به همين دليل از سالها قبل محققان بسياري ويژگيهاي زمينشناسي، سنگشناسي، آتشفشانشناسي، زمينساختي و چگونگي شكلگيري اين آتشفشان عظيم را در كمربند چينخورده ـ رانده البرز مورد مطالعه قرار دادهاند.
براساس مطالعات محققان، اين آتشفشان مركب از انباشت بيش از 400 كيلومتر مكعب گدازه و مواد آذرآواري تراكي آندزيتي همراه با مقدار كمتري بازالت و بازانيت پديد آمده است.
كوه دماوند يك آتشفشان مختلط است. دهانه آتشفشاني دماوند در بالاي چكاد آن با قطر چند صد متر قرار دارد. بخش اصلي مواد آتشفشاني دماوند از آن خارج شدهاند.
افزون بر دهانه اصلي، گدازههاي آتشفشاني از چند دهانه جانبي نيز خارج شدهاند كه تعدادي از آنها در دامنه جنوبي اطراف شهر رينه قرار دارند.
آتشفشان عظيم دماوند روي واحدهاي سنگي چين خورده و گسليده مزوزوئيك در رشته كوههاي البرز مركزي شكل گرفته است.
مشاهدات نشان داده است سنگهاي تراكي آندزيتي قديمي دماوند حدود 1.8 ميليون سال پيش پديد آمدهاند. بر پايه مطالعات صحرايي و سنسنجيايزوتوپي، سه دوره اصلي فعاليت در دماوند گزارش شده است:
1) فعاليت از 1.8 ميليون سال تا 800 هزار سال قبل (شكلگيري دماوند پير): سنگهاي مربوط به اين دوره فعاليت اليوين بازالتهاي مربوط به سازند پلور و نيز نمونههاي گدازهاي در منطقه سردابيچ در شمال قله دماوند رخنمون دارند.
2) فعاليت از 600 هزار تا 150 هزار سال قبل: به احتمال زياد فعاليت دماوند جوان در 600-500 هزار سال پيش آغاز شده و مخروط فعلي آتشفشان شكلگرفته است.
3) فعاليت از 60 هزار تا هفت هزار سال قبل: اين سنگها اغلب در دامنه جنوبي نمايان هستند. بيشتر سنگهاي دامنه جنوبي قديميتر از سنگهاي هولوسن دامنه غربي هستند. با استناد به دادههاي ژئوكرونولوژي، ژئوشيمي و ژئوفيزيك به نظر ميرسد تشكيل آتشفشان دماوند بيشتر از اينكه با فرورانش مرتبط باشد با نقاط داغ (hot spot) در صفحه قارهاي منطبق است.
افزون بر اهميت فرهنگي، اقتصادي، زيستمحيطي، گردشگري و مطالعات زمينشناسي، آتشفشان دماوند يكي از پنج آتشفشان جوان و نيمهفعال يا خفته كشور است و از نظر مخاطرات زمينشناختي و مطالعات آتشفشانشناسي نيز اهميت دارد.
اين آتشفشان به لحاظ وجود چند گاز فشان در لبه جنوب خاوري دهانه اصلي و خروج گاز گوگرد و وجود بيش از 60 چشمه آبگرم و معدني اطراف آن جزو آتشفشانهاي نيمهفعال يا خفته به شمار ميآيد.
به عبارت بهتر اين آتشفشان خاموش نبوده و با توجه به فرآيندهاي يادشده امكان فعاليت دوباره آن وجود دارد. به منظور پيشبيني زمان احتمالي وقوع فورانهاي آتشفشاني، محققان رفتار اين پديده طبيعي را در گذشته و حال بررسي کرده و تلاش مينمايند با شناخت دقيق آن، فعاليتهاي آتشفشاني را در آينده پيشبيني نمايند.
مطالعه دقيق گدازه و مواد آتشفشاني گذشته از نظر تركيب و جنس، توالي و سن آنها به زمينشناسان كمك ميكند نوع فعاليت و زمان احتمالي فورانهاي آتشفشاني در آينده را پيشبيني نمايند.
در اين مطالعات فعاليتهاي كنوني آتشفشان نيز مورد توجه قرار ميگيرد كه از جمله ميتوان به پايش تغييرات ارتفاعي مخروط يا كوه آتشفشاني با موقعيت يابهاي دقيق يا GPS پايش فعاليتهاي لرزهاي با نصب شبكه لرزهنگاري و دريافت منظم اطلاعات آن در اطراف آتشفشانهاي خفته، نمونهبرداري و مطالعه دقيق تركيب و دماي چشمههاي آبگرم اطراف آتشفشان، مطالعه تركيب و دماي گاز خروجي از دهانههاي اصلي يا جانبي مخروط آتشفشاني اشاره نمود.
همچنين با بررسي و پردازش دقيق انواع دادهها و تصاوير ماهوارهاي و مطالعات ژئوفيزيكي رفتار آتشفشان در سطح و عمق زمين بررسي ميشود.
اين اطلاعات به زمينشناسان امكان ميدهد در صورت تغيير در رفتار پديدههاي مرتبط با آتشفشان دلايل آن را بررسي و رفتار آينده آن را پيشبيني نمايند.
دكتر جليل قلملقاش - معاون سازمان زمينشناسي
