انسان ها از دیدگاه قران به چهار دسته تقسیم می شوند:
مومن - کافر - مشرک - منافق
انسان های مومن
کلمه " مومن " اسم فاعل از باب " افعال " و به معنای " ایمان آورنده " است. و به کسی گفته می شود که به خدا و فرشتگان و کتابهای آسمانی و فرستادگانش ایمان دارد. وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللّهِ وَمَلآئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ : و مؤمنان همگى به خدا و فرشتگان و كتابها و فرستادگانش ايمان آوردهاند. سوره بقره آیه ۲۸۵
مومن کسی است که اعتقاد به یگانگی خدا داشته باشد و شعار توحیدی او " لا اله الا الله " است.
مومن کسی است که به آنچه بر پیامبر ما نازل شده است و به آنچه پیش از او نازل شده است یقین دارد.
در قرآن آیات زیادی وجود دارد که صفات مومنین و عاقبت کار آنها را بیان می کند.
1.مومنین کسانی هستند که همواره به یاد خدا هستند و اموال و فرزندان آنها را از یاد خدا غافل نمی کند.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَمَن يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ
اى كسانى كه ايمان آوردهايد [زنهار] اموال شما و فرزندانتان شما را از ياد خدا غافل نگرداند و هر كس چنين كند آنان خود زيانكارانند .سوره منافقون آیه ۹
2.مومنین کسانی هستند که نه تنها با یاد خدا دلهایشان آرامش می یابد.
الَّذِينَ آمَنُواْ وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكْرِ اللّهِ أَلاَ بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ : همان كسانى كه ايمان آوردهاند و دلهايشان به ياد خدا آرام مىگيرد آگاه باش كه با ياد خدا دلها آرامش مىيابد. سوره رعد آیه ۲۸
بلکه با یاد خدا ترسان نیز می شوند
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ : مؤمنان همان كسانىاند كه چون خدا ياد شود دلهايشان بترسد و چون آيات او بر آنان خوانده شود بر ايمانشان بيفزايد و بر پروردگار خود توكل مىكنند. سوره مومنون آیه ۲
در تفسیر این دو سوره نظریات مختلفی ابراز شده که مهمترین آن به نظر بنده بیان حضرت جوادی آملی است که می فرماید:
همان طور که کودک در خانه با یاد پدر و با مشاهده او در منزل به آرامش دست می یابد ـ زیرا ازاین که یک بزرگتری بالا سر اوست احساس امنیت می کند ـ دچار تپش نیز می شود زیرا اگر دست از پا خطا کند دچار عقوبت و سرزنش پدر می شود ـ انسانی که در زندگی به یاد خداست اینگونه است زیرا اگر در محضر خدا معصیت کند خشم او را بر می انگیزاند و زمینه را برای عذاب خود فراهم می کند و اگر نیکی کند بهشت و نعمت خدا را برای خود می خرد
3.اهل ایمان کسانی هستند که نماز اقامه می کنند:
قُل لِّعِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُواْ يُقِيمُواْ الصَّلاَةَ : به آن بندگانم كه ايمان آوردهاند بگو نماز را بر پا دارند. سوره ابراهیم آیه ۳۱
الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ : همانان كه نماز را به پا مىدارند و از آنچه به ايشان روزى دادهايم انفاق مىكنند. سوره انفال آیه ۳
بر طبق آیاتی که به عنوان نمونه ذکر شد مومنان نه تنها خود نمازمی خوانند بلکه برپادارنده و زنده کننده فریضه نماز هستند و همگان را به اقامه نماز دعوت می کنند.
لازم به ذکر است که صرف اقامه نماز نشانه مومن بودن نیست بلکه خشوع و توجه به معنای بلند نماز و ویژگیهای مومنان است..
قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُون * الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ : به راستى كه مؤمنان رستگار شدند*همانان كه در نمازشان فروتنند . سوره مومنون آیات ۱ و۲
شخص مومن به هنگام نماز ان چنان حالت توجه به پروردگار پیدا میکند که از غیر خدا جدا می شود .
نمونه بارز چنین شخصیتی علی علیه السلام است که وقتی به نماز می ایستاد آن چنان غرق عظمت علی می شوند که تیر را از پای حضرتش در می آورند و متوجه نمی شوند.
4.مومنان کسانی هستند هنگامی که آیات الهی بر آنان خوانده می شود بر ایمانشان افزوده می شود و بر پروردگار خود توکل می کنند
وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ : چون آيات او بر آنان خوانده شود بر ايمانشان بيفزايد و بر پروردگار خود توكل مىكنند. قسمتی از سوره انفال آیه ۲
در وصف مومنان در نهج البلاغه آمده که : خدا آنقدر در وجود آنان مهم است که هر اتفاقی در زندگیشان بیفتد برای آنها کوچک است.
اینکه چرا ائمه و بزرگان دینی ما با اینکه همسر و فرزندان آنها که نزدیک ترین فرد نزدشان بودند به آنها خیانت می کردند ولی از پای در نمی آیند باید گفت آنها خود را متعلق به خداوند و قدرت لایزال الهی می دانند . یعنی معتقدند اگر قرار است بترسیم تنها از تو می ترسیم و اگر بخواهیم به کسی امید داشته باشیم تنها به تو امید داریم . ما نیز اگر به این دو امر توجه داشته باشیم در امید ها و نا امید ها ُ شادی ها و غمها رو به خدا خواهیم آورد و تحمل مصائب و سختی ها بر ما آسان می گردد.
و این است صفات واقعی مومنان که همواره بر خدا توکل کرده هرگز از رحمت الهی نا امید نمی گردند .
هِ وَلاَ تَيْأَسُواْ مِن رَّوْحِ اللّهِ إِنَّهُ لاَ يَيْأَسُ مِن رَّوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ : دو از رحمتخدا نوميد مباشيد زيرا جز گروه كافران كسى از رحمتخدا نوميد نمىشود. قسمتی از سوره یوسف آیه ۸۷
5.مومنان در راه خدا انفاق می کنند
الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ :
همانان كه نماز را به پا مىدارند و از آنچه به ايشان روزى دادهايم انفاق مىكنند. سوره انفال آیه ۳
آنها در انفاق خود نه ولخرجی می کنند و نه بخل می ورزند بلکه حد وسط را برگزیدند..
وَالَّذِينَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا - سوره فرقان آیه ۶۷
و وقتی به کسی صدقه ای می دهند آن را با منت و آزار باطل نمی کنند و برای خود نمایی به مردم مال خود را انفاق نمی کنند بلکه در کار خود اخلاص دارند.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تُبْطِلُواْ صَدَقَاتِكُم بِالْمَنِّ وَالأذَى - سوره بقره آیه ۲۶۴ )
مومنان کسانی هستند که امانت ها و وعده های خود را مراعات می کنند .6
وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ
آنان كه امانتها و پيمان خود را رعايت مىكنند. سوره مومنون آیه ۸
منظور از امانت امانت های خداو پیامبران و امامان و مردم است . همه نعمت های خداوندی
- آیین حق کتب آسمانی ـ دستورالعمل های پیشوایان - اموال –
فرزندان - پست و مقام امانتند که مومنان در حفظ و ادای آن کوشا هستند و مرتکب خیانت در امانت نمی شوند.
"عهد " تمام عهد و قرار دادهای انسان چه حقوقی و چه اخلاقی و چه الهی را در بر می گیرد.
عهد های حقوقی همان قرار دادهای روزمره بین مردم ُ بیع و اجاره و مزارعه و ... است.
عهد های اخلاقی همان تعهد های اخلاقی است . همان قراردادهایی است که در روابط اجتماعی بین افراد انسانی می باشد.
و عهد الهی همان است که در سوره اعراف آیه ۱۷۳ آمده است:
وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِن بَنِي آدَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُواْ بَلَى شَهِدْنَا أَن تَقُولُواْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ : و هنگامى را كه پروردگارت از پشت فرزندان آدم ذريه آنان را برگرفت و ايشان را بر خودشان گواه ساخت كه آيا پروردگار شما نيستم گفتند چرا گواهى داديم تا مبادا روز قيامت بگوييد ما از اين [امر] غافل بوديم.سوره اعراف آيه172
الف: صفات فردي:
1.خشوع در نماز
«الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ»
يعني: «مؤمنين كساني هستند كه در نماز خويش خاشع و فروتن هستند و ديده بر سجدهگاه خود دارند و به اين سو و آن سو نمينگرند و دلشان در گرو مهر و عشق به خداست..
دوري از گفتار و عملكرد بيهوده.2
«وَ الَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ
» مردم با ايمان كساني هستند كه از هر گفتار و نوشتار و عملكرد بيهوده و بيثمر و بياهميت روي ميگردانند. چراكه به باور آنان چنين گفتار و كردار بيهوده و زشت و ناپسند است و بايد از آن دوري جست.
پاكدامني.3
: «وَ الَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ» آنان (مؤمنان) كساني هستند كه دامن خويش را حفظ ميكنند، منظور از حفظ دامن خويش، اين است كه رابطة جنسي آنان تنها در قلمرو خانه و خانواده، و در چهارچوب مقررات شرعي و اخلاقي و انساني است. و هرگز خود را با پستي و زشتي گناه آلوده نساخته، و دامان به حرام و گناه نميآلايند، و چشم و دل و جسم را از حرام حفظ ميكنند.
4.دوري از بدگماني، غيبت، بدگوئي، تجس
«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً»[2] ترجمه: «اي كسانيكه ايمان آوردهايد دوري گزينيد از بعضي گمانهاي (بد)، كه آن گمانها گناه است، و تجسس در عيوب ديگران نكنيد (از چيزهائي كه از بدي ايشان بر شما پنهان است) و غيبت و بدگوئي از يگديگر نكنيد.
مقام تسليم.5
مؤمن تمام امور وجودي خود را به اختيار خداوند واگذار ميكند و در قرآن كريم، حضرت ابراهيم ـ عليه السّلام ـ از خداوند چنين مقامي را ميطلبد «رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ»[3]
6.مقام يقين
مؤمن اعتقاد جازم نسبت به اصول دين و فروع دين دارد، مثلاً ممكن نيست انسان اعتقاد قطعي بروز حساب داشته باشد، و همواره آن روز را در خاطر داشته و بياد آن باشد در عين حال پارهاي گناهان را مرتكب شود (و بالاخرة هم يوقنون) چنين كسي نه تنها مرتكب گناه نميشود بلكه از ترس، بقرق گاههاي خدا، نزديك هم نميگردد.
تواضع و فروتني، .7
«الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً»
[4] (آنان بر روي زمين متواضعانه راه ميروند.)
حلم و بردباري.8
: «وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً»
[5] (و زماني كه جاهلان، به آنان خطاب ـ جاهلانه ـ كنند با سلام و بيان خوش جواب دهند.)
شب زندهداري.9
«وَ الَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِياماً
»[6] (و آنان كه شب را براي پروردگارشان به روز ميآورند در حالي كه سجده كننده و قيام كننده هستند.)
10.توحيد خالصانه
«وَ الَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ»
[7] كساني هستند كه با خدا معبود ديگري را نميپرستند.
11.كريمانه از لغو گذشتن
«وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً»
[8] و چون با لغو مواجه شوند، بزرگوارانه از آن ميگذرند.
تدّبر در آيات الهي.12
[9] «وَ الَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَ عُمْياناً»
و كساني هستند كه چون به آيات پروردگارشان تذكر داده شوند همچون كرها و كورها بر آن آيات نميافتند
ب: رفتارهاي (خصوصيات) اجتماعي
هجرت و جهاد
«الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ»
[10] كساني كه ايمان آوردند مهاجرت كردند و جهاد نمودند در راه خدا با مالها و جانهاي خود، بزرگترين درجه را نزد خداوند دارند و آنان خود رستگارانند.
شهادت طلبي
و لا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَ لكِنْ لا تَشعُرُونَ»[11] و نگوئيد دربارة كساني كه در راه خدا كشته شدهاند مردگانند بلكه زندهگانند اما شما نميفهميد.
انتخاب دوست
لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلاَّ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقيةً وَ يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَ إِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ»[12] نبايد مؤمنان كافران را دوست خود گيرند، و هر كس چنين كرد چيزي پيش خدا ندارد، مگر آنكه از ايشان تقيه كند، يك تقيه مصلحتي و بظاهر، براي مدتي دوستي كنيد و خداوند شما را از خود ميترساند، و به سوي خداوند است بازگشت..
امر به معروف و نهي از منكر
[13] «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ، بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ»
مردان و زنان مؤمن همه ياور و دوستدار يكديگرند، همديگر را به كار نيكو امر و از كار زشت باز ميدارند.
پرداخت زكاة
«وَ الَّذِينَ هُمْ لِلزَّكاةِ فاعِلُونَ»
[14] مردم با ايمان كساني هستند كه زكات و حقوق مالي خويش را ميپردازند
دوري از ربا
[15]«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبا أَضْعافاً مُضاعَفَةً وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»
اي مؤمنان ربا را چند برابر نخوريد و تقواي الهي داشته باشيد، شايد رستگار شويد..
امانتداري
[16] «وَ الَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ»
مردم با ايمان كساني هستند كه رعايتگر امانتهاي مردم و عهد و پيمانهاي خود با ديگراناند.
از اين روهم به ويژگي امانت و امانتداري آراستهاند و هرگز دست و دل و ديده به خيانت باز نميكنند و هم در زندگي خويش از عهد شكني به دوراند و به پيمانهاي خود وفا ميكنند..
با توجه به مطالب مذكور روشن ميشود، مؤمن كسي است كه اعتقاد قلبي به دستورات خداوند داشته باشد و در اين صورت است كه محبوب خداوند تعالي ميگردد و زندگي نيكو و سعادتمندي خواهد داشت. كه به آن ها عمل كنند.
«و من يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرا(17)
هركس تقواي الهي پيشه كند (خدا ترس و پرهيزگار باشد) خداوند راه بيرون شدن (از عهدة گناهان و بلا و حوادث سخت عالم) را بر او ميگشايد. و از جايي كه گمان نبرد به او روزي عطا كند و هركه (در هر امري) بر خدا توكل كند خدا او را كفايت خواهد كرد كه خدا امرش (بر همه عالم) نافذ و رواست و بر هر چيز قدر و اندازهاي مقرر داشته است
[1] . سورة انعام، آية 122
.
[2] . سورة حجرات، آية 12.
[3] . سورة بقره، آية 128.
[4] . سورةفرقان، آية 63.
[5] . سورةفرقان، آية 63.
[6] . سورةفرقان، آية 64.
[7] . سورةفرقان، آية 68.
[8] . سورةفرقان، آية 72.
[9] . سورة فرقان، آية 73.
[10] . سورة توبه، آية 20.
[11] . سورة بقره، آية 154.
[12] . سورة آلعمران، آية 28.
[13] . سورة آلعمران، آية 130.
[14] . سورة مؤمنون، آية 4.
[15] . سورةآلعمران، آية 130.
[16] . سورة مؤمن، آية 8.
[17] . سورة طلاق، آيات 2و3.
