موز يكى از قديمىترين گياهان كشت شده در دنيا بوده و احتمالاً از يك گونه وحشى مشتق شده است. در واقع موز يك گياه شبهدرخت است كه مىتواند به ارتفاع 9 متر هم برسد. در كتابهاى طب سنتى با نامهاى «موز» و «طلح» آمده است.
به گزارش شفقنا، سالومه آرمين در شماره ی 82 ماهنامه ی پیام زن نوشت: انواع آن را به انگليسى Banana و Plantainگويند. گياه آن از خانواده Musaceaeمىباشد.
مشخصات:
گياه موز از گياهان چند ساله علفى بزرگ است كه شبيه درختچه مىباشد، ولى ساقههاى آن علفى است. برگهاى آن بزرگ و به طول چند متر است كه قسمت تحتانى آنها لوله شده و داخل يكديگر پيچيده و تشكيل يك نوع ساقه كلفت را مىدهند كه در حقيقت دنباله تحتانى برگهاى آن به هم پيچيده است. عرض برگها، 30 تا 50 سانتىمتر مىباشد و رنگ آنها سبز روشن است. برگها به طور گروهى در انتهاى تنه برگى گياه، چتر مىزنند و گل آذين گياه از بين برگها ظاهر مىشود و ميوه آن به شكل خوشه فشرده متشكل از دهها موز در مىآيد.
ترتيب باردهى آن به اين نحو است كه پس از هر باردهى برگها و ساقه از بين مىروند و از قسمت زيرزمينى گياه يك ساقه ديگرى متشكل از برگها خارج مىشود كه آن هم پس از ميوه دادن به نوبه خود از بين رفته، جاى خود را به ساقه ديگرى مىدهد.
تكثير موز از طريق پاجوشهايى است كه از ريشه آن مىزند و هنگامى كه اين پاجوشها به ارتفاع 80 سانتىمتر رسيدند، آن را جدا كرده و از فاصله 3 - 2 متر دورتر از بوته مادر مىكارند. موز، بومى مناطق حاره خاور دور است و در جنوب ايران نيز ارقامى از آن كاشته مىشود. ميوه موز ميوه اى است استوانهاى و قوسى كه بسته به نوع موز به قطر 12 - 3 سانتىمتر و به طول 30 - 5 سانتىمتر است. رنگ پوست ميوه معمولاً سبز مايل به زرد و يا زرد است كه پس از رسيدن و مدتى ماندن، كمى قهوه اى مىشود. در قسمت داخلى پوست، گوشت سفيد شيرين و در بعضى ارقام بسيار معطر و لذيذ واقع است. در ميوه موز معمولاً دانه رشد ننموده و وجود ندارد. معمولاً در حدود 40 درصد از موز را پوست و 60 درصد را گوشت تشكيل مىدهد.
تركيبات شيميايى:
از لحاظ تركيبات شيميايى طبق تحقيقاتى كه مؤسسه ملى قلب به عمل آورده در موز دو ماده شيميايى بسيار مهم به نامهاى سروتونين و نوراپىنفرين وجود دارد. سروتونين عضلات صاف رودهها را تحريك مىكند و نوراپىنفرين براى معالجه برخى از انواع بيمارىهاى قلبى كاربرد دارد.
فوايد كليدى:
منبع غذايى مطلوب كمچربى و پرانرژى
كمك به حفظ مقدار قند خون
بهبود مشكلات مغزى و عصبى
كمك به كاهش فشار خون
حفاظت از ابتلا به بيمارىهاى قلبى
موز به هنگام رسيدن توليد گازى به نام اتيلن مىكند. در صورت مجاورت اين گاز با ساير ميوهها، سبب رسيدن آنها مىشود. براى جلوگيرى از اين فرآيند، موز را بايد جدا از ساير ميوهها نگهدارى كرد. در عين حال نيز از اين خاصيت موز مىتوان براى رسيدن ميوههايى كه هنوز كال هستند، استفاده مطلوب نمود.
در جدول 1 برخى مواد مغذى كليدى موجود در 100 گرم موز را مشاهده مىكنيد.
انرژى (كالرى) 95
كربوهيدرات (گرم) 23
پروتئين (گرم) 3/1
فيبر (گرم) 1
پتاسيم (ميلىگرم) 400
ويتامين ث (ميلىگرم) 11
منيزيوم (ميلىگرم) 34
مس (ميلىگرم) 1/0
روى (ميلىگرم) 23/0
آهن (ميلىگرم) 8/0
چربى (گرم) 3/0
اسيدفوليك (ميكروگرم) 14
ويتامين ب 6 (ميلىگرم) 3/0
ويتامين ب 1 (ميلىگرم) 04/0
ويتامين ب 2 (ميلىگرم) 05/0
نياسين (ميلىگرم) 7/0
كلسيم (ميلىگرم) 10
فسفر (ميلىگرم) 28
منگنز (ميلىگرم) 7/0
سديم (ميلىگرم) 1
يد (ميلىگرم) 0027/0
آب (گرم) 74
چه مقدار مصرف كنيم؟
يك موز با اندازه متوسط، 11 درصد نياز روزانه افراد بزرگسال به پتاسيم را تأمين مىكند. يك موز در روز به بهبود مشكلات عصبى و فراموشى در سالمندان كمك نموده و از يبوست پيشگيرى مىكند. (البته شرط اصلى براى دستيابى به اين خاصيت، مصرف مقدار كافى آب در روز مىباشد.)
انتخاب و نگهدارى:
انواع داراى قسمتهاى سبز در ابتدا و انتهاى خود، هنوز به طور كامل نرسيده اند. موزهاى كاملاً زرد، رسيدهتر بوده و انواع داراى لكههاى قهوه اى در حداكثر رسيدگى خود هستند.
براى كند نمودن رسيدن موز آن را در يخچال نگهدارى كنيد و براى تسريع رسيدن موز، آن را در يك پاكت كاغذى يا لاى روزنامه در دماى اطاق نگه داريد.
خواص موز:
- كاربرد سنتى
در طب سنتى هند موز نارس را ايجادكننده يبوست مىدانند. در واقع موز در صورتى كه رسيده باشد، ملين است و در عين حال براى درمان اسهال ساده و اسهال خونى مفيد است و بهبود زخمهاى روده را تسريع مىكند.
ميوه نارس و گلهاى پخته موز براى درمان بيمارى قند مفيد است. شيره گلهاى موز براى درمان اسهال خونى استفاده مىشود و ساقه و ريشه آن براى رفع اختلالات خونى مفيد است.
در چين بيشتر ريشه و شيره گياه و ميوه و گل آن مصرف درمانى دارد. در هندوچين از جوانههاى انتهايى شاخهها به مادران شيرده مىدهند تا ترشح شير آنها افزايش يابد. موز براى رفع ناراحتىهاى معده و اسهالهاى مزمن مفيد است. در اندونزى از جوشانده ميوه براى قطع خونريزى استفاده مىشود. در آفريقا از جوشانده ريشه و پوست گياه به صورت حمام گرم براى معالجه سرطان معده استفاده مىگردد. در برزيل از برگهاى جوان موز براى معالجه تومورها استفاده مىشود. ميوه موز براى درمان زخمهاى سرطانى مفيد است.
در طب سنتى چين از موز براى نرم كردن رودهها و ريهها و همچنين درمان يبوست و زخمهاى گوارشى استفاده مىشده است.
كاربرد ويژه
منبع سريع انرژى:
يك موز رسيده كه داراى نقاط و لكههاى قهوه اى زيادى است، داراى حدود 23 گرم قند و 2 گرم نشاسته است. قند آن به سرعت هضم شده و جذب ديواره روده كوچك گشته و بدين طريق وارد جريان خون مىشود. بنابراين موز يك ميانوعده عالى پس از انجام ورزش است، زيرا در اين هنگام سوخت سريع قند در طى يك ساعت فعاليت مورد نياز مىباشد تا به عضلات امكان بازسازى ذخاير كربوهيدراتىشان (گليكوژن) را دهد.
به دليل جذب سريع قند موز، اين ميوه داراى شاخص گليسمى بالايى است. موز رسيده براى بيماران ديابتى توصيه نمىشود. همچنين افرادى كه تمايل به كنترل وزن دارند، نبايد از موز رسيده استفاده كنند. موزهايى كه به رنگ زرد هستند داراى شاخص گليسمى متوسطى مىباشند. (در شمارههاى قبلى با اين شاخص آشنا شده ايد، اما به عنوان يادآورى بايد گفت كه اين شاخص نشان مىدهد به ازاى مقدار مشخصى از يك ماده غذايى مقدار قند خون چقدر بالا مىرود و اين شاخص نسبت به گلوكز كه داراى شاخص گليسمى 100 است سنجيده مىشود.)
ديابت:
موز نارس براى افرادى كه مىخواهند مقدار قند خون خود را ثابت نگه دارند، از قبيل بيماران ديابتى، مفيد است. يك موزى كه غالباً سبز بوده و نواحى زرد كمترى در پوست خود دارد، داراى 2 گرم قند و 23 گرم نشاسته است. نشاسته آن كه تحت عنوان «نشاسته مقاوم» شناخته شده است، به خوبى در روده كوچك هضم نمىشود. اين ماده از روده بزرگ عبور نموده و پس از تجزيه توسط باكترىهاى روده، وارد جريان خون شده و به عنوان منبع انرژى به كار مىرود. اين تجزيه آهسته مواد نشاستهاى در موز نارس منجر به افزايش تدريجى و آهسته مقدار قند خون مىگردد.
فراموشى در سالمندان:
كمبود پتاسيم سبب افسردگى و فراموشى مىشود. افراد سالمند، از اين نظر بسيار آسيبپذير هستند، زيرا تمايل به مصرف ميوه و سبزىهاى تازه در آنها كمتر است. موز رسيده كه سرشار از پتاسيم مىباشد، داراى قابليت جويدن و هضم آسانى نيز مىباشد. يك موز رسيده نياز روزانه يك فرد بزرگسال به پتاسيم را به ميزان 11 درصد تأمين مىكند.
فشار خون بالا:
به دليل كم بودن مقدار سديم و زياد بودن مقدار پتاسيم موز، اين ميوه براى افراد داراى فشار خون بالا بسيار ايدهآل است. پتاسيم موز به طرق مختلف به كاهش فشار خون كمك مىكند. به اين ترتيب كه سبب تحريك بدن براى دفع نمك شده و همچنين سبب شل نمودن و انبساط رگهاى خونى مىشود و لذا قطر رگها زياد شده و فشار جريان خون كاهش مىيابد.
بيمارى قلبى:
پتاسيم موز نه تنها از طريق كاهش فشار خون، بلكه به وسيله ممانعت از فعاليت راديكالهاى آزاد مخرب و همچنين به وسيله پيشگيرى از تشكيل لخته خون، به حفظ سلامتى قلب كمك مىكند. دانشمندان هندى اخيراً كشف كرده اند كه وجود موز نارس در خوراك موشهاى آزمايشگاهى مانع افزايش كلسترول بد خون (LDL) مىشود. به علاوه موز سبب افزايش كلسترول خوب خون (HDL) مىگردد. محققان اين خاصيت را مديون وجود مقدار زيادى الياف گياهى (فيبر) در موز نارس مىدانند. به نظر مىرسد كه موزهاى رسيده نيز به علت داشتن مقدار زيادى پكتين، كلسترول خون را كاهش مىدهند. زيرا مقدار پكتين موجود در موز از سيب هم بيشتر است. لازم به ذكر است كه پكتين نوعى فيبر محلول است كه تأثير آن در كاهش كلسترول خون به اثبات رسيده است.
نظر دانشمندان اين است كه در موز به طور مسلم يك عامل شفابخش نيرومندى وجود دارد كه براى بهبود سلولهاى فرسوده زخمها و همچنين جلوگيرى از التهاب معده بسيار مفيد است.
موز، سلولهاى پوششى سطحى معده را تقويت و مقاوم مىكند و موجب مىشود كه سد مقاومى در برابر نفوذ عوامل زيانآور ايجاد گردد.
در مجموع مىتوان موز را از جمله ميوههاى بسيار مفيد دانست و هرگز نبايستى از خواص شگفتانگيز آن غافل گرديد.
يك دستور غذايى مفيد:
بنيه موز
مواد لازم:
تخممرغ، 1 عدد درشت
آرد، 150 گرم
روغنمايع، 1 قاشق سالادخورى
بكينگپودر، 1 قاشق مرباخورى
شير، 34 فنجان
نمك، به مقدار لازم
موز، 1 عدد درشت
طرز تهيه:
تخممرغ را همراه كمى نمك با همزن مىزنيم و سپس 1 قاشق سالادخورى روغن مايع را مىافزاييم و كمى مىزنيم. تدريجاً آرد را به اين مواد مىافزاييم و خوب مخلوط مىكنيم.
بعد از اضافه كردن بكينگپودر، همزمان در حال زدن با همزن، شير را مىافزاييم. خمير حاصله بايد نيم ساعت در درجه حرارت اطاق بماند. روغن را روى شعله كم مىگذاريم و از ابتدا تا انتهاى سرخ شدن بنيهها، حرارت روغن بايد كم باشد. موزها را كه قبلاً به قطر 5/0 سانتىمتر حلقه كردهايم درون خمير مىگذاريم و صبر مىكنيم تا كاملاً با خمير آغشته شود. سپس از خمير درآورده و در روغن مىاندازيم. بنيهها بايد كاملاً طلايى شوند. به جاى موز از ساير ميوهها و انواع سبزيجات نيز مىتوان استفاده نمود.
منابع:
1- Ursell, A: Healing Foods, Dorling and Kindersley, 1sted, London. 0002`P. 09.
2- ميرحيدر، حسين، معارف گياهى، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، چاپ سوم، تهران، 1377، صص 224 - 215.
3- نورى، مهدى، اصول تغذيه و رژيمهاى غذايى، مؤسسه نشر كلمه، چاپ اول، تهران، 1371، ص 196.
4- مهرين، مهرداد، خواص ميوهها و خوراكىها، انتشارات خشايار، چاپ چهارم، تهران، 1373، صص 196 - 195.