ساختمان اصلي اين بنا سالهاي 532 تا 537 ميلادي و به دستور امپراتور بيزانس در اين محل ساخته و به كاتوليكهاي يوناني اهدا شده بود، البته بايد اشاره كرد كه اين كليسا سومين كليسايي است كه در اين محل ساخته شده. دو كليساي قبلي پس از مدتي خراب شدند. اين كليساي تازه تاسيس تا سال 1453 ميلادي كاربري كليسا داشته و پس از آن كه اين منطقه توسط مسلمانان فتح شد، آن را به عنوان مسجد تغيير كاربري دادند.
اين بنا براي هزار سال بزرگترين كليساي جهان به حساب ميآمده كه با ساخت كليساي جامع سويل (Seville Cathedral) در سال 1520 ميلادي در اسپانيا اين ركورد را از دست داد. طراحي بناي اصلي اياصوفيا توسط سه نفر انجام شد كه تخصص و مهارتشان در فيزيك و رياضي بود و جالب توجه است كه پس از آن در سدههاي بعدي طراحي گنبد اين بنا موضوع مورد بحث دانشمندان، فيزيكدانان و رياضيدانان مختلفي بود تا بتوانند راز سبك جديد معماري را در آن دوره پيدا كنند.
اين بنا از گنبد، ايوان غربي (كه به شكل هشتي است)، لژ ويژه ملكه، سرسراي بخش بالايي كه نعلي شكل بوده و در اصلي سالن و محراب كليسا به حساب ميآمده است، تشكيل شده كه در دورههاي پس از آن بخشهاي مناره، منبر و محراب به آن افزوده شدند.
شاخصه اصلي و بسيار مهم اين مسجد گنبد بسيار بزرگ آن است. اين بنا نماي بسيار خوبي از معماري دوره بيزانس است. بلنداي گنبد بزرگ اين مسجد از سطح زمين 55 متر و قطر آن
31 متر است كه به وسيله 40 پشت بند و چهار ستون استوار شده است.
40 پنجره دور تا دور پايه گنبد كار گذاشته شده كه انعكاس نور به داخل باعث ميشود حالتي نوراني و روحاني به محيط ببخشد. پاولوس از مرمتگران بنا در اين باره گفته است: «روي طاقبندي با چند مربع طلا پوشانده شده است و از همين جاست كه امواج نور به درون ميتابند و چشمهاي تماشاگران را چنان خيره ميكنند كه به ندرت جرات ميكنند سرشان را بالا بگيرند و به منبع نور نگاه كنند».
از تزئينات خاص اين بنا ميتوان به دكوراسيون داخلي بنا، طراحي شده با تخته سنگهاي مرمري روي ديوارها و موزائيكهاي به كار رفته در هلال طاقها اشاره كرد. در برخي از بخشها طراحي گل و بوته به همراه پرندگان گوناگون با مرمر سفيد بر زمينه مرمر سياه نمايي بينظير را به بنا بخشيده است كه چشم هر بينندهاي را خيره ميكند.
از موزائيكهاي طراحي شده اين بنا ميتوان به موزائيكهاي در ورودي امپراتور، موزائيك ورودي جنوب غربي، موزائيكهاي محراب انتهاي شرقي كليسا، موزائيك سلطان الكساندر، موزائيكهاي ملكه ذو، موزائيكهاي كامننوس، موزائيك ديزيز و موزائيك فضاي سنگفرش شمالي اشاره كرد كه هر كدام داراي طرحهاي بسيار زيبا و بينظيري هستند.
مهمترين بازسازي و مرمت اين بناي بزرگ در زمان سلطان عبدالمجيد و زير نظر دو برادر معمار سوئيسي به نامهاي گاسپر و جيوسپ فوستي بين سالهاي 1847 تا 1849 ميلادي انجام گرفت. در اين كار بزرگ 800 كارگر به اين معماران كمك كردند.
پس از پايان مرمت بنا، برادران معمار اقدام به ساخت گالري امپراتوري كردند كه سبك معماري آن معماري جديد بيزانس است. در اين اقدام دوسالن سلطنتي در پشت مسجد ساخته شد. در بيرون و دور تا دور مسجد اياصوفيا ساختماني براي نگهدارنده بنا و مدرسهاي به سبك جديد ساختند.
از تاريخ اول فوريه 1935 ميلادي موزه اياصوفيا در مسجد اياصوفيا آغاز به كار كرد و بنا از كاربري مسجد خارج شد. مجموعه بسيار نفيسي از تزئينات و وسايل مذهبي كليسا در اين موزه به نمايش گذاشته شده است. در اشياي به نمايش گذاشته در اياصوفيا ميتوان دو گلدان مرمري را ديد كه در زمان پادشاهي سلطان مراد سوم به اين بنا منتقل شده بود. جالب است كه اين گلدانها از يك قطعه سنگ مرمر يكپارچه و در دوره هلني يونان ساخته شده بود. از ديگر اشياي بسيار زيبا و باارزش اين مجموعه درزي مرمري است كه در بخش جنوبي گالري قرار دارد.
اياصوفيا هر ساله تعداد بسيار زيادي از گردشگران را روانه تركيه ميكند.
فاطمه كردي
