1. زبان خیرخواه بهتر از مال
ان اللسان الصالح یجعله الله تعالى للمرء فى الناس، خیر له من المال یورثه من لا یحمده .(خطبه 120)
آگاه باشید زبان خیرخواهى كه خداى تعالى براى انسان در میان مردم قرار مى دهد، بهتر است از مالى كه او به عنان ارث براى كسى بگذارد كه سپاسش نمى كند.
2. آمادگى گفتار
الا و ان اللسان بضعه من الانسان، فلا یسعده القول اذا امتنع، و لا یمهله النطق اذا اتسع .(حكمت 233)
هان! بدانید كه زبان پاره گوشتى از تن آدمى است، هرگاه آمادگى در انسان نباشد زبان هم یاراى سخن گفتن ندارد و در هنگام آمادگى، گفتار مهلتش نمى دهد.
3. اهمیت زبان مرد
المرء مخبوء تحت لسانه. (حكمت 148)
مرد در زیر زبان خود نهان است.
4. درندگى زبان
اللسان سبع، ان خلى عنه عقر. (حكمت 60)
زبان، درنده اى است كه اگر رها شود زخم زند.
5. مهار زبان
لا تجعلن ذرب لسانك على من انطقك، و بلاغه قولك على من سددك .(حكمت 411)
تیزى زبانت را بر ضد كسى كه تو را گویا كرده به كار مگیر و شیوایى گفتارت را بر ضد كسى كه سخنورت نموده صرف مكن.
6. حفظ زبان
الكلام فى وثاقك ما لم تتكلم به؛ فاذا تكلمت به صرت فى وثاقه، فاحزن لسانك كما تخزن ذهبك و ورقك. فرب كلمه سلبت نعمه و جلبت نقمه .(حكمت 381)
تا نگفته اى سخن را در بند خود دارى و چون گفتى خود را در بند سخن انداختى، بنابراین زبانت در خزینه حفظ كن، چون زر و سیمت. چه بسا یك كلمه نعمتى را برباید و نقمت و بلایى را بیاورد.
7. گفتار و كردار
من علم ان كلامه من عمله، قل كلامه الا فیما یعینه .(حكمت 349)
هر كه بداند كه گفتارش از كردار او است (و بازخواست خواهد شد) كم گوید مگر در آن چه به كارش آید.
8. نهى از زخم زبان
لا تجعلن درب لسانك على من انقطك، و بلاغه قولك على من سددك .(حكمت 403)
بر آن كس كه تو سخن آموخت زخم زبان مزن، به آن كس كه تو را بلاغت آموخت رسایى گفتار خویش منما.
9. وقت در كلام
لا تظنن بكلمه خرجت من احد سوءا، و انت تجدلها فى الخیر محتملا .(حكمت 360)
هر سخنى كه از دهان كسى خارج مى شود تا احتمال درستى و نیكى در آن است آن را حمل بر فساد مكن.
10. خاموشى از گفتار
لا خیر فى الصمت عن الحكم؛ كما انه لا خیر فى القول بالجهل .(حكمت 182)
در خاموشى گزیدن از گفتار حكمت آمیز خیر و خوبى نیست، همانگونه كه در گفتار نابخردانه.
11. ثواب گفتار
انما الاجر فى القول باللسان، و العمل بالایدى و الاقدام .(حكمت 42)
همانا اجر و ثواب در گفتار با زبان و كردار با دست ها و پاهاست.
12. مؤثرتر از یورش
رب قول انفذ من صول. (حكمت 394)
بسا گفتارى كه مؤ ثرتر از یورش است.
13. پرهیز از سخن ناپسند
من اسرع الى الناس بما یكرهون، قالوا فیه بما لا یعلمون .(حكمت 35)
آن كس كه در گفتن سخنان ناپسند به مردم كه باعث رنجش آن ها است پروا نكند، در مورد او چیزهایى گویند كه نمى دانند.
14. حذر از نقل سخن بى محتوا
(یا بنى!) ایاك ان تذكر من الكلام ما یكون مضحكا، و ان حكیت ذلك عن غیرك .(نامه 31)
(فرزندم!) از گفتن سخن (بى محتوایى كه) خنده مى آورد برحذر باش، گرچه آن را از دیگرى نقل كنى.
15. جایگاه زبان خردمند و نادان
لسان العاقل ورا قلبه ، و قلب الاحمق ورا لسانه .(حكمت 40)
قلب احمق در دهان او، زبان عاقل در قلب او قرار دارد.
16. اهانت به شخصیت
هانت علیه نفسه، من امر علیها لسانه .(حكمت 2)
كسى كه زبانش را امیر خود كند، به شخصیت خود اهانت كرده است.
17. رابطه عقل و گفتار
من اكثر اهجر، و من تكفر ابصر. (نامه 31)
هر كه پر گوید هذیان گوید و هر كه اندیشه كند بینا گردد.
18. تفاوت راستگو و دروغگو
الصادق على شفا منجاه و كرامه، و الكاذب على شرف مهواه و مهانه .(خطبه 86)
راستگو در آستانه نجات و بزرگوارى است و درغگو در لبه پرتگاه و خوارى.
19. ثمرات خاموشى
بكثره الصمت تكون الهیبه. (حكمت 224)
با خاموشى بسیار، هیبت و شكوه در آدمى پدید مى آید.
