سخن را سخندان زگوهر گز يد...

مسلم دارايي از ديدگاه حكيم فرزانه توس، فرهنگ مجموعه اي از دانشها و هنر است و هيچ چيز در جهان ارزشمندتر از آن نيست. فردوسي براي بيان ارزش فرهنگ چنين مي گويد: زدانا بپرسيد پس دادگر كه فرهنگ بهتر است يا گوهر چنين داد پاسخ بدو رهنمون كه فرهنگ باشد زگوهر فزون كه فرهنگ آرايش جان بود زگوهر سخن گفتن آسان بود گوهر بي هنر زار و خوار است و سست به فرهنگ باشد روان تندرست فرودسي پاك زبان سخن و سخنراني و پديدآوردن آثار ادبي را نيز از شاخه هاي فرهنگي مي داند و آن را از پديده هاي جاوداني انسان مي داند و از مردم مي خواهد كه سخن را (ارج) نهند و آن را خوار و بي مايه نسازند: سخن را سخندان زگوهر گزيد زگوهر وار پايه برتر سزيد سخن ماند از تو همي يادگار سخن را چنين خوار و مايه مدار در سراسر شاهنامه فردوسي فرهنگ كه همان (دانش و هنر و ادب) است از جاه و گوهر و كاخ و نژاد و شهرت برتر و ارزشمندتر است. حكيم توس مي گويد كه ما انسانها برهنه به اين جهان آمده ايم و برهنه از اين جهان خواهيم رفت پس تفاخر به اين زينتها (يعني هرگونه روپوشي كه برهنگي جان عريان از هنر ما را ظاهراً جبران مي كند) كاري كودكانه است: برهنه چوزايد زمادر كسي نيايد كه نازد به پوشش بسي حكيم بزرگ توس عقيده دارد كه آفرينش فرهنگي و هنري بهترين يادگارها است. سخن نيكو و خردمندانه و آثار هنري يادگاري است برتر و گرانمايه تر از كاخ و گنج و دينار: بدو گفت شاه از هنرها چه به كه گردد از و مرد جوينده به چنين داد پاسخ كه دانش به است خردمند خود برمهان برمه است سخن به كه ويران نگردد سخن چو از برف و باران سراي كهن حكيم فرزانه ما سخن گفتن را همچون راندن يك كشتي بر روي امواج خروشان دريا دشوار و خطير مي داند: سخن لنگر و بادبانش خرد به دريا خردمند چون بگذرد همه بادبان را كند مايه دار كه هم مايه دار است هم سايه دار او عقيده دارد كه تنها دو چيز از انسان، جاودان مي ماند: سخن گفتن نغز و كردار نيك: زگيتي دو چيز است جاويد و بس دگر هر چه باشد نماند به كس سخن گفتن نغز و گفتار نيك بماند چنان تاجهان است و ريك آدولف آوريل، محقق، اديب، و نويسنده فرانسوي، فردوسي را «سراينده سرود آزادي» خوانده است و ژاك ژان آمپر: نويسنده اديب و منتقد فرانسوي او را يكي از بزرگ ترين شاعران جهان شمرده است و شاهنامه را از همه حماسه هاي بزرگ جهان مثل (ايلياد) و (اديسه) و حماسه هاي معروف هندي برتر مي شمارد.