نخستین امام شیعیان حضرت علی (علیه‌السلام) است. شیعه معتقد است امامت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)  از طرق گوناگونی قابل اثبات است. یکی از طرق اثبات امامت ایشان آیه‌ی ولایت است:

«اِنّما وَلیُّکُمُ الله وَ رَسُولهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُونَ الصَّلوةَ وَیُوءْتُونَ الزَّکاة وَهُمْ راکِعُون» (مائده/۵۵)

«همانا ولی امر شما تنها خدا، رسول و آن مؤمنانی هستند که نماز به پا داشته و در حال رکوع زکات می‌دهند»

گفتیم که این آیه‌ی شریفه از وجوه مختلف مورد بحث و بررسی قرار گرفته است؛ یکی از این  وجوه بحث بر سر تعیین مصداق آیه است. در نوشته‌ی پیشین به این مسئله پرداختیم و اشاره کردیم که اجماع شیعیان و اکثریت اهل سنت متفق‌القول قبول دارند که این آیه درباره‌ی حضرت علی (علیه‌السلام)  است. از این جهت اختلافات زیادی میان شیعه و سنی وجود ندارد. بیشتر اختلافات حول محور معنای آیه می‌چرخد.

برخی از اهل سنت به دلیل محتوای آیه معتقد شده‌اند این آیه نمی‌تواند درباره امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) باشد. برای مثال گفته‌اند: (الذین آمنوا…) در صیغه‌ی جمع بکار رفته است و نمی‌توان گفت که در مورد یک شخص حضرت علی (علیه‌السلام) است. از دیدگاه آن‌ها منظور آیه تمامی مؤمنان است که از چنین خصوصیاتی برخوردارند؛ یعنی همه مؤمنانی که نماز را اقامه می‌کنند و زکات می‌پردازند. در پاسخ به این اشکال می‌توان به موارد زیادی اشاره نمود که آیه در صیغه جمع بکار رفته است و در عین حال شیعه و سنی قبول دارند که سبب نزول آیه یک فرد بوده است. برای نمونه آیه‌ی ۵۲ سوره مائده می‌فرماید:

«  فَتَرَى الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یسَارِعُونَ فِیهِمْ یقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِیبَنَا دَائِرَةٌ » (مائده / ۵۲)

در این آیه که همه می‌پذیرند درباره‌ی عبدالله بن ابیّ نازل شده است، از صیغه‌ی جمع استفاده شده است. علامه امینی مواردی از این گونه آیات را جمع آوری کرده است که در آن‌ها با وجود اینکه درباره‌ی یک شخص نازل شده است ولی از صیغه‌ی جمع استفاده شده است (امینی، الغدیر، ۳/ ۱۶۳ ـ ۱۶۷).

زمخشری در این باره می‌گوید؛ «سبب نزول آیه، یک شخص است ولی آیه با لفظ جمع آمده تا مردم در انجام نیکی‌ها ترغیب شوند و توجّه داده شوند که در نیکی و احسان و رسیدگی به فقیران، تأخیر نورزند و حتی اگر در نماز بودند، این مهمّ را به تأخیر نیندازند.» (زمخشری، الکشاف، ۱/ ۶۴۹)

مسئله‌ی مهم دیگر معنای «ولیّ» است. بیشتر مفسّران اهل سنت «ولایت» در آیه را به معنای نصرت یا محبّت گرفته می‌دانند. این عده با توجه به معنای آیه قبل (آیه‌ی ۵۴) می‌گویند مراد از ولایت «محبت» است و در ادامه آیه‌ی قبل نازل شده است. یعنی مؤمنان اهل کفر را به دوستی بر نمی‌گزینند. طبری آیه را چنین معنا می‌کند: «یعنی ای مؤمنان! جز خدا و رسول خدا و مؤمنان که خداوند آنان را وصف کرده است، یاور شما نیستند.» (جامع البیان، ج ۶، ص ۳۴۳) و یا فخرالدین رازی می‌گوید: «چرا جایز نباشد که مقصود از واژه «ولی» در این آیه ناصر و محبّ باشد، و ما دلیل اقامه خواهیم کرد بر این که این معنا بهتر است از حمل آن بر معنای متصرف در امور.» (التفسیر الکبیر، ج ۱۲، ص ۲۷)

شیعه معتقد است معنای ولی در آیه‌ی ولی «ولایت و سرپرستی» است. چنین نیست که هر کسی صلاحیت داشته باشد سرپرست مؤمنان باشد. سرپرستی مؤمنان تنها به عهده فرد یا افرادی است که از سوی خداوند منصوب شده‌اند. با توجه به اینکه ملاک ولایت در این آیه نماز و زکات (در حال رکوع) عنوان شده است، لذا شیعه معتقد است باید به سراغشان نزول آیه ذکر رفت. پس معنای آیه از دیدگاه شیعه چنین است:

«همانا ولیّ امر شما [نه دوست شما] تنها خدا، رسول و آن مؤمنانی هستند که نماز به پا داشته و در حال رکوع زکات میدهند»

در کتب لغت عرب برای کلمه‌ی «ولی» معانی گوناگونی ذکر شده است. از آن جمله می‌توان به این معانی اشاره کرد: «داماد»، «رب»، «مالک»،«سید»، «منعم»،«معتق»، «محب»، «ناصر» و «متصرف در امور دیگران» (لسان العرب، ج۱۵، ص ۲۸۳-۲۸۱) روشن است که برخی از این معانی از محل بحث خارج است. بیشتر مباحث حول محور سه معنای  «دوست»، «یاور و ناصر»  و «سرپرست و صاحب اختیار» می‌چرخد.

راغب اصفهانی می‌گوید: الوَلاء و التوالی أن یحصل شیئان فصاعداً حصولا لیس بینهما مالیس منهما»; ولاء و توالی به معنای آن است که دو چیز و یا بیشتر از آن، طوری قرار گیرند و واقع شوند که بین آن دو، غیر از خود آن‌ها، چیز دیگری نبوده باشد.» (مفردات راغب، ماده ولی).

علامه طباطبایی(رحمه الله) در معنای اصطلاحی «ولایت» می‌فرماید:

«ولایت آخرین درجه کمال انسان است و آخرین منظور و مقصود از تشریع شریعت حقّ خداوندی است.»

ایشان در تفسیر المیزان می‌گوید: «اصل معنای ولایت، برداشته شدن واسطه‌ای است که بین دو چیز حائل شده باشد، به طوری که بین آن دو، غیر از آن‌ها واسطه‌ای باقی نماند و سپس برای نزدیکی چیزی به چیز دیگر به چند صورت، به کار گرفته شده است: مانند قرب نَسَبی، مکانی، منزلتی، صداقت و غیر این‌ها. به همین مناسبت بر هر یک از دو طرف وَلایت، ولیّ گفته می‌شود: بالأخصّ به جهت آن که هر یک از آن دو، نسبت به دیگری دارای حالتی است که غیرِ آن ندارد. بنابراین خداوند سبحان ولیّ بنده مؤمن خود است؛ امورش را زیر نظر دارد و شئون وی را تدبیر می‌کند، او را در صراط مستقیم هدایت می‌نماید، امور وی را عهده دار و او را در دنیا و آخرت یاری می‌کند. مؤمن حقیقی و واقعی نیز ولیّ پروردگار است؛ زیرا خود را در اوامر و نواهی خداوند تحت ولایت او در می‌آورد؛ هم چنین در تمامی امور معنوی، تحت ولایت و پذیرش خداوند است….» (المیزان، ج ۱۱، ص ۸۹ ـ ۹۳).

از سوی دیگر علمای شیعه معتقدند که آیه‌ی ۵۵ سوره مائده هم‌زمان با آیه ۵۴ نازل نشده است. اصطلاحاً گفته می‌شود که «وحدت سیاق» در این آیات دیده نمی‌شود. در آیه‌ی ۵۴   کلمه «اولیا» به صورت جمع آمده ولی در آیه «ولایت» لفظ «ولیّ» به صورت مفرد به کار رفته است. و این قرینه‌ای است بر این که این آیات با هم نازل نشده است و صِرفِ بودن آیات در کنار هم دلیل بر نزول دفعی آن‌ها نیست.

بنابراین، آیه ولایت بر اساس روایات معتبر و فراوان که از سوی شیعه و سنی نقل شده است در شأن حضرت علی (علیه‌السلام)  نازل شده است. ماجرای بخشش انگشتری از سوی آن حضرت به مرد سائل تأییدی بر این دیدگاه است. از سویی معنای ولایت در این آیه «سرپرستی» است.