موقعیت و آمار استان

تقسیمات کشوری [ویرایش]

این استان به هفت شهرستان و ۱۶ بخش تقسیم شده است که شامل ۱۶ شهر وبیش از ۱۷۰۰ روستا می گردد.

شهرستان‌های این استان عبارتند از: (مرکز شهرستان)

• شهرستان بویراحمد (یاسوج)
• شهرستان بهمئی (لیکک)
• شهرستان دنا (سی سخت)
• شهرستان کهگیلویه (دهدشت)
• شهرستان گچساران (دوگنبدان)
• شهرستان چرام (چرام)
• شهرستان باشت (باشت)

موقعیت [ویرایش]

استان کهگیلویه و بویراحمد از جمله استان‌های جنوبی ایران به شمار می رود که با پنج استان همسایه است :

از شرق با استان اصفهان و فارس، از جنوب با استان بوشهر، از غرب با خوزستان و از شمال با چهارمحال و بختیاری.

آمار [ویرایش]

این استان از نظر جمعیت و مساحت از استان‌های کوچک ایران است و درهر دو مورد دارای رتبه ۲۸ در بین سی استان می باشد. بزرگترین و پرجمعیت‌ترین شهرستان استان، شهرستان بویراحمد به مرکزیت یاسوج می باشد.

تاریخچه [ویرایش]

استان کهگیلویه وبویراحمد را به دیار آریوبرزن می شناسند.حمداله مستوفی در تاریخ گزیده از ایل جاکی نام می‌برد. مستوفی اشاره به مهاجرت طوایف کرد از مناطق جبل السماق (کردستان سوریه کنونی) به مناطق لر بزرگ و لر کوچک می‌کند.

در قدیم چهار ایل بویراحمد، نویی، دشمن‌زیاری و چرام را اصطلاحاً «چهاربنیچه» می‌نامیدند. از دیگر ایلات مهم و قدرتمند استان ایل باوی بوده که محدوده شهرستان گچساران محل سکونت آنان بوده‌است.

منطقه ای که اکنون استان کهگیلویه و بویراحمد نام دارد دارای پیشینه کهن تاریخی است . هر چند در گذشته ای نه چندان دور ،جزء یکی از بلوکهای مملکت فارس بوده که خود شامل دو قسمت می شد : قسمت شمال شرقی که آن را سردسیر و کوهستانی و پشت کوه می نامیدند و قسمت جنوبی و غربی که نره کوه و بهبهان نامیده می شد.

پژوهشگران معتقدند که مهد حکومت بزرگ هخامنشیان و محل تولد پادشاهان کبیر آن در منطقه ی انشان بوده و هم اکنون نیز آثاری در رابطه با صحت این موضوع در کهگیلویه و بویراحمد کشف شده است.

'آریوبرزن' سردار دلیر ایران از تمدن هخامنشیان از اهالی کهگیلویه وبویراحمد بوده است وزادگاه او را برخی بلاد شاپور و برخی بویراحمد می‌دانند ،مقبره ی آن دلاور جنگاور هم اکنون در کهگیلویه و در دخمه ای بسیار عظیم و با شکوه واقع است و در همین راستا میدانی به نام او وباتزیین مجسمه او در یاسوج ساخته شده است.

این استان از قدیم الایام ساختاری ایلی داشته‌اند . بعداز مشروطه با قدرت گرفتن خوانین بختیاری در کشور بر آن شدند تا ایل قدرتمند همسایه که در ان دوران مهمترین رقیب انها در جنوب کشور به حساب می امد را تضعیف کنند تا بتوانند خود را به عنوان قدرتمند ترین ایل وکلانتر جنوب کشور مطرح کنند و قرارداد های نفتی را با نام خود با دولت بریتانیا ببندند بنابراین سردارجنگ نصیرخان بختیاری به میان ایل آمد و با تفکیک کردن ان به دو بخش بویراحمد علیا(بالا) و بویراحمد سفلا (پایین) بین دو عموزاده از خاندان ملک یکپارچگی بویراحمد را از بین ببرد همانطور که در اینده دیدیم عبدالله خان ضرغامپور و ناصرخان طاهری با متحد کردن ایل توانستند که در مقابل رژیم طاغوت ایستادگی کنند.از طوایف بزرگ بویراحمد سفلا می توان به : تامرادی و سادات امام زاده علی و طاس احمدی و اولاد میرزالی و ... واز طوایف بزرگ بویراحمد علیا میتوان به : آقایی و قاید گیوی و تیرتاجی... اشاره کرد. ناگفته نماند که حدود 75 درصد مردم شهرستان رستم در استان فارس هم اصالتی بویراحمدی دارند.

"امام زادگان" این استان دارای بقاع متبرک و امام زادگان بسیاری است مانند امام زادگان سادات عسکر،فرج اله،حسن،قاسم،مختار،محمید،علی،میرسالار و ... بوده که نوادگان ان از تیره سادات دارای ارج و قرب و احترام زیادی در بین مردم میباشند .از انان میشود میر اسماعیل محمدیان نواده امام زاده فرج اله فرزند حسن فرزند عسکر را نام برده که تولیت استان مقدسه فرج اله را بر عهده داشته است.

کدخدایان در این ایلات در طول تاریخ با لقب {کی}و (میرزا)و {ملا} ویا {کا} معروف بوده‌اند برای نمونه میتوان به میرزا مجید موسوی و کی بهرام و کی جهرام مندنی پور و ملا باباخان مندنی پور و کی نصیر بهادر ،ملا قباد سی سختی،کی کاووس نیکنام نگین تاجی وکی لهراسب باطولی کی اله قلی جهانبازی کی علیخان کی ولیخان،ملافریدون، ملامحمد قلی آذرکیش،کا جعفرقلی تامرادی ... اشاره کرد . البته این منطقه خوانین بزرگ ومشهوری چون میرزا محمدرضا خان موسوی و حیات خان رستمی ،شکرالله خان ضرغام الدوله،سرتیپ خان طاهری، محمد حسین خان طاهری ،مهدی خان رستمی،اسکندر خان چرامی ،مظفر خان آریایی وفتح الله خان طیبی داشته‌است . وهمچنین عبدالله خان ضرغامپور که زمانی از جانب محمدرضا شاه پهلوی به عنوان ایلخانی گری کل جنوب کشور انتخاب شد ولی بعدها با شروع مبارزات امام خمینی به ایشان پیوست. در زمان پهلوی با توجه به عدم سیاست پایدار خوانین و کدخدایان بویراحمد ویاغی گری ها و عدم کنترل رعایا توسط رئسای ایل و کدخدایان طوایف مختلف, شاه با سیاست مبنی بر یکجانشین کردن مردم بویراحمد شهر یاسوج فعلی را بنا کرد که در استان کم قدمت ترین شهر محسوب می شود ولنده مرکز خوانین وکلانتران طیبی به عنوان مرکز بخش ثلاث(ایل طیبی-دشمن زیاری وبهمئی)به همراه گچساران یکی از با سابقه ترین ها به شمار می آیند. همانطور که در نحوه ی زندگی تقریبا یکسان ولی نحوه ی نگرش به زندگی بین خوانین و کدخدایان هر ایل در این استان متفاوت است. این استان دارای شش ایل است که شامل ایل طیبی - بویراحمد - باوی - بهمئی - چرام ودشمن زیاری است که اکثر بزرگان وخوانین این ایلات به هم وابسته ودارای ارتباطات فامیلی می باشند خانواده های بزرگ در این استان زیاد هستند.

وجه تسمیه کهگیلویه وبویراحمد «استرابون – جغرافی ‎دان مشهور یونان باستان – کهگیلویه را بخشی از خاک اوکسی‎ها ( نام هخامنشی خوزستان ) می‎داند. در دوره ساسانیان، قباد ساسانی ارگان ( ارجان ) را در قسمت دشتی آن بنا نهاد که «قباد خوره» نامیده می‎شد. مناطق کوهستانی آن را نیز «رم زمیگان » می‎نامیدند. در دوران بعد از اسلام «قباد خوره» به نام شهرحاکم نشین آن ولایت ارگان ( ارجان )، و مناطق کوهستانی آن«رم زمینگان» به کهگیلویه شهرت یافت. در قرن‎های بعد که شهر ارگان ویران شد افشارها و لرها سراسر آن را تصرف کردند، تمامی ‎این خطه کهگیلویه و قسمت کوهستانی آن «پشت کوه» و سمت دشتی آن «زیرکوه» نامیده شدند. استان کهگیلویه و بویر احمد در گذشته‎ای نه چندان دور جزو یکی از بلوک‎های مملکت فارس و شامل دو قسمت شمال خاوری - که آن را سردسیر و کوهستانی و پشت کوه - و قسمت جنوبی و باختر- که آن را نره کوه و بهبهان می‎نامیدند- بوده است. کهگیلویه در زمان‎های قدیم، جزو لرستان بزرگ به شمار می آمده است.»

زبان [ویرایش]

به استناد کتاب «ممسنى در گذرگاه تاريخ» مردم لرستان، کهگيلويه و بويراحمد، ممسنى و حتى دشستان بوشهر از يک نژاد بوده و با يک زبان صحبت مىکنند. اصلی ترین مشخصه هی فرهنگی و اجتماعی منطقه، در گذشته ساختار اجتماعی عشایری بوده است. هرچند امروزه این ساختار دگرگونی زیادی داشته اما هنوز موقعیت اجتماعی و شناسایی افراد حتی در جامعه شهری استان نیز از طریق وابستگی و تعلقات آنها به ساختار ایلی تعیین می گردد. این منطقه در گذشته نه چندان دور، در قلمرو شش ایل بویر احمد، طیبی، بهمئی، دشمن زیاری، بابویی بوده است. اکثر مردم استان کهگیلویه و بویراحمد، به زبان لری صحبت می کنند^[۲]. این گویش بازمانده زبان ایرانیان قدیم است که کمتر تحت تاثیر زبان های بیگانه قرار گرفته است و اختلافات ریشه ای با سایر گویش های لری ندارد.

مکان‌های دیدنی [ویرایش]

کهگیلویه و بویراحمد دارای ۲۱۷ گردشگاه زیارتی و تفرجگاهی است که گردشگران تابستانی می‌توانند از آنها دیدن کنند.

• سرچشمه چنارستان سفلی
• شهر توریستی و زیبای سی سخت همچون نگینی در دامنه کوه دنا دارای آب و هوای دلپذیر و سالم.
• رودخانه‌های مارون، چرام، نازمکان، بشار، زهره و مهریان بهمراه هزاران چشمه سار دیگر و در کنار آن‌ها سد کوثر، شاه قاسم و شاه مختار یاسوج.
• ۴۰قله بالای چهار هزار متر دنا
• آبشارهای کمردوغ قلعه رئیسی، تنگه مهریان و گنجه‌ای یاسوج و تنگ سولک بهمئی.
• باغ چشمه بلقیس چرام، امامزاده‌های کهگیلویه و دشت بلاد شاپور دهدشت، دژ سلیمان و چندین دژ دیگر.
• آثار تل چگاه، آب گرمون، آب شوران، شهر لارندن، آب انبارها، کاروانسراها، قلعه‌ها، گورستان سه طبقه و تنگ سولک در رشته‌کوههای بهمئی.
• تنگ تکاب، محل برخورد آریو برزن با اسکندر مقدونی و قلعه‌های قدیمی متعدد شامل قلعه دختر، قلعه مانگشت، قلعه رئیسی و دژ سلیمان که مجموع آنها به «دلی مهرگان» معروف است.
• تنگ شلال دون، رودخانه و بیشه زیبای شاه بهرام، روستای زیبای پلکانی و باغستانی مارین، تنگ هنگان و بقعه امامزاده «بی‌بی‌حکیمه» خواهر امام رضا در شهرستان گچساران
• غارها و اشکفت‌های کوهستان‌ها.
• چهار طاقی خیرآباد علیاو پل خیری مح خان در خیرآباد علیا

۱۸ رودخانه کوچک و بزرگ، ۴۰ چشمه جوشان آب آشامیدنی و معدنی، ۱۷حلقه قنات، پنج آبشار، سه دریاچه، ۶۰دره و تنگه، بوستانها و دشتهای سرسبز، امامزاده‌ها، گنبدها، قلعه‌ها، کاروانسراها، مساجد، آب انبارها آتشکده‌ها، پل‌ها و برج‌های تاریخی از دیگر نقاط گردشگری منطقه‌است.

نامهای ایلات جاکی (مترادف با زمیگان)، چرام، دشمن زیار و بویر احمد (مترادف با باوی= بئونی اوستا) به ترتیب به معانی دارندگان زمینهای ییلاقی و قشلاقی، رمه سفید، ستم کننده به دشمن و ده هزار نفری می باشند. یعنی ایل باوی (بویر احمد) با تعداد نفرات کثیر بزرگترین ایل منطقه بوده است.

وضعیت اقتصادی [ویرایش]

این استان از نظر اقتصادی به عنوان ناحیه کشاورزی و دامپروری به شمار می‌آید. بعد از دامداری و کشاورزی صنایع استخراج نفت گچساران و کارخانه قند یاسوج و مجتمع دنا صنعت یاسوج(تولید انواع لوله های پلیمری) از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، ولی با این حال فعالیتهای صنعتی و معدنی در این استان نسبت به سایر مناطق کشور، رشد نیافته و رونق چندانی ندارد. به طور کلی صنایع موجود در این استان به دو گروه تقسیم می‌شوند، که عبارتند از صنایع دستی و ماشینی. بزرگترین صنعت موجود استان، صنعت نفت است. در زمینه معادن نیز این استان دارای معادن بوکسیت، مس، فسفات، گوگرد، و غیره‌است.