محوطه باستاني و مقدس بيستون در طول 5 کيلومتر و عرض 3 کيلومتر در شرق استان کرمانشاهان قرار دارد و يکي از معتبرترين آثار باستاني جهان ميباشد . که در سال 85 در ليست آثار برجسته جهاني در يونسکو ثبت گرديد . اين محوطه آثاري از پيش از تاريخ تا حکومتهاي اسلامي در خود جاي داده . آثاري همچون : غارشکاچيان - مر خريل - مر تاريک - مر آفتاب - مر دودر - تپه نادري - سراب بيستون - جاده حاشيه سراب - بقاياي گورستان قديمي - دژ تاريخي مدفون - نيايشگاه شانشاهان ماد - نقش برجسته داريوش بزرگ - مجسمه هرکول - نقش برجسته ميتريدات دوم شاهنشاه اشکاني - نقش برجسته گودرز - سنگ بلاش - پرستشگاه شاهنشاهان پارتي - بقاياي شهر باستاني هخامنشيان و پارتيان - بقاياي بناهاي ساساني - کتيبه فرهاد کوه کن - بقاياي پل ساساني - بقاياي سد ساساني - سنگهاي تراشيده ساسانيان - کاروانسراي ايلخاني - بناهاي ايلخاني - کاروانسراهاي صفوي - وقف نامه شيخ عليخان زنگنه - پل بيستون و آثار پراکنده ديگري در بيستون قرار دارد .

دليل آن که همه اين آثار در يک جاي قرار داشته اين بوده است که اين محل بدون ترديد از مکانهاي مقدس ايراني شناخته ميشده زيرا آب مظهر پاکي و روشناني فراوان از دل کوه بيستون به بيرون روان است و داريوش بزرگ هم به دليل اهميت موقعيت کرمانشاه و کوه هاي صخره اي آن و آثار بزرگ نياکان آريايي اش اين مکان را براي کتيبه ارزشمند بيستون انتخاب نموده است .

کتيبه داريوش بزرگ ( 486 - 521 قبل از ميلاد ) در سه زبان پارسي باستان - عيلامي و بابلي در ارتفاع هفتاد متر بالاتر از سطح زمين بر دامنه کوه بيستون نقر ( حک ) گرديده است . داريوش بزرگ وقايع اولين سالهاي سلطنت خود را و فتوحاتي را که در نوزده جنگ نصيب او گرديده بود مفصلا ذکر مينمايد . طبق گفته ديودور مورخ يوناني نام اصلي بيستون بگستان ( به معناي جاي خدا ) نام داشته است . متن پارسي باستان در 414 سطر و پنج ستون است . در زير نقش داريوش بزرگ شاهده 9 نفر نافرمان که عليه شاه قيام کرده بودند و همگي آنها مغلوب شدند قرار گرفته است . در اين کتبه که يکي از برزگترين اسناد تاريخي ايران زمين و جهان محسوب ميشود داريوش خود را نهمين پادشاه هخامنشي مينامد . که اسامي نه شاه قبلي به شرح زير ميباشد . 1) هخامنش - 2) چيش پيش - 3 ) آريارمن - 4 ) ارشام شاه - 5) کورش کوچک جد کورش بزرگ - 6) کمبوجيه - 7 ) کورش دوم که به شاهنشاه بزرگ ملقب است - 8 ) کمبوجيه دوم ( فاتح سرزمينهاي مصر ) - 9 ) و بالاخره داريوش بزرگ .

گفته ميشود نماي پيشين صخره که برجسته کاريها برآن کنده شده حدود 340 پا بالاتر از چشمه هاست و ابعاد برجسته کاري 18 در 10 پاست که قامت “داريوش”5 پا و 8 اينچ (170 سانتيمتر)بلندي دارد.اجراي اين بنا در چند مرحله انجام شده است.نقش برجسته ها و متن اصلي عيلامي در حدود سال 520 قبل از ميلاد کنده کاري شده و سپس روايت اکدي به آن افزوده شده است.برجسته کاري “داريوش” را به اندازه طبيعي و زير سايه حمايت نماد ايران کهن ( فره وشي=فروهر ) با بال گشوده نشان مي دهد که يک دست خود را بلند کرده و در دست ديگر کمان خود را گرفته است؛در پشت او در اندازه اي کوچکتر سلاح داران او (در سمت چپ “گوبرياس”و ديگري احتمالا”"اينتافرن”)ايستاد ه اند. “داريوش” پايش را بر چهره “گئومات”که به پشت بر زمين افتاده نهادن است و در پشت “گئومات”8شاه دروغي که با ريسماني به هم بسته شده اند پشت سر هم صف کشيده اند.احتمالا” هنگام لشکرکشي به ماد عليه “فرورتيش”بوده که “داريوش”فرمان داده نقش و يادگار پيروزيهايش را بر اين صخره ترسيم کنند و بنويسند و شايد اصل اين ابتکار از شاه” آنوبانيني”(حدود2000سال ق.م.)در دروازه زاگرس (سرپل)باشد که او چند روز قبل از آنجا گذشته و آن را ديده بوده است.