بررسی*هایی که در صد و پنجاه سال پیش، نخست در اروپا و پس از آن در آمریکا در زمینهٔ ادبیات و مذاهب و زبان*های خاوری انجام شده، این موضوع را مورد بررسی قرار داده*است. زبان اوستایی خویشاوند زبان سانسکریت است*. گاتاها یا سرودهای مقدسی که به*دست زرتشت ساخته شده*اند، طنینی عتیق همانند سرودهای ریگ*ودا، دارند. همچنین نزدیکی محسوسی میان دستور زبان و وزن و سبک سرودهای ریگ - ودا، و دستور زبان و وزن و سبک گاتاهای زرتشت موجود است، و در حقیقت ساختمان صرفی زبان گاتاها از ساختمان صرفی سرودهای ریگ - ودا، ابتدایی*تر و ساده*تر است*. در هر حال اکنون این دیدگاه وجود دارد که تصنیف گاتاها نمی*تواند به طور جداگانه و در یک فاصله زمانی دور از زمان تصنیف وداها صورت گرفته باشد، و عصر زرتشت را حدود یک هزار سال پیش از مسیح می*دانند.[۲۹]
خاستگاه زرتشت
از این پیامبر ایرانی در یشت*های کهن سخن می*آید که در «ایران*ویج (اَریّانَ و یَوچَه)» در ساحل رود «دائیتی» در سرزمین قبایل ایرانی زاده شد. در زامیادیشت زیستگاه زرتشت را در ناحیه ئی می*داند که در آن دریاچه «کوسَویّ» (که ممکن است همان دریاچه هامون باشد) است*. به هر تقدیر ناحیه «ایران*ویج» گاه خوارزم[۳۰] پنداشته می*شود و گاه آن را آذربایجان*[۳۱] و بعضاً به سبب مراسمی مذهبی که در ستایش «اَرُدویسورااناهیتا» می*شود آن را در سیستان[۳۲] ذکر کرده*اند.همچنین هندشناسانی مانند مایکل ویتزل سرزمین اصلی وی را کوهستان*های سرد افغانستان مرکزی دانسته*اند.[۳۳].اما در یسنا اشاره می*شود که زرتشت یا بزرگترین رهبر روحانیت زردتشتی در جایی به نام «رقاً دفن است بندهشن این»رقاً را همان ری می*داند[۳۴]در قرن ۱۰ میلادی نویسنده ایرانی محمد الشهرستان که اصلیتش از ترکمنستان بود پیشنهاد کرد که پدر زردتشت از آتورپاتکان و مادرش از ری بوده است.[۳۵]در هر صورت زرتشت از سرزمینی کهنی برخاست که مردمانش آریایی بودند.
در زادسپرم (۱۵/۱۰)، زادگاه زرتشت در مکانی در چیچست در نظر گرفته می*شود. چیچست، در اوستا، نام دریاچه*ای اسطوره*ای در شرق ایران است.[۳۶]
همچنین بسیاری از خاورشناسان غربی مانند آنکتیل دوپرن بلخ را زادگاه زرتشت دانسته*اند.[۳۷] اما معتبر ترین روایات خاستگاه وی را آذربایجان ذکر نموده اند
