شیخ عباس قمی معروف به محدث قمی از محدثان شیعی پرکار قرن چهاردهم هجری است.
معروفترین کتاب شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان است. این کتاب مجموعه دعاهایی است که در کتابهای مختلف حدیث، از امامان شیعه نقل شده و شیخ قمی آنها را به صورت موضوعی دسته بندی کرده است.
محدث قمی در سال ۱۲۹۴ ه.ق (۱۲۵۴ ه.ش) در قم متولد شد. در سن بیست و دو سالگی به نجف رفت و شش سال آنجا ماند. پس از آن دوباره به ایران برگشت و تا آخر عمر، یعنی تا شصت و پنج سالگی در قم درس خواند و درس داد. (البته مدفن ایشان در نجف عراق در کنار بارگاه ملکوتی امیر المومنین علی علیه السلام است)
پدرش محمدرضا، کاسبی متدین و آگاه به احکام دین مبین اسلام بود چنانکه مردم برای آگاهی از فروع فقهی و وظایف مذهبی خویش به ایشان رجوع می کردند .
شیخ عباس قمي پس از فراگیری بخشی از علوم دینی مقدمات و سطح در نزد علمای عصر خویش، در حوزه علمیه قم سرانجام در سال ۱۳۱۶ ه.ق برای تکمیل تحصیلات در سطوح عالی فقه و اصول به حوزه علمیه نجف رهسپار شد و چون در علوم نقلی بویژه حدیثاستعداد درخشانی داشت از فقیه و محدثبزرگ آن عصر حسین بن محمدتقی طبرسی معروف به محدث نوری بیشتر کسب فیض کرد. وي در سال ۱۳۱۸ ه.ق به سوی خانه خدا و زیارت مشاهد مشرفه بار سفر بست و سپس به سوی وطن خویش قم مراجعت کرد، اما پس از دیدار با والدین و خویشان دوباره رهسپار نجف اشرف و مجلس محدث نوری شد. محدث نوری در سال ۱۳۲۰ ه.ق درگذشت. محدث قمي نیز پس از درگذشت استادش، حدود ۲ سال در شهر نجف ماندگار شد و از خرمن معارف دینی خوشهها چید.
در سال ۱۳۴۰ ه.ق (۱۳۰۰ ه.ش) یعنی یک سال پس از تصرف تهران توسط رضاشاه پهلوی، مرحوم شیخ عباس قمی به دعوت آیه الله شیخ عبدالکریم حایری یزدی - که به خواهش علمای عصر خویش برای تجدید مرکزیت حوزه علمیه قم، در این شهر ماندگار شده بود - برای تدریس به حوزه علمیه کهن قم فراخوانده شد و در همین ایام یعنی سال ۱۳۴۴ ه.ق، مهمترین کتاب حدیثی ایشان یعنی سفینه البحار و مدینه الحکم و الاثار - که فهرست موضوعی تفصیلی برای احادیث کتاب عظیم و بیش از صد جلدی بحار الانوار تالیف علامه مجلسی است - پس از سالها تلاش شبانه روزی مولف در دسترس علاقمندان قرار گرفت و به این ترتیب می توان گفت او به کتاب عظیم بحار الانوار حیات مجدد بخشید و مبلغان را در دفاع از اسلام به سلاحی کاری مجهز نمود. شيخ عباس قمي در این کتاب علاوه بر فهرست احادیث و آیات قرآن، گاه به بیان مطالب مهم و تحقیقات ژرفی نیز اهتمام ورزیده و علاوه بر این شرح حال مختصری از مشاهیر و بزرگان علمای شیعه و سنی و حتی برخی از شعرا و ادیبان را نیز ضمیمه کرده است. اما البته مزیت اساسی این کتاب آن است که مولف، همه آداب ظاهری و باطنی نقل حدیث را از قبیل پاکیزیگی ظاهر و باطن و خلوص نیت و پرهیز از اغراض مادی رعایت نموده است.
آیت الله سید ابوالفضل برقعی در مورد وی در کتاب تضاد مفاتیح الجنان با قرآن میفرماید:
«شیخ عباس در بخش «حرز حضرت فاطمه» یک دعای ضدّ تب نقل کرده و در «أعمال شب أول رمضان» یک غسل ضدّ خارش تعلیم داده ( قابل توجه مبتلایان به حساسیّت و أمراض جلدی!) و در «أعمال روز عید فطر» از قول شیخ مفید میگوید خوردن خاک سید الشهداء(ع) شفای هر دردی است ! و در «أعمال روز أول محرّم» از قول شیخ طوسی میگوید مستحبّ است که خاک امام حسین(ع)تناول شود !! (قابل توجه أطبّاء و دانشجویان پزشکیکه بیهوده سالها درس خواندهاند و هنوز توان مداوای همة أمراض را ندارند و متأسّفانه نمیدانند که شیخ ما راه علاج همة بیماریها را کشف کرده است!!) درحالیکه پر واضح است اسلام قطعاً توصیههای خلاف بهداشت ندارد.»
از محدث قمی کتابهای بسیاری - که در مجموع به ۶۳ جلد میرسد - در رشتههای رجال، اخلاق، فقه، کلام، لغت، ادعیه و تاریخ و به ویژه حدیث باقی مانده است که برخی از آنها عبارتند از:
-
مفاتیح الجنان، مجموعهای از ادعیهٔ منتخب چهارده معصوم. (مشهورترین کتاب وی نیز میباشد)
-
منازل الآخرة، درباره روایات و حکایتهای مرگ و جهان پس از مرگ نگاشته شده است.
-
منتهی الآمال، درباره تاریخ چهارده معصوم نگاشته شده است.
-
نفس المهموم، درباره وقایع کربلا
-
الانوار البهیه، درباره تاریخ چهارده معصوم نگاشته شده است.
-
تتمهة المنتهی، در تاریخ خلفای راشدین، اموی و برخی از خلفای عباس
-
تحفةالاحباب، در علم رجال.
-
شرح الوجیزه، درعلم حدیث.
-
الکنی و الاقاب، که زندگینامه بسیاری از علمای شیعه و سنی و برخی شاعران، ادیبان، عارفان و امیران است.
-
ترجمه مصباح المتهجد، مجموعهای از ادعیهٔ منتخب چهارده معصوم.
-
سبیل الرشاد، در عقاید شیعه به ویژه مبدأ و معاد.
-
ذخیرة الابرار، که تلخیص کتاب انیس التجار، تألیف مولی مهدی نراقی و در موضوع فقه است.
