم کردن را بالا می برد
-نفوذ آب و یخ زدن باعث شکستن شیشه می شود
- نصب شیشه مشكل تر از سایر پوشش هااست
- در مقابل ضربات احتمالی مقاوم نیست.
ب-پلاستیك:
به طور كلی در تمام دنیا پوشش های مورد استفاده جهت ساخت گلخانه نایلون هایی هستند كه از مواد پلیمری LDPE(Low Density Polyethylene) ساخته می شوند.
-پلاستیك نرم(ترموپلاست):
پلاستیك نرم در برابر حرارت به شكل دلخواه در می آید و شامل پلی اتیلین، پلی وینیل كلراید، پلی استر، پلی وینیل فلوراید و تنیت(Tenite) می باشد.
-پلاستیك سخت(دوروپلاست):
پلاستیك سخت در برابر حرارت مقاوم است و شامل فیبر شیشه یا فایبرگلاس و اكریلیك می باشد.
مواد افزودنی به پلاستیک عبارتند از:
1- مواد تثبیت كننده اشعه ماورای بنفش(UV Stabilizer Additive)
اشعه ماورای بنفش خورشید دارای طول موج پایین است و بر روی پوشش گلخانه پلاستیكی اثر مخرب و منفی دارد. این مواد تثبیت كننده اشعه ماورای بنفش بوده و با تغییر دادن طول موج این اشعه آن را به طول موج های مفید برای رشد گیاه تبدیل می كنند. افزایش این مواد تثبیت كننده باعث افزایش عمر پلاستیك می شود. اغلب پلاستیك ها دارای 11-3درصد مواد جاذب اشعه ماورای بنفش هستند.
2- مواد ضد مه(Anti Fog Additive)
موادی هستند كه باعث پخش قطرات آب متراكم به صورت یك لایه یكنواخت مداوم و شفاف روی پوشش داخلی گلخانه می شوند و از بازتاب كلی نور خورشید جلوگیری می كنند. این مواد باعث تبدیل اشعه مادون قرمز به نور قرمز- نارنجی شده و در نتیجه میزان فتوسنتز افزایش یافته و باروری گیاه بین 20 تا 40 درصد افزایش می یابد. برخی پلاستیك های ساخت داخل دارای 1 درصد ماده ضد مه می باشند.
3- مواد نگهدارنده اشعه مادون قرمز(FR Stabilizer Additive)
گیاهان مانند هر جسم دیگر در روز انرژی نورانی خورشید را جذب كرده در شب به صورت اشعه مادون قرمز به اطراف می تابانند و در نتیجه مقدار زیادی گرما از گلخانه هدر می رود. پلی اتیلن مانع ضعیفی در برابر این تابش است، اما شیشه این نور را عبور نمی دهد . اشعه مادون قرمز نه تنها اثر منفی روی پوشش ها ندارد ، بلكه می توان با مواد افزودنی خاصی از خاصیت گرمازایی آن استفاده كرد . این مواد باعث نگهداری اشعه مادون قرمز تابش شده از سطح داخلی گلخانه شده و باعث حفظ حدود 50 درصد گرمای تابشی می شود.
فیلم های LDPE علاوه بر تك لایه به صورت سه، پنج و هفت لایه تولید می شوند كه در بین تمام آنها با توجه به كیفیت و قیمت ، فیلم های سه لایه بیشتر مورد توجه و استفاده قرار می گیرند.
در بخش باغبانی دانشگاه كارولینا تحقیقی در حال انجام است تا اثر رنگ های مختلف پلاستیك بر انعكاس نور، كنترل بیماری ها و سایر واكنش های رشدی گیاه مورد بررسی قرار گیرد.
پلاستیك اجازه عبور دی اكسید كربن و اكسیژن را می دهد ، ولی قابلیت پلاستیك برای عبور دی اكسید كربن سه برابر قابلیت عبور برای اكسیژن است . اپلی اتیلن از نظر شیمیایی ماده بی اثر و در دماهای پایین نیز قابلیت انعطاف دارد.
پوشاندن گلخانه شیشه ای با پلاستیك باعث 38 درصد صرفه جویی در مصرف سوخت می شود، اما شدت نور گلخانه 15-4 درصد كاهش می یابد. به گفته شركت های تولید كننده، عمر پلاستیك سه تابستان و دو زمستان است. پلاستیك در عرض های 4/15-3/0 متر و ضخامت 10-1میل(250-25 میكرون) ساخته می شود. شركت های داخلی پلاستیك با ضخامت های مختلف تولید می كنند(200-100 میكرون).
و-فیبر شیشه یا فایبرگلاس مقاوم FRP(Fiberglass Reinforced Plastic)
ویژگی فایبر گلاس:
- صفحات محكم صاف یا موجدار با صمغ پلی استر است( انواع كنگره دار 40-30 درصد بیشتر از انواع صاف گرما نیاز دارد).
- 20-10سال دوام دارد.
- سبك است و هر متر مربع آن 500-400 گرم وزن دارد( انواع با ضخامت 096/0 سانتی متر یا بیشتر مناسب گلخانه است.
- 90-80درصد شیشه نور را عبور می دهد. با كهنه شدن زرد شده و میزان عبور نور كاهش می یابد(در اثر شستشوهای مكرر و شرایط آب و هوایی فیبرهای آن ظاهر و از شفافیت آن كاسته می شود).
-گرانتر از پلی اتیلن و ارزانتر از شیشه است
-قابل اشتعال است
-آسانتر از شیشه خنك می شود
-رنگ های مختلف دارد، تنها رنگ روشن مناسب پوشش گلخانه است.
مزایای فایبر گلاس:
-مقاوم تر به تگرگ و طوفان است(نسبت به شیشه)
-باعث پخش یكنواخت نور به گیاهان شده و در نتیجه رشد بهتر گیاهان را تامین می كند(همانند شیشه مشجر)
-به دمای 38 درجه سانتی گراد زیر صفر مقاوم است، سایر پلاستیك ها در این دما شكننده می شوند.
معایب فایبر گلاس:
-در معرض ساییدگی و فرسودگی قرار دارد.
-جمع شدن گرد و غبار و رشد جلبك ها باعث سیاه شدن و كاهش انتقال نور می شود
-عمر كمتری نسبت به شیشه(نصف عمر شیشه) دارد. انواع دارای مواد نگهدارنده اشعه ماورای بنفش(UV Stabilizer) عمر طولانی تری دارند. در صورت استفاده از نوار پلاستیك تدار(Tedllar) در قسمت بیرونی باعث عبور نور برای سال های متمادی می شود. تدار مانع اشعه ماورای بنفش است.
میله های سقف گلخانه با پوشش فیبر شیشه كمتر از گلخانه شیشه ای است. بنابراین سایه كمتری در گلخانه ایجاد
می شود كه 10 درصد كاهش عبور نور را جبران می كند. انواع كنگره دار در پوشش گلخانه و انواع صاف برای بستن درهای انتهایی گلخانه پلی اتیلنی به كار می رود.
چون ورقه های فیبر شیشه بزرگ تر از شیشه است، بنابراین محل های اتصال كمتری دارد و گرمای كمتری به هدر
می رود. گلخانه با پوشش فیبر شیشه كنگره دار نسبت به انواع صاف به گرمای بیشتری نیاز دارد. یك گلخانه پوشیده با فیبر شیشه كنگره دار و بدون سیستم گرمایشی نسبت به پوشش فیبر شیشه صاف خنك تر است.
ه-مواد پوشش دهنده سخت:
آكریلیك(Acrilic, Plexiglass, Lucite, Exolite Polymethyl or PMMA Methacrylate)
ویژگی های آکریک:
-مقاومت آن به شرایط آب و هوایی بیشتر از شیشه است
-با كهنه شدن زرد نمی شود
-92الی90درصد نور را عبور می دهد
- حفظ دمای آن 2 برابر شیشه است(اشعه مادون قرمز بیشتری نسبت به PVC از خود عبور می دهد)
- مقاوم به فشار، اما شكننده است
-گرانتر از فیبر شیشه است
- انواع دو لایه عایق خوبی ایجاد می كند، مشكل تراكم رطوبت و ایجاد قطرات آب را ندارد
- قابل اشتعال(همانند فیبر شیشه) است
- در اثر مواجه شدن با گرمای خورشید قابلیت انبساط آن بیشتر از PVC است، در نتیجه باید صفحات آن طوری نصب شوند تا حداقل اجازه نرم شدن در اثر تغییرات دما را داشته باشند.
آكریلیك دو لایه به اسامی تجارتی AcrylicRacrylic و AcrylicR polycarbonate در بازار موجود هستند. نوع اول در صفحات به عرض 2/1 متر و طول های6/3-3-4/2 متر ساخته می شود. دو لایه با صفحاتی كه 15 میلی متر از هم فاصله دارند، جدا می شوند. وزن اكریلیك دو لایه 9/4 كیلوگرم در متر مربع است. صفحات اكریلیك نوع اول در رنگ های بیرنگ، برنزه و دو نوع سفید سفید شفاف ساخته می شوند. تنها انواع بیرنگ برای پوشش گلخانه به كار می روند. اكریلیك دو لایه تقریبا 82 درصد نوری كه به آن برخورد می كند را از خود عبور می دهد و به راحتی
می سوزد. اكریلیك نوع دوم برای پوشش های تجارتی غیر از گلخانه به كار می رود. 73درصد نوری كه به آن
می رسد از آن عبور می كند و قدرت آن كمتر از نوع اول است.
%3
