فاصله اندک بخل با کفر

با فرا رسیدن ماه مبارک رمضان ماه دوری از گناهان و ترک رذایل اخلاقی و عادات ناپسند، در هر روز از این ماه با فضیلت آیه‌ای از قرآن کریم بیان و تفسیر آن در گروه آیین و اندیشه خبرگزاری فارس منتشر می‌شود. آخرین این سلسله یادداشت‌ها تقدیم خوانندگان گرامی می‌شود.

وَلاَ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ هُوَ خَیْرًا لَّهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَّهُمْ سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَلِلّهِ مِیرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ ﴿180 آل عمران﴾

و کسانى که به آنچه خدا از فضل خود به آنان عطا کرده بخل مى‏ورزند هرگز تصور نکنند که آن [بخل] براى آنان خوب است بلکه برایشان بد است به زودى آنچه که به آن بخل ورزیده‏اند روز قیامت طوق گردنشان مى‏شود. میراث آسمان‌ها و زمین از آن خداست و خدا به آنچه مى‏کنید آگاه است.

یکی دیگر از رذایل اخلاقی که مورد مذمت قرآن واقع شده، رذیله «بخل» است.

بخل در لغت آنطور که راغب اصفهانی بیان داشته به معنای جلوگیری و عدم پرداخت آن چیزی است که شایستگی نگه داشتن و پرداخت نکردن را ندارد. اما در معنای اصطلاحی آن اختلاف آرا وجود دارد که این اختلاف از حدودی که علما برای بخل تعیین نموده‌اند، ناشی می‌شود. یعنی اینکه چه میزانی وجود دارد که اگر شخص کمتر از آن رفتار نماید بخیل و اگر بیشتر عمل نماید جواد یا سخی محسوب می‌شود.

در این رابطه در جلد 6 از کتاب شریف محجة البیضاء نوشته علامه فیض کاشانی بطور مفصلی بحث شده است. عده‌ای گفته‌اند که بخیل کسی است که از هدیه دادن سختی برایش حاصل نگردد بعضی گفته‌اند هر کس که کمتر از آنچه بر او واجب است بپردازد را بخیل می‌گویند و مثال زده شده به قصاب که اگر مقدار کمتری از آنچه باید به شخصی گوشت بدهد تحویل دهد را بخیل می‌گویند و قدر مسلم این موضوع بیانگر صدق بخل بر فرد است اما ظاهرا به قرینه تقابل یعنی معنای جواد باید گفت تعریف اول کامل‌تر است.

در این آیه شریفه خداوند بیان می‌دارد آنهایی که بخل می‌ورزند و گمان می دارند که این بخل ورزیدن به صلاح آنهاست باید بدانند که بالعکس این عمل به ضرر آنهاست! علامه طباطبایی در تفسیر المیزان در ذیل این آیه در جلد 4 اشاره دارند به اینکه آن شخص از از اینکه این اموال را جمع نموده و انفاق نمی‌کند مسرور است و خداوند برای او تبیین می‌نماید این عمل خیر نیست بلکه شر است.

خداوند در آیه 37 سوره نساء به افراد بخیل نسبت کفر می‌دهد. علامه طباطبایی در ذیل همین آیه کفر را به معنای لفظی آن (پوشیدن و پنهان داشتن امری از دیگران) معنا می‌کند و بیان می‌دارد که این افراد را به جهت آنکه اموال خود را از دیگران می‌پوشانند کافر دانسته می‌شوند و بیان قرآن با آنها به جهت آن است که آنها به جهت سیره فاسد خود و تمکن مالی که دارند اشاعه و ترویج بخل در جامعه می‌دهند

در رابطه با بخل روایتی در محجة البیضاء و اخلاق محتشمی نقل شده از رسول خدا به این عبارت: بهراسید از بخل که همانا بخل هلاک نموده کسانی را که پیش از شما بوده‌اند و آنها را به ریختن خون یکدیگر و قصد کردن محارم یکدیگر ترغیب نمود!

اما منشأ این رذیله را امیرالمومنین اینگونه بیان می‌دارند: بخل ورزیدن نسبت به آنچه انسان دارد به خاطر سوء ظن به خداست، سوء ظن به وعدهای او و قدرتش بر همه چیز. چرا که شخص در هراس از این است که فقر دچار شود.

ابن مسعود در این رابطه روایتی از رسول خدا چنین نقل می‌کند: روزی به محل پخت غذا سریع‌تر می‌رسد تا چاقو به گلوی شتر!

در انتها باید به قید پایانی آیه اشاره نمود، زیرا بسیار مهم و قابل توجه است و آن اینکه آسمان و زمین ملک و از آن خداوند است. این قید به این مطلب اشعار دارد که آنچه در نزد شخص بخیل است از آن خداست پس بخیل مالکیت حقیقی نسبت به آن ندارد و در نتیجه دلیلی بر عدم انفاق آن واقع نمی‌شود.

امید این رذیله از ما و دیگر افراد جامعه رخت بربندد و در نتیجه جامعه ما نشانه و مظهر اخلاق و اسلام رحمانی گردد.

نویسنده: محمودرضا احمدی، کارشناس علوم دینی

انتهای پیام/ک