حمامهاي ايراني بسيار هوشمندانه ساخته ميشدند. در طراحي ساختمان حمامها با ايجاد راهرويي پيچدرپيچ در حدفاصل دهليز و ورودي حمام با تعديل تفاوت دماي سرد بيرون و دماي گرم داخل، مانع از سرماخوردن مراجعان ميشدند.
فضاي داخل گرمخانه به چند محل جهت كيسه كشيدن، تميز كردن و خزانهها تقسيم ميشده است. خزانهها نيز سه عدد بوده است ؛ يكي براي آب گرم، ديگري براي آب سرد و آخري مخصوص آب ولرم.
حمامها نيز همچون بازار علاوه بر اين كه در آن عملي مشخص انجام ميگرفته، محل اجتماعات نيز بوده است. مراسم مهمي چون حنابندان، حمام عروسي ، زايمان و ... نيز در آن انجام ميشده است.
حمام گنجعليخان (كرمان)
يكي از بناهاي موجود در مجموعه گنجعليخان شهر كرمان، حمام آن است كه در سال 1020هجريقمري به دستور گنجعليبيگ ملقب به گنجعليخان، حاكم كرمان در زمان شاهعباس صفوي ساخته شد.
هدف از ساخت اين مجموعه ايجاد يك مركز تفرجگاهي در وسط شهر بوده است. در حمام گنجعليخان تمام نمادهاي معماري سنتي يك حمام رعايت شده است و در برخي جاها حتي توجه به جزئيات توانسته اينحمام را برجسته سازد.
براي مثال در رختكن اينحمام، گوشههايي خلوت و تودرتو تعبيه شده كه محل مناسبي جهت گپ و گفت، استراحت و حتي عبادت بوده است.
حجاريهاي منقوش، كاشيكاريهاي معرق و خشتي، كاربنديهاي چشمنواز و... اوج معماري صفوي را در اين بنا متجلي ساخته است.
حمام گنجعليخان در حال حاضر به صورت موزه مردمشناسي درآمده و مجسمههاي مومي نصب شده در آن اقشار مختلف جامعه آن روزگار را در حالات متنوع نمايش ميدهد.
حمام وكيل (كرمان)
يكي ديگر از حمامهاي سنتي و تاريخي شهر كرمان، حمام وكيل است كه اولين بخش از مجموعه وكيل به حساب ميآيد.
اين بنا براساس معماري زنديه ـ قاجاريه و با تقليد از حمام گنجعليخان در سال 1270 هجري قمري ساخته شد.
سراميك و كاشيكاريهاي زيباي اين حمام كه از كف تا سقف امتداد يافتهاست ، فضاي داخلي حمام را بسيار زيبا و چشمنواز كرده است.
طي سالهاي اخير، حمام وكيل به چايخانه سنتي تغيير كاربري داده است.
علاوه بر فالوده كرماني خوشطعمي كه در اين حمام ميتوان تجربه كرد، غذاهاي سنتي نيز در بخش گرمخانه سرو ميشود.
حمام چهارفصل (اراك)
يكي ديگر از حمامهاي تاريخي ايران كه تبديل به موزه مردمشناسي شده است، حمام چهارفصل در شهر اراك است كه بزرگترين حمام ايران نيز محسوب ميشود.
اين حمام در اواخر دوره قاجار (احمدشاه) توسط حاج محمد ابراهيم خوانساري بنا شد.
از تزئينات بهكاررفته در اين بنا ميتوان به انواع كاشيكاريهاي زبردستانه اشاره كرد كه طرحهايي از انسان، حيوان و گياهان را نمايش ميدهد.
نقاشيها و نگارگريهايي از چهارفصل سال در چهارگوشه از اين حمام علت نامگذاري آن به چهارفصل است.
اين حمام همچنين تنها حمام كشور است كه در آن بخشي مجزا به اقليتهاي مذهبي اختصاص داده شده است.
حمام چهارفصل در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.
حمام پهنه (سمنان)
يكي از حمامهاي تاريخي و ارزشمند ايران، حمام پهنه در شهر سمنان است.
اين حمام كه در مجاورت مسجد جامع قرار گرفته، در سال 856 هجري قمري به دستور خواجه غياثالدين بهرام سمناني، وزير دربار تيموري ساخته شد.
بعدها در زمان مظفرالدين شاه قاجار، اين حمام كه نيمهويران بود، بازسازي و احيا شد.
درسال73 حمام پهنه توسط سازمان ميراث فرهنگي سمنان مجدد بازسازي شد و به موزه مردمشناسي تغيير كاربري داد.
مهمترين اثري كه در اين گرمابه موزه نگهداري ميشود، استخوانهاي مادر و جنيني است كه در شكم دارد. قدمت اين استخوانها 4500 سال تخمين زده شده است.
حمام پهنه در سال 1353 در فهرست آثار ملي ايران ثبت شده است.
گرمابه صفا (قزوين)
گرمابه صفا ،گرچه نه تغيير كاربردي داده و تبديل بهموزه يا رستوران شده و نه حتي به عنوان يك اثر تاريخي در فهرست آثار ملي ثبت شده است، اما ميتواند براي گردشگران از جذابيت خاصي نسبت به ساير حمامهاي سنتي و تاريخي ايراني برخوردار باشد.
گرمابه صفا همچنان فعال است و گردشگران با مراجعه به آن امكان تجربه گرمابه سنتي ايراني را در عصر حاضر خواهند داشت. اين حمام در حاشيه شرقي و انتهاي خيابان مولوي قزوين واقع شده است.
تمام بخشهاي مختلف اين حمام سنتي، از سنگ مرمر صيقلي و نفيس ساخته شده است. گرمابه صفا در سال 1259 هجري قمري و توسط حاجحسن بن حاجي عبدالله تبريزي ساخته شده است.
حمام وكيل (شيراز)
حمام وكيل به همراه ساير بناهاي مجموعه وكيل در كانون شهر شيراز واقع شده است.
اين حمام كه از يادگارهاي عصر كريمخاني است، از بهترين معماري و تكنيكهاي عصر خويش بهره برده است.
وجود بخشي ويژه به نام شاهنشين در حمام وكيل، اين حمام را از ساير حمامهاي سنتي ايراني مجزا ساخته است.
وجود نقوش آهكبري زيبا بر سقف - كه هريك روايتگر داستاني مذهبي يا فولك و محلي است - زيبايي چشمنوازي به اين حمام بخشيده است. حمام وكيل به شماره 917 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.
حمام خان (يزد)
حمام خان يزد يكي ديگر از حمامهايي است كه به رستوران و چايخانه سنتي تغيير كاربري داده است و اين امكان را به گردشگران ميدهد كه در حين بازديد از اين بناي تاريخي از شيرينيها و غذاهاي لذيذ يزدي بهره برد.
بناي اين حمام كه در ميدان خان و در كنار ساير اجزاي مجموعه خان يزد واقع شده، به دستور محمدتقيخان بافقي ، حاكم يزد در سال 1212 هجري قمري ساخته شد.
حمام خان در سال 1242 هجري قمري مجدد مورد بازسازي قرار گرفت و تزئيناتي به آن افزوده شد.
حمام فين (كاشان)
از ديگر «گرمابهموزهها»، حمام فين كاشان است كه در مجموعه باغ فين قرارگرفته و به عنوان قتلگاه اميركبير شناخته ميشود.
اين گرمابه از دو حمام بزرگ و كوچك تشكيل شده است. تاريخ ساخت حمام كوچك به عصر صفويه مربوط است و همراه با بناي اوليه باغ ايجاد شده است.
با ساخت حمام بزرگ در دوره فتحلعيشاهقاجار، حمام بزرگ به حمام سلطنتي معروف گرديد و به رجالدولتي و افراد مهم جامعه اختصاص داده شد.
در مقابل، حمام كوچك به حمام خدمه شناخته شد و توسط افراد عادي جامعه مورد استفاده قرار گرفت.
نكته قابل توجه اين است كه هر دو حمام، كامل و داراي تمام ويژگيها و نشانههاي معماري گرمابههاي سنتي هستند.
حمام فين درسال 1314 جزو آثار ملي ايران به ثبت رسيد؛ اين مجموعه همچنين در سال 2011 در فهرست ميراث جهاني يونسكو به ثبت رسيده است.
حمام خان (كاشان)
يكي ديگر از حمامهاي برجاي مانده از مجموعه حمامهاي تاريخي و سنتي ايران، حمام خان در بازار كاشان است كه متعلق به ميرزاعبدالرزاق حاكم زندي شهر كاشان بوده است.
اين حاكم كه در ساخت و مرمت شهر كاشان بسيار دلسوزانه تلاش كرده، اين حمام را در سال 1187 هجري قمري بنا كرده است. حمام خان در حال حاضر در تملك خصوصي قرار دارد.
حمام حاج شهبازخان (كرمانشاه)
اين حمام كه از بناهاي دوره قاجار محسوب ميشود، در خيابان مدرس در راسته بازار و در ميان بافت قديمي شهر كرمانشاه واقع شده است.
حمام حاج شهبازخان در سال 1232 هجري قمري به دستور حاج شهبازخان، پسر منوچهر خان بيگلربيگي از رجال سياسي دوره قاجار ساخته شد.
اين حمام از تمام المانهاي معماري حمامهاي سنتي بهره برده است. گنبدهاي اين حمام با استفاده از آهكبري به زيبايي مقرنسكاري شدهاند.
نقاشيهاي ديواري از ديگر تزئينات چشمنواز اين حمام به شمار ميآيند. حمام حاجشهبازخان درسال1386 به شماره 20495 در شمار آثار ملي ايران به ثبت رسيده است
