مسجد جامع اشترجان فلاورجان
اين بنا در چند صدمتري شمال باختري امامزاده ربيعه خاتون (مورخ 708هـ . ق) در روستاي اشترجان، از توابع فالاورجان استان اصفهان، واقع گرديده و درسال 715هـ . ق اواخر سلطنت سلطان محمد خدابنده الجاتيو به وسيله خواجه فخرالدين محمد بن محمود بن علي اشترجاني كه به فتواي كتيبه سردر بزرگ مسجد، ملک الوزرا بوده بنا گرديده است. اين بنا، از آثار نفيس و در خور توجه استان اصفهان است. بناي كنوني مسجد در وسعتي حدود 1500 مترمربع (50×30 متر) ساخته شده و مشتمل بر دو سردر شمالي و خاوري، شبستانهاي ستوندار، صحن و رواقهاي اطراف آن، ايوان جنوبي و گنبدخانه پشت سر آن است.
ورودي اصلي بنا با سردري مجلل به ارتفاع حدود 12 متر در سمت شمال قرار دارد. اين سر در با قامتي كشيده و عرضي نسبتاً كم، معرف ويژگي معماري دوره ايلخاني است. سردر مزبور در نماي بيروني، با طاق نماهايي در سه طبقه نماسازي شده و بر بالاي آن، دو مناره قرار گرفته كه بخش عمده آن ها فروريخته است. سطوح داخلي ايوان در پايين با طاق نماها و در بالا با مقرنسهاي زيبايي نماسازي و با تزئينات آجركاري، كاشيكاري و كتيبههاي متعدد مزين شده است كه در كل زيبايي خاصي به سردر بخشيده است. منارههاي سردر، در پايه، داراي آجركاري ساده و بالاتر از آن تا ارتفاع باقي مانده، با كاشي لاجوردي در زمينه آجري كه به طور مارپيچ بالا مي رود، تزيين شده است. براي ورود به پلكان داخلي مناره بايد از درگاه روي سقف كه دسترسي به آن از طريق پلكان پشت سر در امکانپذير است استفاده كرد. از ويژگي اين مناره هم چون منار جنبان، جنبشي است كه با تكان دادن يكي در ديگري حادث مي شود.
در كتيبه اصلي سر در که به خط ثلث لاجوردي رنگ و بر زمينه كاشي فيروزهاي است نام سازنده اين مسجد نوشته شده است. علاوه بر كتيبه فوق، در بخشهاي مختلف سردر، كتيبههايي با شيوههاي گوناگون نوشته شده كه متضمن آيات قرآني و اسماء جلاله مي باشد. سردر خاوري مسجد، ساده و فاقد جزييات تزييني سر در شمالي است و از فرورفتگي طاق داري تشكيل مي شود. كتيبه اين سردر به خط ثلث برجسته گچي بر زمينه گچي گل و برگ، مشتمل بر آيه 18 سوره جن و مورخ 715هـ . ق است.
صحن مسجد به شكل مربع مستطيل در وسط بنا قرار گرفته و در جبهه جنوبي آن، ايواني بزرگ و در جبهههاي ديگر، دهنههاي شبستانهاي مسجد واقع گرديده است. دهنه مركزي جبهه شمالي، از ديگر دهنهها مقداري مرتفع تر و عريض تر است. با اين حال، چندان به ايوان نمي ماند. ايوان جنوبي به دهانه تقريبي 11 و عمق 6 متر داراي پوشش و سطوح آجر كاري ساده و تزييني است و در اضلاع آن، درگاههاي متعددي براي دسترسي به گنبدخانه و شبستانهاي خاوري و باختري وجود دارد. از كتيبه اصلي ايوان كه به خط ثلث كاشي فيروزهاي بر زمينه آجري گل و برگ نوشته شده، تنها كلماتي سرجاي مانده است. در اضلاع باختري و خاوري ايوان نيز يک حاشيه گچ بري مشتمل بر آيات قرآني و اسماء الله است.
گنبدخانه مسجد به ابعاد تقريبي 11×11 متر داراي گنبدي دو پوسته است. به نظر مي رسد كه اين بخش در ابتدا به عنوان بنايي مستقل ساخته شده و از جهات مختلف درگاههايي داشته است. ديوارهاي اين بنا، از خشت ساخته و با روكشي از آجر و گچ پوشانده شده است. پوشش گچي سطوح داخلي به ضخامت 5/3 سانتي متر، به رنگ زرد است. در وسط ضلع جنوبي گنبدخانه، محراب قرار گرفته كه داراي تزيينات زيباي گچ بري و كتيبههاي خطي مي باشد . پوشش طاق فرو رفته محراب با مقرنس كاري مزين شده است. كتيبههاي محراب، متضمن آيات قرآني است و بخشي از آن كه حاوي تاريخ بوده، محو شده است. گنبدخانه اين محراب داراي ازارهاي به ارتفاع 70/1 متر است كه نقوش هندسي بر روي پوشش گچي آن كنده شده است. پوشش زيرين گنبد با مقطع بيضي شكل متشكل از 8 باريكه طاق مزين به گچبري و نقوش هندسي است و در جهات مختلف پاكار گنبد، چهار نورگير تعبيه شده است. كتيبه اصلي گنبدخانه به خط كوفي برجسته بر زمينه گچ ساده، مشتمل بر آياتي از سوره فتح و تاريخ اواخر صفر سال 715هـ . ق است. اين بنا در دوره اخير تعمير و مرمت شده است.
