تاريخچه ساخت مسجد جامع اردستان را مي توان به سه دوره تقسيم كرد دوره نخست- قرن سوم ه.ق ‚مسجد به صورت گنبدي ساخته شد دوره دوم- در قرن سوم وچهارم ه.ق از صورت گنبدي به مسجدي كوشك مانند تبديل شد دوره سوم - در قرن ششم ه.ق در عهد سلجو قيان مسجد ويران و به صورت چهار ايواني بنا شده است. موقعيت جغرافيائي : از جنوب به آب انبار‚ از مغرب به معبر باغ، از شمال به معبر باغ و از غرب به حمام عمومي و كاروانسرا مسجد جامع اردستان به سبك مسجد جامع اصفهان بنا شده واكنون مسجدي چهارايواني است. اين مسجد ورودي هاي متعددي دارد.
ورودي اصلي كه دالان طويلي است‚ در گوشة جنوب غربي مسجد قراردارد كه ازيك سو به محلة فهره‚ واز سوي ديگر به دشت محال راه دارد. نماي اين ورودي از يك قوس ‚ دو طاق نماي محرابي شكل ‚دولچكي ‚دونيم ستون آجري ‚دو قاب تزييني ودو سكوي آجري تشكيل شده است .
در قسمت شمالي مسجددوورودي قرارگرفته ‚يكي به مدرسة علميه متصل است و ديگري به فاصلة اندكي‚ گذر شمالي را به داخل مسجد مرتبط مي كند. اين ورودي هاي متعدد عامل ارتباط فضاهاي اطراف با مسجدند.
مسجد جامع اردستان از 4 ايوان يا صفه تشكيل شده كه بشرح زير است :
صفه صاحب الزمان
صفه جنوبي كه شامل ايوان وگنبد خانه مي باشد به صفه صاحب الزمان مشهور بوده واز قديمي ترين قسمتهاي مسجد مي باشد گنبد اين صفه روي ساختمان مربعي شكلي كه توسط گوشوارهها به 8 ضلعي و16 ضلعي تبديل شده است وزمينه دايره شكلي را كه گنبد برروي آن سوار شده مهيا گرديده ‚ وضع طاق بندي وآجر كاري زير گنبد از شاهكار هاي هنري وفوق العاده مهم دوران سلجوقي ومتعلق به اواخر قرن پنجم ه.ق مي باشد .
در گنبد خانه مسجد كتيبه هاي زيبا به خط ثلث در طاق هاي قوسي واطراف شبستان به چشم مي خورد كه در نگاه اول استنباط مي گردد كه فرد خيري به نام محمود اصفهاني معروف به غازي در سال 551 ه. ق آن را تعمير نموده است ايوان شمالي اين ايوان كه به صفحه صفا معروف است در دوران پادشاهي شاه طهماسب صفوي وبه سعي و كوشش و توسط معمار استاد حيدر علي بن ذوالفقار اردستاني از معماران زبردست قرن دهم هجري تكميل گرديده است.
ايوان شرقي اين ايوان به صفه امام حسين ويا صفه امير جمله معروف مي باشد كه در قرن يازدهم ه.ق به اهتمام مير محمد سعيد ملقب به امير جمله المك ارسادات عظام حسيني اردستان احداث شده وموقوفه اي بر آن مقرر داشته وبرروي دري كه يك لنگه از آن موجود است اين شعر زيبا حك شده است.
ساخت ركن اين مسجد به صفا..................جمله الملك آن سعيد لقا
ايوان غربي اين ايوان به صفه امام حسن مجتبي (ع) ويا حكيم الملك معروف است در اين صفه كتيبه اي به خط نستعليق وجود دارد كه قسمتهائي از آن خراب شده‚ در سقف اين ايوان نقاشي ها وآيات قرآني به طرز زيبائي نقش بسته ودر بالاي آن مناره اي قرار دارد.
