چرا اتوپیا . . . !!!؟؟؟
پ
بسم الله الرحمن الرحیم
چرا اتوپیا . . . !!!؟؟؟
از ابتدا انسان به دنبال تشکیل حکومت عدل الهی و مدینه فاضله (اتوپیا) بوده است. بسیاری از دانشمندان ، فلاسفه و بزرگان به دنبال چنین حکومتی هستند برای مثال : ویل دورانت در «لذات فلسفه»، اتین كابه در «سفر به ایكاری»، ارسطو در «سیاست»، خواجه نصیر الدین طوسی در «اخلاق الملوك»، كامپلانلا در «شهر خورشید»، فرانسيس بیكن در «ارغنون جدید» و «آتلانتیس نو» و فلاسفه ی دیگری چون كانت، هگل، راسل از افرادی هستند كه تلاش نمودند شاخصه هایی را برای مدینه ی فاضله ی مطلوب بشریت ترسیم نمایند.
حال به گذاره هایی از این آرمانشهر می پردازیم:
مدینه فاضله
مدینه ی فاضله، شهر، دولت یا اجتماعى است كه در آن همكارى زیادى براى نیل به سعادت دنیوى و اخروى وجود دارد. به بیان دیگر، در چنین شهرى، مردم سعادت خود و ابزار نیل به آن را مىشناسند و براى دستیابى به آن(سعادت) با یكدیگر همكارى مى كنند.
البته این همكارى، شرط بقا و حیات مدینه ی فاضله نیز شمرده مىشود؛ زیرا مدینه ی فاضله همانند تن آدمى است كه اعضایى دارد و اگر این اعضا با یكدیگر هماهنگ نباشد، حاصل كار آن چیزى نیست كه سعادت انسان را تأمین نماید. بنابراین، كامل و سالم بودن اعضا و نیز هماهنگى و همكارى آنها از شروط لازم براى فراهم آمدن سعادت است.(1)
مدینه فاضله از دیدگاه فلاسفه
1) مدینه ی فاضله ی افلاطونی: افلاطون در مدینه ی فاضله ای كه ترسیم نموده فقط فلاسفه ی حقیقی را شایسته ی زمامداری امور سیاسی میداند. كمال مطلوب از نظر فردی در عدل و از نظر اجتماعی در حكومت آنها است. عدهای باید برای دفاع از شهر و نیز هجوم به همسایگان تربیت شوند. مالكیت خصوصی را نیز برای زمامداران و نظامیان مضر میداند، چرا كه ایجاد تعلق خاطر مانع خدمت آنها به كشور است.
به نظر او آنانكه لیاقت حكومت دارند خداوند در نهادشان طلا سرشته و در نهاد نگهبانان نقره و در نهاد برزگران و سایر شغل ها، آهن و برنج...(2)
2) مدینه ی فاضله ی اگوستین: او در قرن چهارم در كتاب شهر خدا، صلح و عدالت خواهی را دو ویژگی مدینه ی فاضله میداند، شهر خدا در آسمانها است و شهرهای زمینی هر قدر بتوانند به این دو آرمان نزدیكتر شوند قابل احترامترند.(3)
3) مدینه ی فاضله ی فارابی(فیلسوف مسلمان قرن چهارم): مدینه ی فاضله او در سطوح مختلف سرزمینی، صغری، وسطی و عظمی طرح شده ی است. رئیس اول آن پیامبر(ص) است كه متصل به عقل فعال است و پس از او رئیس مماثل و در غیاب او رئیس فقاهت عهده دار امور زمامداری جامعه ی فاضله است. مقصد مدینه ی فارابی سعادت و خیر مطلق است و ریشه در فطرت مشترك همه ی انسان ها دارد...(4)
4) مدینه ی فاضله ی توماس مور(در كتاب یوتوپیا): لغو مالكیت خصوصی و پول از شاخصه های مدینه ی فاضله اوست. مردم از قمارهای فاسدكننده ی احمقانه بی خبرند، از جمله بازی های آنان نبرد میان رذیلت و فضیلت است. میخانه و روسپیگری در كار نیست، امكانی برای فساد و جایی برای پنهان شدن و دیدارهای پنهانی نیست و همه چشم در چشم هم زندگی می كنند...(5)
5) از نظر آیت الله مصباح یزدی مدینه ی فاضله دارای ویژگی هایی است كه عبارتند از:
1- ارتباط فرد با خدای متعال
2- ارتباط فرد با فرد (خودش امانت الهی است)
3- ارتباط فرد با طبیعت (در این قبال دو موضع دارد: الف) امانتدار خدای متعال است ب) خلیفه ی خدا است
4- ارتباط فرد با دیگر انسآنها بر اساس دو اصل عدالت و احسان، در ارتباط با نهاد خانواده - نهاد اقتصاد – نهاد سیاست و حكومت - نهاد حقوق و نهاد آموزش و پرورش.»(6) اما چرا مدینه فاضله؟ آیا این سئوال مبنی بر این نیست که در عصر ما مردم در مدینه غیر فاضله زندگی می کنند؟
حال به بیان گذاره هایی از مدینه غیر فاضله می پردازیم:
*مدینه ی غیر فاضله:
در نقطه مقابل مدینه ی فاضله، مدینه ی جاهله قرار دارد- كه بیشتر فارابی بهطور مستقیم به آن پرداخته- كه بدون درك آن، فهم مدینه ی فاضله دشوار است. این مدینه ی جاهله یا جامعه ی ناسالم خود به مدینه هاى متعددى چون فاسقه و ضالّه تقسیم مى شود، اعتقاد اینگونه جوامع این است كه: زمین میدان تنازع و بقاست؛
پس هركس برای آنچه می خواهد دیگران را نابود می كند لذا زندگی از آن كسی است كه غلبه می كند و سعادت از آن كسی است كه پیروز می شود. بهره ی ضعیف نابودی و یا بردگی است و از مشخصات این جوامع هرج و مرج است...(7)
عقاید مدینه ی غیرفاضله در مقابل مدینه ی فاضله(8)
الف) مدینه هاى جاهله، این مدینه ها خود اقسامى دارد:
1- مدینه هاى ضروریه: كه هدفشان تامین ضروریات زندگى مردم است
2- مدینه هاى نزاله: كه سعادت در نظر آنها رسیدن به ثروت است.
3- مدینه هاى خسیسه: كه هدفشان بهرهگیرى از لذت است.
4- مدینه هاى كرامیه: كه هدفشان مورد تمجید و اكرام قرار گرفتن است....
5- مدینه هاى تغلبیه: كه هدف غلبه كردن بر دیگران است.
6- مدینه هاى جماعیه: كه سعادت را در آزادى مى پندارند.
ب) مدینه هاى فاسقه: علم و معرفت آنها مثل اهل فاضله است ولى كردارشان مثل اهالى جاهله.
ج) مدینه هاى ضاله: اهل آن مردمى هستند كه سعادت حقیقى را گم كردهاند و اعتقادشان غلط است.
پس، اثرپذیرى از اعتقادات و سیاست و پندارها و سایر شاخصههاى اهالى این مدینه ها چون آفتى موجب ضعف و بیمارى تمام ساختار مدینه مى شود.
اما وجه مشترك همه ی این جوامع آن است كه مفهوم سعادت در آن: تلاش براى نیل به سلامت جسم، فراوانى نعمات(خوشگذرانى)، زیادى ثروت(مالاندوزى)، افزونى شهرت(شهرتطلبى)، و آزادى بىحد و حصر(هرج و مرجخواهى) محدود مى شود.
نگرشى كه در واقع نوعی انحراف از نظام آفرینش است؛ زیرا سعادت بشر در سعادت دنیوى خلاصه نمى شود كه به روش هاى درست و نادرست حاصل آید، بلكه سعادت داراى بُعد دایمى، جاودانگى و الهى نیز هست كه مدینه ی جاهله از آن بىبهره است.(9)
اما مدینه ی فاضله کاملی که انسان را به سعادت واقعی می رساند چیست؟کدام مدینه فاضله ما را به سعادت می رساند؟ بله انسان فقط با مدینه ی فاصله مهدوی می تواند سعادت واقعه دست پیدا کند.
مدینه ی فاضله ی مهدوی
در دین اسلام و منابع وحیانی نیز برای تعین جامعه و حكومت مطلوب و فاضله، مباحث متعددی وجود دارد كه كاملترین آن مدینه ی فاضله ی مهدوی است؛ مدینه ای كه به معنای لامكان یوتوپیا نمی باشد و تنها آرمانشهر معرفی شدهای است كه قسمت اصلی آن یعنی رهبری تحقق پیدا كرده و در زمان معین به طور كامل ایجاد می شود.
مدینة النبی نیز از مدینه های فاضله ی دیگر اسلامی است و جهان عرب را از لحاظ فرهنگی، فكری، عقیدتی، رفتار و منش و آداب و قوانین اجتماعی دچار تغییر و تحولات اساسی و متعالی نمود.
همچنین ائمه ی اطهار(س) هر كدام با تلاش برای احیای سنت نبوی(ص) و حاكمیت ارزش های متعالی قرآن، به دنبال نزدیكی تحقق مدینه ی فاضله ی اسلامی و حكومت صالحان بر زمین بودند، چنانكه خداوند متعال در قرآن می فرماید:
«خداوند به مؤمنان صالح از میان شما وعده داده كه آنان را قطعا خلیفه ی روی زمین خواهد كرد، همانگونه كه پیشینیان را خلافت بخشید و دین و آیینی را كه برای آنها پسندیده، پابرجا و ریشه دار خواهد ساخت و خوف و ترس آنها را به امنیت و آرامش مبدل میكند، آنچنان كه تنها مرا میپرستند و چیزی را برای من شریك نخواهند ساخت و كسانی كه بعد از آن كافر شوند فاسقند.»(10)
علامه ی طباطبائی(ره) در ذیل این آیه آورده اند:
«این جامعه ی طیب و طاهر با صفاتی كه از فضیلت ها و قداست دارد، هرگز تاكنون در دنیا منعقد نشده و دنیا از روزی كه پیامبر(ص) مبعوث به رسالت گشته، تاكنون چنین جامعه ای به خود ندیده است. لاجرم اگر مصداقی پیدا كند، در روزگار مهدی(عج) خواهد بود، چون اخبار متواتری كه از پیامبر(ص) و ائمه(ع) در خصوصیات آن جناب وارد شده از انعقاد چنین جامعه ای خبر میدهد.»(11)
احادیث معتبر و موثقی شاخصه های اصلی مدینه ی فاضله ی مهدوی، ریشه گرفته از قرآن و سنت اسلام ناب محمدی، را بیان می كنند كه می تواند الگویی مطلوب برای جامعه و نظام اسلامی باشد. اخباری كه می گویند:
«دولت او آخرین و بهترین دولتها است؛ پس از همه ی حكومتها می آید؛ هیچ خاندانی نمی ماند كه حكومتی برای آن مقدر شده باشد مگر آنكه پیش از او به حكمرانی می رسد تا پس از دیدن حكمرانی حضرتش بگوید اگر ما هم به قدرت می رسیدیم به همین روش عمل می كردیم و این است معنای كلام الهی كه فرمود: عاقبت از آن پرهیزكاران است.»(12)
=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=
www.MASAFPORTAL.com
=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=
پی نوشت ها :
1: رادمنش، عزتالله؛ قرآن، جامعه شناسی و اتوپیا، تهران، نشر امیر كبیر، 1361، ص 441 .
2: رك: افلاطون؛ جمهور، ترجمه ی فؤاد روحانی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1360، ص484.
3: فاستر، مایكل ب؛ و دیگران؛ خداوندان اندیشه ی سیاسی، ترجمه ی جواد شیخ الاسلامی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1373، ج 1، صص 399-393.
4: ر ك: فارابی، ابونصر محمد؛ سیاست مدینه، ترجمه ی جعفر سجادی، تهران، انجمن فلسفه ی ایران، 1358؛ و آراء اهل مدینه فاضله، از همین مؤلف.
5: رك: مور، توماس؛ آرمانشهر(اتوپیا)، ترجمه ی داریوش آشوری و نادر افشاری، تهران،خوارزمی، 1373
6: مصباح یزدی، محمدتقی؛ جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، تهران، نشر بینالملل سازمان تبلیغات اسلامی، 1378، ص 411
7: رادمنش، عزتالله؛ قرآن، جامعه شناسی و اتوپیا، تهران، نشر امیر كبیر، 1361، ص
8: فارابى، ابونصر؛ سیاست مدینه، ترجمه ی سیدجعفر سجادى، پیشین، صص 240 ـ 170. و نیز رك: مهاجرنیا، محسن؛ دولت در اندیشه ی سیاسى فارابى، تهران، موسسه ی فرهنگى دانش و اندیشه معاصر، 1380.
9: شیرودى، مرتضی؛ پیشین، ص71.
10: سوره ی نور/ 55.
11: طباطبائی، محمدحسین؛ تفسیرالمیزان، ترجمه ی محمدباقر موسوی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، بی تا، ج 15، ص 215 .
12: مكارم، محمدحسن؛ مدینه ی فاضله ی در متون اسلامی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1377، ص 245 جهت سلامتی و تعجیل در فرج امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) صلواتی هدیه نمایید.
