گرمی

شهرستان گِرمی یکی از شهرستان‌های استان اردبیل در ایران است.[۳] این شهرستان در شمال غربی کشور و شمال استان اردبیل بین ۳۸درجه و۵۰دقیقه تا ۳۹درجه و ۱۰دقیقه عرض شمالی از خط استوا و ۴۷درجه و ۲۵دقیقه تا ۴۸درجه و ۱۲دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ واقع شده‌است. مساحت شهرستان گرمی ۱۷۲۵٫۲ کیلومتر مربع می‌باشد که معادل بیست درصد مساحت کل مغان و ۶/۹ درصد مساحت استان اردبیل می‌باشد.

تاریخچه و وجه تسمیه

برخی آن را از واژه گرامنه به معنی چند عشیره که دارای چراگاه مشترک می‌باشند وبه رئیس آنان گئرامنی می‌گفتند، میدانند. تعداد دیگری اعتقاد دارند این شهر در زمان بابک خرمدین بذ یا بذین داشته‌است ومحل آنرا بین محله قلعه باشی و روستای اله درق میدانند وقلعه دئیو قالاسی را قلعه بذ می دانند. برخی ازمورخان معتقدند این خطه از قدیم محل زندگی چند زنتو از پارتها بوده و واژه گرمی در گویش پارتها یک واژه مقدس بوده ووجود گورهای خمره‌ای را دلیل می‌آورند. مورخان ومحققان دیگری معتقدند این واژه از واژه‌های سومری بوده واز دوقسمت ((گر)) و ((می)) تشکیل شده‌است گئر به معنی آبادی وجای مشخص ویا خانه و می به معنی قوانین آسمانی پس گرمی یعنی خانه قوانین ودستورات آسمانی. نامیدن شهر بخاطر قبیله چم که از یمن به این خطه کوچیده‌اند ودر بین اهالی شهر به حسنلو مشهور هستند ریشه در تعصبات قومی داشته وخالی از واقعیت می‌باشد چراکه این قبیله ۲۰۰الی۳۰۰سال است که به این شهر کوچ کرده‌اند وپیران آن خودرا متعلق به سرزمین یمن وبعضی هایشان متعلق به اطراف بصره می‌دانستند.[۴]

جغرافیا و طبیعت

شهرستان گرمی از شمال با شهرستانهای بیله سوار و پارس آباد، از غرب به شهرستان اهر (آذربایجان شرقی) از جنوب به شهرستان مشگین شهر و از شرق به جمهوری آذربایجان همسایه‌است.

شهرستان گرمی از جنوب به دامنه کوههای صلوات، از شمال به کوههای خروسلو از غرب به رود دره رود و از شرق به بالهارود محدود می‌شود.

  پست ترین نقطه شهرستان در شمالغرب شهرستان و در روستای خان محمدلو واقع است که حدود ۲۴۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد و مرتفع‌ترین نقطه شهرستان کوههای صلوات در جنوب روستای خان‌کندی است که حداکثر ۲۵۰۰ متر ارتفاع دارد. رودهای مهم شهرستان عبارتند از: بالهارود، دره رود، سامبول چایی، زنگیرچایی، تولون‌چایی (رودخانه تولون), داش دیبی. بارش سالانه در شهرستان از شرق به غرب و از جنوب به شمال کاهش می‌یابد به طوری که بارش در منطقه داش دیبی (منتهی الیه شرق شهرستان) به ۵۰۰ میلیمتر در سال و در منطقه خان محمدلو (منتهی الیه شمالغربی شهرستان) به کمتر از۲۵۰ میلیمتر می‌رسد. بطور کلی میزان بارش در شهرستان از متوسط بارش کشور بیشتر است و موجب شده تا تا کشاورزان آن به محصول خوبی از غلات وحبوبات خصوصا گندم، جو، نخود و عدس دست یابند.[۵]

طبیعت روستای خان‌کندی در مرز جمهوری آذربایجان

طبیعت روستای سیا در مرز جمهوری آذربایجان

گلهای لاله زنبق - منطقه موران

روستای تولون

طبیعت روستای اوماستان

روستای تنگ نزدیک گرمی

محله هلال احمر شهر گرمی

طبیعت دریاچه قالغانلو در روستای خان کندی

جمعیت

جمعیت این شهرستان در سال 1390 به حدود نودو پنج هزار نفر رسید. مردم این شهرستان مسلمان و ۹۹٪ شیعه می‌باشند و به زبان ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند.

جاذبه‌های گردشگری

طبیعت دریاچه قالغانلو در روستای خان‌کندی

طبیعت روستای خان‌کندی در مرز جمهوری آذربایجان

شهرستان گرمی آب وهوایی مطبوع و خنک در تابستان و زمستانهایی نه چندان سرد دارد. وجود کوه‌های سر سبز، چشمه ساران متعدد، دریاجه سد گیلارلو، منطقه جنگلی اینی و آلای له، رودخانه‌های دره رود، بالهارود، جیین چایی، روستاهای تنگ، تولون، خان کندی، قوزلو (مغان)، داش دیبی، بیک باغی، افجه، مولان، آوسوران «av,soran» (مکاتبات دولتی افسوران)، سالالا (سلاله)،الگو:اله دره و سایر روستاهای منطقه قره آغاج از جاذبه‌های دیدنی آن می‌باشد. از محلات قدیمی این شهر می‌توان محله موجره، قالاباشی، یوخاری باش (صاحب الزمان) چشمه باشی را نام برد. همچنین در روستاهای اطراف چندین زیارت گاه وجود دارد که در محل به آن اوجاق می گویند مثل اوجاق روستای آلازار که معروف است متعلق به‌امامزاده محمدبن حنفیه می‌باشد. اوجاق روستای قلعه برزند که متعلق به‌امامزاده محمدبن هاشم است و اوجاق میروو که به نواده پیرزید تعلق دارد.

دریاچه سد گیلارلو ازدیگرنقاط گردشگری می‌باشد.[۶]

تاریخچه

تکوک سفالی هزاره اول قبل از میلاد-موزه تبریز

تکوک سفالی هزاره اول قبل از میلاد-موزه تبریز

تنگ سفالی هزاره اول قبل از میلاد- موزه تبریز

سنگ مزار تاریخی روستای آلیله

قدمت تاریخی این شهرستان چند صد سال هم تخمین زده می‌شود. آثار و اشیاء تاریخی ارزشمند مربوط به دورهٔ ایران باستان که از منطقهٔ گرمی کشف شده در موزهٔ کاشان نگهداری می‌شود. تپه باستانی (آغامعلی تپه سی) سند معتبری از پیشینه تاریخی این شهربوده که در ۹ کیلومتری شهر و در نزدیکی روستای (شوکورلو) واقع است. همچنین اولین پارچه در تپه همت که دراصل به رنگ قرمزبوده ودارای زمینه شطرنجی با نشان صلیب شکسته یا همان گردونه خورشید یا گردونه مهر می‌باشد بافته شده در ایران درتپه همت روستای سالالا (در مکاتبات دولتی سلاله) از توابع شهرستان گرمی کشف شده که هم اکنون در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود.

یافته‌های باستان شناسی نشان می‌دهد که دشت مغان از دوران نوسنگی مسکون بوده‌است. ا نشانه‌هایی از سکونت این دوران در تراس دوم دشت مغان مشاهده گردیده‌است. اما نشانه‌های خیلی واضح و معتبر از سکونت گاههای دوران عصر مفرغ قدیم که به فرهنگ کورا _ ارس معروف است؛ از محوطه‌هایی چون نادر تپه سی آصلاندوز، خان تپه سی، کول تپه سی و یاریم تپه دشت مغان مشاهده شده‌است. در دوران عصر آهن که بلا فاصله بعد از عصر مفرغ شروع می‌گردد و در حدود ۳۸۰۰ سال پیش آغاز می‌شود؛ دشت مغان به عنوان حلقه ارتباطی بین مناطق تالش، دست اردبیل، دشت مغان جمهوری آذربایجان و شرق دریای خزر و استپ‌های بین رود کورا و ارس در شمال غرب جمهوری آذربایجان و جنوب گرجستان بوده‌است. در مطالعات عصر آهن جنوب دریای خزر به خصوص گیلان و تالش تاثیرات استقرارهای همزمان دشت مغان را به وضوح می‌توان مشاهده نمود. در دوران بعد یعنی هزاره اول قبل از میلاد دشت مغان مرکز سکونت اقوامهای گوناگونی مثل کادوسیها، آماردها، آلبانها، بلغارها، هونها، اورارتوها و مادها بوده‌است. در واقع بدلیل موقعیت جغرافیایی دشت مغان و ارتباط سهل الوصول آن با قفقاز اقوام ساکن در دشت مغان با اقوام مستقر در قفقاز جنوبی تقریبا یکسان بوده‌است. به طوریکه اقوام ساکن در دشت مغان همواره از یک نوع حکومت مستقلی برخوردار بوده‌اند. در دوران بعد از مادها و همزمان با دوران هخامنشیان این منطقه بین اقوام مختلف قفقازی دست به دست می شده‌است. تا اینکه در دوران اشکانی دشت مغان به عنوان یکی از مراکز تمدنی این قوم در آمد. در این دوران دشت مغان به دلیل نزدیکی به منطقه مورد مناقشه دولتهای اشکانی و روم یعنی آسیای صغیر و ارمنستان، بعنوان یکی از مناطق پشتیبانی از خطوط مقدم نبرد مورد توجه قرار گرفت.
اگر نگاه واقع گرانه‌ای به اطراف روستای الی درق بیاندازیم دره‌ای وجود دارد که به جین دره سی مشهور است با نگاه دقیق به اطراف این دره می‌توان ورودی قلعه را بعد از سالیان دراز بخوبی مشاهده کرد در قسمت جنوب شرقی آن ودر محوطه باغی که درآن قسمت هست گورستانی وجود دارد که به گبروش مشهور بود وگورهای تاریخی وقدیمی بخوبی قابل مشاهده می‌باشد. در هنگام گردش در جین دره سی می‌توان بقایای اشکال و بناهای تاریخی را دید واگر بررسی کارشناسانه صورت پذیرد می‌تواند سبب کشف واقعیاتی گرددو بیان نماید که این محل قبلا چه نام داشته و محل اسکان چه افرادی بوده است.

در این زمان بود که جمعیت ساکن در دشت مغان سیر صعودی پیدا کرد و وجود قبور خمره‌ای شکل و نیز قبور نوع قدیمی تر دوران اولیه اشکانی یعنی تخته سنگهای بزرگ و قبور صندوقی شکل موید این مطلب هستند. در منطقه موران تجمع این نوع قبور و استقرارهای روی تپه‌های کوچک طبیعی که در بین مردم منطقه به اصطلاح ” دوه بوینی ” یعنی گردن شتر شهرت دارد؛ نشانگر افزایش جمعیت نسبت به دوره‌های قبل دارد. کثرت استقرارهای دوران اشکانی بسیاری از محققین و پژوهشگران و حتی مردم منطقه را به پذیرش در دوران ساسانی دشت مغان حد فاصل قلمرو ساسانی و دولتهای قفقاز بوده‌است. در این دوران شمال دشت مغان یعنی محدوده‌های فعلی شهرستان پارسآباد و تراس اول دشت بیشتر مورد توجه واقع می‌شود. در این دوران با ایجاد شبکه آبیاری وسیع قسمتهای اعظم تراس اول دشت مغان زیر کشت می‌رود. یافته‌های اخیر باستان شناسی کانالهای عظیم انتقال آب رود ارس را به قسمتهای داخلی تر دشت تقریبا همین محدوده فعلی کانالهای آبیاری، تایید می‌کند. در دوران اسلامی دشت مغان سالهای اولیه خلافت عباسی بطور مستقل به حیات خود ادامه می‌دهد. در این دوران بابک با ایجاد قلاع نظامی در دشت مغان، مشگین شهر، منطقه قره داغ سالها در مقابل حکومت خلافت عباسی مقاومت می‌کند. تا اینکه با خیانت تنی چند از نیروهای تحت امرش مغلوب حومت عباسی می‌شود.

در جنگهای سال ۹۲۰ ه -ق معتصم عباسی که بر اثر شکست‌های پی در پی سپاهان بغداد و کشتار عظیم بابک ناراحت بود. جاسوسانی به بلاد بابک فرستاد (نقاطی که در آنجا بابک بر ضدخلفای عباسی قیام کرده بود) تا اطلاعات راجع به وضع جغرافیایی و راههای آن نواحی و شیوه جنگ بابک و قشون وی را به دست آوردند. یکی از محلهای تاریخی این شهرستان که محل تاخت و تاز واقع شده دهستان برزند (روستای قلعه برزند) می‌باشد که در سال ۲۲۰ ه -ق حیدربن کاووس ملقب به افشین از طرف معتصم عباسی مامور دفع غائله بابک عازم آذربایجان شد وی محل برزند را قرارگاه خود ساخت و به ساختن استحکامات بین برزند و اردبیل پرداخت و راههای تحت نفوذ را ساخت از دیگر مناطق تاریخی و قدیمی وجود اوجاق -اوجاق برزند در روستای قلعه برزند معروف به محمدبن حنیفه، اوجاق آلازار و اوجاق دریامان در روستای دریامان می‌باشد. همچنین از روستاهای قدیمی شهرستان سلالا، شکرلو، شیخلار، زنگیر، پرمهر، کلانسورا، قلعه برزند، اوجاق آلازار.. شاه تپی سی زیوه (معروف به چای زیوه) داش زیوه، یل سوئی (بواسطه قلعه تاریخی) انی – دریامان – دیزج و صدها روستا و محوطه‌های منطقه انگوت و موران می‌باشد.[۷]

تقسیمات کشوری

بخش مرکزی شهرستان گرمی

دهستان اجارود غربی:

شامل روستاهای تولون، خان کندی، لسکه درق، عزیزلو، سلیمانلو، مشهدلو، بنه، جین کندی دریامان، دیزج، بیلداشی، مغوان یا موغان، تکانلو، اونبیربیگلو، بشیرلوی علیا، چونزه علیا، رحیملو، شوربلاغ، گیلارلو، مجیدلو، شهرک ولیعصر، ارمارمشهدلو، انگورد، اولی کندی، بشیرلوی سفلی، تازه کندلنگان، تکدام، تولیر، غفارکندی، چونزه سفلی، چونگنش، قره قوچ /حجت اباد، داش بلاغ، لله بلاغی، امیر کندی، لنگان

دهستان اجارود مرکزی:

شامل روستاهای: اوجاق الازار، امراهلو، ایلخچی سفلی، حسن کندی، خانبلاغی، زنگیر، اژدرلو، القناب، ایلخچی علیا، حمزه خانلو، قهرامانلو، ماه پری
دهستان انی: شامل روستاهای: اینی علیا، اینی وسطی، اینی سفلی، ایزماراسفلی، ایزمارا علیا، قنبرلو، ایلخچی علیا، الیله، بیرق، جی جال، شاوون، قوزلو.
 

دهستان اجارود شمالی (به مرکزیت روستای شکرآب) شامل روستاهای:

ارانچی، انگورتلار/اژدرلو، چونه خانلو، سیدکندی، شکراب، شکرلوی سفلی، فرضی کندی، هاچاکندتازه، قاطریوران سفلی، قاطریوران علیا، بابی کندی، بهرام اباد، بیک باغی، حواس کندی، خامسلوة، ساری نصیرلو، شکرلوی علیا، شوردرق انی، صغیرلر، قزل گونی، کچلر، کله سرسفلی، کله سرعلیا، مشهدلو، نجفقلی قشلاقی، نقاره

شهرها: گرمی

بخش انگوت انگوت (Üngüt)
دهستان انگوت شرقی

دهستان انگوت غربی

شامل روستاهای قره آغاج سفلی -قره آغاج علیا-زیوه-قره خان بگلو-آقامحمدبیگلو-اللهیارلو-گوده کهریز-قوزدی-قوری دره-سیدلر-لکره آباد-قلیج خانلو-

دهستان پائین برزند شامل روستاهای:

ارزنق، اسمعلی کندی، تکبلاغ شرفه، توسانلو، دامداباجا، شرفه، شاهماربیگلو، قاسم کندی، نصراله بیگلو، نوراله بیگلو، ابراهیم کندی، آقداش علیا، آقداش سفلی، تکدام، داشبلاغ، حاج احمدکندی، حسین خانلو، درگاهلو، دمیرچی دره سی علیا وسفلی، طاووس دره سی، علی محمدلو، ماراللوی کلبلو، میکائیل دره سی،
شهرها: تازه‌کند انگوت

بخش موران (Moran)
دهستان اجارود شرقی
دهستان آزادلو (آزادلی)

ایستگاه هواشناسی گرمی

ایستگاه هواشناسی گرمی از نوع سینوپتیک اصلی بین‌المللی ۱۲ ساعته بوده و در زمینی به مساحت یک هکتار در غرب شهرستان گرمی واقع شده‌است.

منابع:

↑ «بانک اطلاعات تقسیمات کشوری». وب‌گاه رسمی وزارت کشور ایران. بازبینی‌شده در آبان ۱۳۸۹. 
↑ «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵، جمعیت تا سطح آبادی بر حسب سواد» ‎(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی مرکز آمار ایران. بازبینی‌شده در آبان ۱۳۸۹. 
↑ http://germi.ostan-ar.ir/index.aspx?siteid=19&pageid=416 فرمانداری شهرستان مغان (گرمی)
↑ پژوهشی در جغرافیای مغان، سید محمد ابراهیمی، انتشارات نیک آموز، ۱۳۸۵

نه، فايده ندارد! مثل اين است كه وقت گرسنگي، عكسي از خوراكي محبوب را بگذاريد جلوي چشم‌تان و انتظار داشته باشيد سير بشويد. مثل اين است كه تصوير يك ليوان آب خنك پر از يخ را ظهر تابستان نشان‌تان بدهند و شما مدعي شويد پس از ديدن عكس سيراب شده‌ايد. مثل اين است كه عكس گلي را بو كنيد و بگوييد مشام‌تان تازه شده است. مثل اين است كه فونت‌هاي موسيقي را تماشا كنيد و بگوييد به‌به چه موسيقي گوشنوازي!

نه، اين‌طوري لذت نمي‌بريد، تا وقتي به خان كندي در بخش مركزي شهرستان گرمي استان اردبيل نرفته‌ايد، تا وقتي درياچه قالغانلو را نديده‌ايد، تا وقتي كنار چشمه روستا چاي نخورده‌ايد و چرتي نزده‌ايد، تا وقتي در مراتع سبزش پابرهنه ندويده‌ايد، تا وقتي خنكي و رطوبت مه را در سحرگاهش روي پوست‌تان حس نكرده‌ايد، تا وقتي از باغ‌هايش با دست‌هاي خودتان ميوه‌اي نچيده‌ايد، تا وقتي پاي حرف‌هاي مردم روستا ننشسته‌ايد و آنها برايتان از گذشته‌هاي دور قصه نگفته‌اند مثلا تعريف نكرده‌اند كه چطور خان روستا استفاده از چشمه را براي خودش اختصاصي كرده بود و به همين خاطر به چشمه، خان بولاغي (چشمه خان) مي‌گفتند، تا وقتي خودتان طعم فراغت را در روستا نچشيده‌ايد، بي‌فايده است وصف خان كندي را بكنيم مگر اين كه واقعا قصد كنيد كوله بارتان را ببنديد و به شهرستان گرمي يا مغان در اردبيل برويد و از آنجا به خان كندي تا ديده‌هايتان، جاي شنيده‌ها را بگيرند و مثل ما معتقد شويد كلمات در وصف خان كندي كم مي‌‌آيند.