هواي پاکم آرزوست

 

تصوير مردان، زنان و کودکاني که ماسک بر دهـــان زده اند، يکي از تصاوير آشنايي است که اين روزها در خيابان مي‌بينيم؛ انسان هايي دلتنگ آبي چشم نواز آسمان، ماهياني در آب گل آلود! اين روزها آدم ها بيشتر از هميشه چشم به بالا مي دوزند؛ به اميد نم باراني يا نسيمي تا غبار از رخ آسمان بزدايد و زمين را صفايي دوباره بخشد. با شروع فصل سرما، آلودگي هوا در شهرهاي بزرگ جدي تر از هميشه مطرح مي شود و آن طور که آمارها نشان مي‌دهد، در روزهاي تشديد آلودگي هواي تهران، شمار بيماران تنفسي که به مراکز درماني مراجعه مي کنند، تا 60 درصد افزايش مي‌يابد. به جز تهران ميزان آلودگي هواي شهرهاي اهواز، اراک، تبريز، مشهد، شيراز، کرج و اصفهان هم مورد توجه خاص قرار دارد. 12 سال از طراحي و تصويب «برنامه جامع مبارزه با آلودگي هواي تهران» که طبق آن قرار بود ظرف مدت 10 سال هواي پايتخت به کيفيت سالم و قابل تنفس برسد، مي گذرد. اين برنامه شامل 7 محور: استاندارد سازي خودروهاي نو، از رده خارج کردن خودروهاي فرسوده، ارتقاي حمل و نقل عمومي، بهبود کيفيت سوخت، معاينه فني خودروها، مديريت ترافيک و آموزش همگاني بود و با همکاري وزارت صنايع، وزارت نفت، سازمان حفاظت محيط زيست، شهرداري تهران و پليس راهنمايي و رانندگي به مورد اجرا درآمد. در پي آن در پاييز 1386 «طرح جامع حمل و نقل و ترافيک تهران» تهيه و تصويب شد که علاوه بر گسترش و بهبود کيفيت حمل و نقل عمومي، از رده خارج کردن خودروها و موتورسيکلت‌هاي فرسوده، توليد خودروهاي دوگانه‌سوز و همچنين توسعه عرضه گاز طبيعي فشرده، که از اهداف برنامه چهارم توسعه اقتصادي ايران هستند و در اين طرح گنجانده شده‌اند، به برنامه‌هايي چون گسترش فضاهاي سبز اطراف شبکه معابر، ايجاد معابر پياده‌رو در مناطق تجاري شهر، ممانعت از ورود تاکسي‌هاي بنزين‌سوز به سيستم، دوگانه‌سوز کردن تاکسي‌هاي بنزيني موجود، وضع عوارض جديد براي خودروها متناسب با مصرف سوخت و ميزان انتشار آلودگي اشاره دارد که به دلايل مختلف تا به حال جوابگوي معضل ترافيک و آلودگي هواي تهران نبوده‌ است. عوامل آلاينده هوا عوامل آلوده کننده هوا در دو دسته آلاينده هاي طبيعي (شامل فعاليت‌هاي آتش‌فشان ها و آتش سوزي ها، گرد و غبار طبيعي، گاز رادون ناشي از کاني‌هاي زمين و درختان کاج که ترکيبات آلي از خود متصاعد مي‌کنند) و آلاينده هاي مصنوعي (شامل وسايل نقليه موتوري، زغال سنگ سوزها، صنايع، آلودگي هاي ناشي از سوزاندن بقاياي محصولات کشاورزي) قرار مي گيرند. به گفته کارشناسان آنچه که بيش از هر عامل ديگري موجب آلودگي اخير در تهران شده است، بروز پديده وارونگي هواست که مهم ترين و خطرناکترين فاکتور جوي در آلودگي هواي يک ناحيه است و اگر مدت وقوع آن با ارتـــــفاع کم، طولاني شود، با بالا رفتن ميزان رطوبت نسبي هوا به حد اشباع رسيده وپديده خطرناکي با نام ابر مسموم پديدار خواهد شد. به گفته ناصر کرمي، کارشناس اقليم شناسي، در دو سوم روزهاي نيمه دوم سال در تهران در ساعات اوليه صبح پديده وارونگي هوا رخ مي دهد و ميزان آلاينده ها تا پيش از ساعت 30/7 صبح به حداکثر مــــقدار خود مي رسد که گره خوردن اين ساعت با اوج ترافيک موجب تشديد آلودگي هوا مي شود. وي با اشاره به اين که مهم ترين عامل ايجاد آلودگي در تهران، خودرو هاي آلاينده داخلي هستند که به دليل وجود لابي هاي قدرتمند و انحصار توليد خودرو در دست افراد نيرومند، مسئولان شهري و سازمان حفاظت محيط زيست توان مقابله با آنها را ندارند، تعيين ساعت 9 صبح به عنوان ساعت آغاز به کار تمامي مراکز اداري و آموزشي در نيمه دوم سال را بهترين، ساده ترين و کم هزينه ترين راهکار براي جبران وارونگي هوا برمي شمرد. سيد علي رضوي، مديرعامل ستاد مرکزي معاينه فني خودروهاي تهران هم با اشاره به اين که هم اکنون بيش از 3 ميليون موتورسيکلت در تهران تردد مي‌کنند که موجب 25 درصد آلودگي هواي پايتخت هستند، مي گويد: از آغاز سال تاکنون فقط 276 دستگاه موتورسيکلت به مراکز معاينه فني مراجعه کرده اند که جاي بررسي دارد. رضوي يکي از معايب آشکار خودروهاي آلاينده را خروج دود آبي رنگ و سرطان زا از اگزوز اين خودروها مي داند و مي گويد: اين دود ناشي از سوخت روغن در محفظه احتراق موتور است و از مهم ترين دلايل اين نقص مي توان به عواملي نظير پايان عمر کارکرد روغن، کيفيت نامرغوب و استاندارد نبودن آن اشاره کرد. وي همچنين به بخش ديگري از اين آلاينده‌هاي بسيار خطرناک نامرئي که از اگزوز خارج مي‌شوند، مانند گاز منوکسيدکربن،‌ هيدروکربن ها و اکسيدهاي نيتروژن اشاره و تأکيد مي کند: اين آلاينده ها فقط از طريق دستگاه‌هاي سنجش گاز که در مراکز معاينه فني مستقر است قابل تشخيص هستند. به گفته حسن رحيمي، رئيس پليس راهور تهران، آمارها نشان مي‌دهد حدود يکصد هزار خودروي فرسوده حداقل در شهر تهران وجود دارد که بيشتر دارندگان آنها اقشار ضعيف جامعه هستند و از طريق همين خودرو امرار معاش مي‌کنند. از سوي ديگر ماهانه حدود 24 ميليون خودرو از شهرستان ها وارد پايتخت مي شوند يا از آن عبور مي‌کنند که بخشي از آنها فرسوده هستند. آثار آلودگي هوا با شروع روز و آغاز فعاليت‌هاي انساني و مصرف سوخت، دماي هواي سطح زمين افزايش مي‌يابد. اين هواي گرم هنگام صعود و حرکت به سمت بالا يا هنگام جابه‌جايي به وسيله باد، با لايه‌اي هم‌دما از هوا که توسط تابش خورشيد در طبقات فوقاني جو تشکيل شده است، برخورد مي كند که مانع صعود و تبادل هوا مي‌شود و نتيجه آن تشکيل يک سطح پوششي در بالاي شهر است که با گذشت زمان و افزايش فعاليت‌هاي انساني و به دليل حبس هوا در زير اين لايه، مواد آلاينده توليد شده در سطح زمين باقي مي مانند و بالا نمي‌روند. در نگاه اول اين پديده به خودي خود خطري را متوجه زمين و سلامت موجودات زنده نمي‌کند، اما ترکيب آلاينده‌هاي موجود با يکديگر و پيدايش آلاينده‌هاي ثانويه، شهر را آبستن بروز فاجعه‌هاي زيست ‌محيطي مي‌کند. هر فرد روزانه نزديک 22 هزار بار تنفس مي‌کند و تقريباً به 15 کيلوگرم هوا در روز نياز دارد، معمولاً انسان مي‌تواند به مدت 5 هفته بدون غذا و 5 روز بدون آب زنده بماند، اما نمي‌تواند بدون هوا حتي 5 دقيقه زنده بماند. به آنچه گفته شد، اين آمار را هم بيفزاييد که سالانه دو ميليون نفر در اثر آلودگي هوا، جان خود را از دست مي‌دهند که 90 درصد آنان در کشورهاي توسعه يافته هستند. در بعضي کشورها تعداد افرادي که در اثر همين عامل جان خود را از دست مي‌دهند، بيشتر از قربانيان سوانح رانندگي است. اين مرگ و مير به‌ طور خاص مربوط به آسم، برونشيت، تنگي نفس و حملات قلبي و آلرژي‌هاي مختلف تنفسي است. آلودگي هوا به طرق گوناگوني مي‌تواند آثار زيان‎بار درازمدت و کوتاه مدتي بر سلامت انسان‌ها بگذارد و تاثير آلودگي هوا بر افراد مختلف متفاوت است، آسيب‌پذيري برخي افراد در برابر آلودگي هوا بسيار بيشتر از سايرين است؛ به طوري که کودکان کم سن و سال و سالمندان بيشتر از ديگران از آلودگي هوا آسيب مي‌بينند. چندي پيش قائم مقام پژوهشکده سل و بيماري‌هاي ريوي با اعلام اين که سالانه به علت آلودگي هوا دست کم 13 هزار نفر در تهران فوت مي‌شوند، اعلام کرد: آلودگي هوا سالانه دو ميليارد دلار هزينه مستقيم براي مردم دارد. آلودگي هوا علاوه بر انسان‏ ها روي محيط زيست هم تاثيرات زيان‌باري دارد و سبب تخريب آثار باستاني و ساختمان‌ها و اسيدي شدن باران مي شود. تدابير مسئولان در هفته گذشته، به دليل پايداري جوي و افزايش غلظت آلاينده‌ها، مسئولان امر به تناسب امکانات و تجربه راهکارهايي را برگزيدند؛ از جمله اين که، تغييراتي در زمان و محدوده اجراي طرح هاي ترافيک و زوج و فرد در تهران ايجاد شد و براي ادارات دولتي و غيردولتي مهلت دو ماهه اي در نظر گرفته شد تا نسبت به اصلاح سرويس هاي دودزا اقدام کنند. البته طبق اعلام رييس پليس راهور تهران، با توجه به خروج پايتخت از شرايط هشدار، زمان و محدوده اجراي طرح‌هاي ترافيک و زوج و فرد به حالت عادي بازگردانده شد. اورژانس تهران هم در روزهاي آلوده پايتخت 6 دستگاه اتوبوس آمبولانس در ميدان هاي آزادي، انقلاب، امام خميني، رسالت، امام حسين و تجريش مستقر كرد كه علاوه بر درمان در صورت نياز ماسک در اختيار شهروندان قرار مي دادند. سيد علي رضوي مدير عامل ستاد مرکزي معاينه فني خودروهاي تهران هم با اشاره به اهميت معاينه فني خودروها گفت: هرچند از ابتداي سال تا کنون 392 هزار خودرو به مراکز معاينه فني مراجعه‌ کرده‌اند که اين رقم در مقايسه با سال گذشته پنج درصد کاهش داشته است، اما با توجه به ظرفيت مراکز معاينه فني اين مراکز توانايي پذيرش يک ميليون خودرو را در يک شيفت کاري در مدت فوق دارد که متاسفانه به دلايل مختلف تا به حال بيش از نيمي از خودروهاي واجد شرايط به مراکز معاينه فني مراجعه نکرده‌اند و اميدواريم با تشديد اعمال قانون از سوي پليس و توجه بيشتر شهروندان به مقوله سلامت و ايمني، تمامي خودروهايي که نياز به معاينه فني دارند، قبل از اين که از سوي پليس توقيف شوند، خودشان به مراکز معاينه فني مراجعه کنند. در اين بين، رييس پليس راهور تهران با اشاره به برنامه کاهش آلودگي هوا در 8 شهر بزرگ کشور گفت: بر اساس اين برنامه، تمامي خودروهاي سواري شخصي با سن 20 سال، وانت بار با 15 سال، موتور سيکلت ها با 8 سال، تاکسي ها با 10 سال، ميني‌بوس ها با 10 سال، ميدي باس ها با 12 سال، اتوبوس هاي شهري با 8 سال، اتوبوس هاي برون شهري با 12 سال و کاميون ها و کشنده ها با 20 سال سن فرسوده محسوب مي شوند و اجازه آمد و شد در معابر تهران و 7 شهر بزرگ کشور را ندارند و نيروي انتظامي موظف شده است از تردد آنها در اين شهرها جلوگيري کند. در کنار برنامه ريزي هاي صورت گرفته شده، توجه به اين نکته ضروري به نظر مي رسد که صرف برنامه ريزي و نبود پيگيري دائمي براي اجراي آن، موجب ناکارآمدي طرح ها و برنامه هاست. براي مثال، به گفته کارشناسان، طبق قانون برنامه چهارم توسعه تا پايان اين برنامه بايد يک ميليون خودروي فرسوده از رده خارج مي‌شد، در حالي که با گذشت 4 سال از تصويب اين قانون فقط 300 هزار خودروي فرسوده از رده خارج شده‌است. همچنين با وجود اضافه شدن شبکه مترو به شبکه حمل و نقل عمومي تهران در ده سال گذشته و افزايش تعداد اتوبوس ها و ميني بوس‌ها در اين مدت، سهم حمل و نقل عمومي در کل سفرها به 26 درصد کاهش پيدا کرده است. اضافه بر اين که به دليل افزايش روزافزون مالکيت خودروي شخصي در سال هاي گذشته و با توجه به اين که برخي از خودروها با تکنولوژي 30 سال پيش توليد مي‌شوند، اجراي طرح سهميه بندي سوخت فقط موقتاً موجب کاهش مصرف شده‌است و سرعت متوسط وسايل نقليه عمومي فقط 15 کيلومتر در ساعت و مصرف سوخت خودرو در سيکل شهري کمي کمتر از دو برابر اتوبان‌ است. همچنين به نظر مي رسد موضوع مهم فرهنگ ترافيک مورد توجه جدي و پيگير مسئولان قرار نگرفته است. راهکارهاي بالا بردن سهم سفرها با وسايل نقليه عمومي يا نيمه عمومي هم عمدتاً به اين دليل کارساز نبوده‌اند که سفرهاي سواره ساکنان تهران در طي 10 سال گذشته، رشد 20 درصدي و سفرهاي ساکنان حومه شهر تهران رشد 79 درصدي داشته‌اند. عامل اصلي در اين ميان، رشد جمعيت تهران و به ويژه شهرها و شهرک هاي اقماري آن، در کنار رشد رفاه عمومي بوده است. اين رشد نيز به خودي خود مديون جذابيت شهر تهران است که مرکز توليد بيش از 25 درصد توليد ناخالص داخلي ايران و در عين حال قطب بلامنازع سياسي، اقتصادي و فرهنگي ايران محسوب مي‌شود. همچنين به گفته مدير عامل شرکت کنترل کيفيت هواي تهران، تاکنون هيچ يک از وعده هايي که در طرح جامع کاهش آلودگي هوا مطرح شده بود، عملياتي نشده است. به گفته يوسف رشيدي، قرار بود از ابتداي امسال سوخت يورو 4 توزيع شود، تردد خودروهاي فرسوده از ابتداي تير ماه ممنوع شود، از ابتداي مهر ماه استاندارد موتورسيکلت ها ارتقا يابد که هيچ يک از اين وعده ها محقق نشد و ارتقاء استاندارد خودروها هم به سال بعد موکول شد. او از برخي بندهاي طرح جامع کاهش آلودگي هوا به عنوان بخش فانتزي طرح ياد مي کند و مي گويد: مثلاً بارور کردن ابرها که در بند 19 اين طرح آمده است، به نظر نمي رسد قابل اجرا باشد. به گفته کمال الدين پير موذن، عضو کميسيون صنايع مجلس شوراي اسلامي هم از آنجايي که با وجود طرح هاي گوناگون هنوز هيچ اتفاق خاصي براي کاهش آلاينده ها رخ نداده است و هيچ يک از وعده هاي مربوط به بهبود کيفيت سوخت و استاندارد خودروها و حمل و نقل عمومي عملياتي نشده است، قرار است در صورت تأييد قصور سازمان محيط زيست، گزارش مکتوب و مدون فراکسيون محيط زيست مجلس تهيه و پيش نويس طرح تحقيق و تفحص از سازمان محيط زيست با اولويت ناکارآمدي طرح جامع کاهش آلودگي هوا تدوين شود و در صورت اثبات قصور سازمان محيط زيست در رابطه با آلودگي هوا در ماه هاي اخير تحقيق و تفحص از اين سازمان با اين دو اولويت مطرح مي شود.