اخلاق اجتماعی پیامبر اکرم

گوشه ای از اخلاق اجتماعی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به شرح زیر می باشد:
تنفر از بیکاری و بطالت

از بیکاری و بطالت متنفر بود. می‏گفت: "خدایا! از کسالت و بی‏نشاطی، از سستی و تنبلی و از عجز و زبونی به تو پناه می‏برم. " مسلمانان را به کار کردن تشویق می‏کرد و می‏گفت: " عبادت هفتاد جزء دارد و بهترین جزء آن کسب حلال است."

امانت

پیش از بعثت برای حضرت خدیجه علیهاسلام که بعد به همسری اش در آمد، یک سفر تجارتی‏ به سوریه انجام داد. در آن سفر بیش از پیش لیاقت و استعداد و امانت و درستکاری اش روشن شد. او در میان مردم آنچنان به درستی شهره شده بود که‏ لقب "محمد امین" یافته بود. امانتها را به او می‏سپردند. پس از بعثت نیز قریش با همه دشمنی‏ای که با او پیدا کردند، باز هم امانتهای خود را به او می‏سپردند. از همین‏ رو پس از هجرت به مدینه، امام علی علیه السلام را چند روزی بعد از خود باقی گذاشت که امانتها را به صاحبان اصلی برساند.

مبارزه با ظلم

در دوران جاهلیت با گروهی که آنها نیز از ظلم و ستم رنج می‏بردند برای‏ دفاع از مظلومان و مقاومت در برابر ستمگران هم پیمان شد. این پیمان در خانه عبدالله بن جدعان از شخصیتهای مهم مکه بسته شد و به نام «حلف الفضول» نامیده شد. او بعدها در دوره رسالت از آن پیمان یاد می کرد و می گفت: حاضر نیستم آن پیمان بشکند و اکنون نیز حاضرم در چنین پیمانی شرکت کنم.

اخلاق خانوادگی

در خانواده مهربان بود. نسبت به همسران خود هیچ گونه خشونتی نمی کرد و این بر خلاف خلق و خوی مکیان بود. بدزبانی برخی از همسران خویش را تحمل می کرد تا آنجا که دیگران از این همه تحمل، رنج می بردند. او به حسن معاشرت با زنان توصیه و تأکید می کرد و می گفت: همه مردم دارای خصلتهای نیک و بد هستند؛ مرد نباید تنها جنبه های ناپسند همسر خویش را در نظر بگیرد و همسر خود را ترک کند؛ چه هر گاه از یک خصلت او ناراحت شود خصلت دیگرش مایه خشنودی اوست و این دو را باید با هم به حساب آورد. او با فرزندان و فرزندزادگان خود فوق العاده عطوف و مهربان بود. به آنها محبت میکرد. آنها را روی دامن خویش می نشاند. بر دوش خویش سوار می‏کرد، آنها را می‏بوسید و اینها همه برخلاف خلق و خوی رایج آن زمان بود. روزی در حضور یکی از اشراف، یکی از فرزند زادگان‏ خویش امام حسن مجتبی علیه السلام را می‏بوسید. آن مرد گفت: من دو پسر دارم و هنوز حتی یک بار هیچ کدام از آنها را نبوسیده‏ام. فرمود: «من لا یرحم لا یرحم؛ کسی که مهربانی نکند رحمت خدا شامل حالش نمی‏شود». نسبت به فرزندان مسلمین نیز مهربانی می‏کرد آنها را روی زانوی خویش‏ نشانده، دست محبت بر سر آنها می‏کشید. گاه مادران، کودکان خردسال خویش‏ را به او می‏دادند که برای آنها دعا کند. اتفاق می‏افتاد که احیانا آن‏ کودکان روی جامه اش ادرار می‏کردند. مادران ناراحت شده و شرمنده می‏شدند و می‏خواستند مانع ادامه ادرار بچه شوند. او آنها را از این کار به شدت منع‏ می‏کرد و می‏گفت: مانع ادامه ادرار کودک نشوید، اینکه جامه من نجس‏ بشود اهمیت ندارد، تطهیر می‏کنم.

با بردگان

نسبت به بردگان فوق العاده مهربان بود. به مردم می‏گفت: اینها برادران‏ شمایند، از هر غذا که می‏خورید به آنها بخورانید و از هر نوع جامه که‏ می‏پوشید آنها را بپوشانید. کار طاقت فرسا به آنها تحمیل مکنید. خودتان‏ در کارها به آنها کمک کنید. می‏گفت: آنها را به عنوان بنده و یا کنیز ( که مملوکیت را می‏رساند ) خطاب نکنید، زیرا همه مملوک خداییم و مالک حقیقی خداست، بلکه آنها را به عنوان "فتی" (جوانمرد) یا "فتاة" ( جوانزن ) خطاب کنید. در شریعت اسلام تمام تسهیلات ممکن برای آزادی بردگان که منتهی به آزادی‏ کلی آنها می‏شد فراهم شد. او شغل "نخاسی" یعنی برده فروشی را بدترین‏ شغلها می‏دانست و می‏گفت: بدترین مردم نزد خدا آدم فروشان‏اند.

نظافت و بوی خوش

به نظافت و بوی خوش علاقه شدید داشت. هم خودش رعایت می‏کرد و هم به‏ دیگران دستور می‏داد. به یاران و پیروان خود تاکید می‏نمود که تن و خانه‏ خویش را پاکیزه و خوشبو نگه دارند بخصوص روزهای جمعه وادارشان می‏کرد غسل کنند و خود را معطر سازند که بوی بد از آنها استشمام نشود، آنگاه در نماز جمعه حضور یابند.

برخورد و معاشرت

در معاشرت با مردم، مهربان و گشاده رو بود. در سلام به همه حتی کودکان‏ و بردگان پیشی می‏گرفت. پای خود را جلوی هیچ کس دراز نمی‏کرد و در حضور کسی تکیه نمی‏نمود. غالبا دو زانو می‏نشست. در مجالس، دایره وار می‏نشست‏ تا مجلس، بالا و پایینی نداشته باشد و همه جایگاه مساوی داشته باشند. از اصحابش تفقد می‏کرد، اگر سه روز یکی از اصحاب را نمی‏دید سراغش را می‏گرفت. اگر مریض بود عیادت می کرد و اگر گرفتاری داشت کمکش می نمود. در مجالس، تنها به یک فرد نگاه نمی کرد و یک فرد را طرف خطاب قرار نمی داد، بلکه نگاه های خود را در میان جمع تقسیم می کرد. از اینکه بنشیند و دیگران خدمت کنند تنفر داشت؛ از جا بر می خاست و در کارها شرکت می کرد. می گفت: خداوند کراهت دارد که بنده را ببیند که برای خود نسبت به دیگران امتیازی قائل شده است.

نرمی در عین صلابت

در مسائل فردی و شخصی و آنچه مربوط به شخص خودش بود، نرم و ملایم و باگذشت بود. گذشتهای بزرگ و تاریخی اش یکی از علل پیشرفتش بود؛ اما در مسائل اصولی و عمومی، آنجا که حریم قانون بود، سختی و صلابت نشان می داد و دیگر جای گذشت نمی دانست. پس از فتح مکه و پیروزی بر قریش تمام بدیهایی که قریش در طول بیست سال نسبت به خود او مرتکب شده بودند را نادیده گرفت و همه را یکجا بخشید و حتی توبه قاتل عموی محبوبش حمزه را پذیرفت. اما در همان فتح مکه، زنی از بنی مخزوم مرتکب سرقت شده بود و جرمش محرز گردید. خاندان آن زن که از اشراف قریش بودند و اجرای حد سرقت را توهینی به خود تلقی می‏کردند، سخت به تکاپو افتادند که رسول‏ خدا از اجرای حد صرف نظر کند. بعضی از محترمین صحابه را به شفاعت‏ برانگیختند، ولی رنگ رسول خدا از خشم برافروخته شد و گفت: چه جای‏ شفاعت است؟! مگر قانون خدا را می‏توان به خاطر افراد تعطیل کرد؟ هنگام عصر آن روز در میان جمع سخنرانی کرد و گفت: "اقوام و ملل پیشین از آن جهت سقوط کردند و منقرض شدند که در اجرای‏ قانون خدا تبعیض می‏کردند، هرگاه یکی از اقویا و زبردستان مرتکب جرم‏ می‏شد معاف می‏شد و اگر ضعیف و زیردستی مرتکب می‏شد مجازات می‏گشت. سوگند به خدایی که جانم در دست اوست، در اجرای عدل درباره هیچ کس سستی‏ نمی‏کنم، هر چند از نزدیکترین خویشاوندان خودم باشد."