در اين روز فرصت را غنيمت شمرده و براي پي بردن به چند و چون شكلگيري اين كوه و شايعات پيرامون فعاليت مجدد آن گفتوگويي با دكتر فريبرز مسعودي، دكتري زمينشناسي و عضو هيات علمي دانشگاه شهيد بهشتي به انجام رسانديم كه در ادامه ميآيد.
كوه دماوند چه وجه تمايزي نسبت به ساير كوههاي آتشفشاني ايران دارد كه باعث شده روزي براي آن اختصاص داده شود؟
اين كوه نسبت به ساير كوههاي آتشفشاني جوانتر بوده و ارتفاع گدازه آن حدود 3000 متر است يعني اين آتشفشان روي سازندهها و سنگهايي چينخورده قديميتر از خود كه ارتفاع حدود 2000 متري دارد، 3000 متر مواد مذاب ريخته و به صورت مخروط تك شكل خود را نمايان كرده است كه باعث شده تا از نظر زمينشناسي و زيبايي منحصربهفرد باشد؛ شاخصي كه كمتر ميتوان در ساير آتشفشانها مانند سبلان و سهند ديد. قرارگيري اين كوه در كنار پايتخت هم بر اهميت آن افزوده است بنابراين نامگذاري روز سيزدهم تير به نام روز ملي دماوند باعث ميشود كه مردم توجه بيشتري به اين پديده مهم طبيعي داشته باشند.
اخيرا افزايش گازها و تغييرات حرارتي آب اين ناحيه شايعه فعاليت مجدد آتشفشان اين كوه را تقويت كرده، شما به عنوان كارشناس اين رشته و كسي كه سالها در اين خصوص به تحقيق و تفحص پرداختهايد، آيا امكان فعاليت مجدد اين آتشفشان وجود دارد؟
آتشفشان دماوند يك آتشفشان نيمهفعال است يعني خاموش نيست و امكان فعاليت مجدد و فوران آن وجود دارد. مساله اصلي در تمام دنيا اين است كه براي آتشفشانهاي به اين بزرگي و بااهميتي كه در جوار پايتخت قرار دارد يك سيستم پايش و مانيتورينگ هم وجود دارد. مثلا گاهي در مناطقي كه آتشفشان وجود دارد، زمينلرزههايي رخ ميدهد كه شايد بتوان اين زمينلرزهها را به عنوان نشانههايي قابل اطمينان براي تجديد حيات آتشفشانهاي آن منطقه دانست يا هنگامي كه ماگما در حال بالا آمدن از يك آتشفشان است، امكان باد كردن يا متورم شدن كوه آتشفشان وجود دارد. اگر ما قبلا ارتفاع دقيق نقاطي از كوه آتشفشان را داشته باشيم ميتوانيم بالا آمدن ماگما را پيشبيني كنيم. افزايش خروج گاز يا تغييرات نسبت آنها از دهانه آتشفشان هم به عنوان يك نشانه از فورانهاي آتشفشاني شناخته شده است به همين دليل مشاهدههاي پيوسته آتشفشانهاي خاص، اغلب نمايانگر اين است كه نه به طور يقين، اما احتمالا فورانهايي در آينده رخ خواهد داد بنابراين بايد فعاليتهاي اين آتشفشان مانند حرارت آب گرم، تغييرات امواج لرزهاي و ظاهر كوه با مكانيسمهاي مختلف و حفر چاهكهايي در اطراف كوه، پايش شود. در حال حاضر سازمان زمينشناسي و اكتشافات معدني كشور براي پايش و مونيتورينگ اين فعاليتها دست به كار شده و مدام فعاليتهاي اين كوه را بررسي کرده و درجه حرارت آن را ميسنجد.
فعاليت آتشفشان دماوند ممكن است چه پيامدهايي را به همراه داشته باشد؟
پيامدهاي آتشفشان تنها حركت ماگما، خروج گدازه و خاكستر نيست گاهي ممكن است ماگما در اعماق حركت كند و باعث زمين لرزه و عوارض ديگري مانند ريزش كوه، ايجاد سيلي از يخ و گل و بسته شدن مسير رودخانه شود كه موجب خسارت فراواني بر روستاها و شهرستانهاي اطراف تهران مي شود. اخيرا مطالعاتي كه انجام شده، برخي از زمين لرزههاي ايران را به فعاليت اين كوه نسبت دادهاند.
امروزه اغلب كشورهاي پيشرو از منابع زمين گرمايي كوههاي آتشفشان استفاده ميكنند، در ايران آيا از اين منابع استفاده ميشود؟
مسعودي: پيامدهاي آتشفشان تنها حركت ماگما، خروج گدازه و خاكستر نيست. گاهي ممكن است ماگما در اعماق حركت كند و باعث زمين لرزه و عوارض ديگري مانند ريزش كوه، ايجاد سيلي از يخ و گل و بسته شدن مسير رودخانه شود كه موجب خسارت فراواني بر روستاها و شهرستانهاي اطراف تهران مي شود
براي استفاده از انرژي زمين گرمايي ابتدا بايد محدودههاي داراي آبها و سنگهاي گرم را شناسايي كرده و سپس با سيستمهاي حفاري مناسب و حفر چاهكهايي در اطراف كوههاي آتشفشان، انرژي محصور در چنين مناطقي را كنترل و بهرهبرداري و به انرژي مفيد و قابل استفاده تبديل كرد. متاسفانه با وجود بهرهبرداري از منابع زمين گرمايي در بسياري از كشورهاي صنعتي و در حال توسعه، بهرهبرداري از منابع زمين گرمايي در ايران با وجود قرار گرفتن روي كمربند آتشفشاني سنوزوئيك و مناطق فعال زمين گرمايي وارد مرحله عملي نشده است و تاكنون جز استفادههاي آبدرماني و بهداشتي از چشمههاي متعدد آب گرم در اين مناطق بهرهبرداري ديگري از آنها به عمل نيامده است.
آيا مطالعاتي هم براي بهكارگيري از انرژي زمين گرمايي در اين مناطق از جمله كوه آتشفشان دماوند انجام نشده است؟
اولين مطالعات چنين طرحي براي اولين بار در ايران از حدود ده سال پيش در مشگينشهر آغاز شده و در مرحله بهرهبرداري است ولي تاكنون در مورد كوه دماوند كار جدي صورت نگرفته است. ما ميتوانيم با حفر چاهك حركت امواج مواد مذاب داخل زمين را شناسايي و با تزريق آب به داخل چاهها، آب گرم منازل مسكوني آن منطقه را تامين كنيم مانند كشور ايسلند كه هماكنون در اين كار سرآمد است. در ضمن ميتوان مانند كشور آمريكا از گازها و بخارهاي متصاعد شده اطراف اين كوه براي توليد الكتريسيته، ايجاد گلخانه و مصارف كشاورزي استفاده كرد. يكي از علتهاي اصلي كه ايران هنوز وارد اين مقوله نشده است، شايد اين باشد كه ما در ايران به انرژيهاي ارزانتري مانند نفت و گاز دسترسي داريم. شايد اگر ما هم از اين منابع محروم بوديم به دنبال انرژيهاي نو مانند زمين گرمايي يا ساير انرژيهاي تجديدپذير مانند خورشيدي، بادي و... ميرفتيم.
به غير از انرژي زمين گرمايي چه منابع ديگري خاص دماوند است كه ميتوان از آن استفاده كرد؟
اصولا مناطق آتشفشاني به دليل ذخيره يخ و برف و داشتن زمين مناسب و مستعد كشاورزي، مكان مناسبي براي زندگي محسوب ميشوند. منطقه دماوند نيز از اين امر مستثني نيست. متاسفانه به دليل سهلانگاري برخي از مردم و نبود فرهنگسازي براي استفاده درست از طبيعت، گاه شاهد احداث غيرقانوني خانههاي ويلايي، ريختن فاضلاب به رودخانهها، كندن دستهگلهاي زيباي خاص اين ناحيه مانند شقايق هستيم كه باعث تخريب اين محيط زيبا شده است. در صورتي كه پوشش گياهي خاص و دارويي دامنههاي دماوند، وجود چشمههاي آبگرم، پوكههاي معدني و گدازههاي بسيار زيبا ميتواند پتانسيل خوبي براي ايجاد چند پارك ملي يا ژئو پارك باشد.
متاسفانه ما در حال حاضر پارك ملي با ويژگيهاي استاندارد در كشور نداريم و از اين لحاظ خيلي عقب هستيم، اما ميتوانيم با يك برنامهريزي خيلي ساده و ارزانقيمت براي هر قشر از مردم امكاناتي نظير ويلا، رستوران، هتل، كانكس، سرويس بهداشتي، مسيرهاي پيادهروي، تفريحي، ورزشي و... ايجاد کنيم تا مانع تخريب اين طبيعت زيبا شد.
لازمه تحقق چنين كاري تشكيل كميتهاي متشكل از كارشناسان و صاحبنظران حوزههاي علوم زيستشناسي، علوم زمينشناسي و گردشگري است تا طرح جامعي تحت عنوان پايش يا مونيتورينگ حفظ و استفاده از دماوند تدوين و اطلاعات جامعي در مورد خطرات احتمالي، منابع صنعتي، ژئوترمال (زمين گرمايي)، زيست محيطي، تفرجگاهي و پارك ملي و چگونگي حفاظتش را در اين طرح بگنجانند.
يكي ديگر از مخازن اين كوه آتشفشاني سنگهاي باارزشي به نام پوكههاي معدني است. اين سنگها مانند سنگهاي قيمتي كه در نزد مردم شناخته شدهاند، نيستند. از اين پوكهها ميتوان به عنوان سبك دامنهها در ساخت و ساز براي سقف خانهها به عنوان عايق استفاده كرد. همچنين طبق مطالعات مركز تحقيقات راه، ساختمان و شهرسازي ميتوان از اين پوكهها براي آميختن سيمان هم مورد استفاده قرار داد.
فرزانه صدقي
