عواملى كه در پيدايش و يا تشديد افسردگى نقش دارند فراوانند. در احاديث اهل بيت(ع) عوامل شناختى، عاطفى و رفتارى متعددى براى اين موضوع بيان شده كه به بخشى از اين روايات اشاره مىشود:
الف. وابستگى
وابستگى از جمله عواملى است كه در روايات متعدد از آن به عنوان عامل افسردگى نام برده شده است. از آن جا كه انسان نمىتواند در زندگى به تمام تمايلات و خواستهاى خود برسد اين ناكامى باعث غمگينى شديد و افسردگى فرد مىشود. از رسول اكرم (ص) حكايت شده است:
«انا رعيم بثلاث لمن اكب على الدنيا بفقر لاغناء له و بشغل لافراغ له و بهمّ حزنٍ لا انقطاع له»؛ «علامه محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 77، ص 116، ح 11» «كسى كه علاقه و وابستگى زياد به دنيا داشته باشد به طور قطع سه چيز را در پى دارد: نيازمندى، كه هيچ گاه به بىنيازى نمىانجامد؛ گرفتارى، كه هرگز از آن خلاصى نيست؛ و افسردگى و غمگينى، كه جزء وجودش مىشود و از او جدا نمىگردد.»
ب. دورى از معنويت
از جمله عوامل افسردگى كه در روايات اسلامى به آن اشاره شده، عامل دورى از معنويت و پيروى از هواهاى نفسانى، خشم و شهوت رانى و امورى از اين قبيل مىباشد. براى مثال از حضرت على (ع) نقل شده كه مىفرمايند:
«من غضب على من لايقدر ان يضره طال حزنه و عذب نفسه»؛ « ابن شيبه، تحف العقول، ص 99» «هر كه به ناحق بر كسى خشم گيرد كه توان آسيب رساندن به وى را ندارد، اندوهش دراز گردد و خود را عذاب دهد.»
ج. منفى نگرى
در روايات اسلامى موضوع منفىنگرى در محورهايى مانند: ترديد نسبت به الطاف خداوند، نارضايتى از خداوند و ناخشنودى از زندگى، نپذيرفتن واقعيت و خيال پردازى، برآورده نشدن انتظارات و نگرش منفى نسبت به اطرافيان و امورى اين چنين تجلى پيدا كرده، و عاملى براى پيدايش افسردگى معرفى شده است. امام صادق (ع) در اين زمينه مىفرمايد:
«ان الله- بعدله و حكمته و علمه- جعل الرَوح و الفرح فى اليقين و الرضا عن الله و جهل الهمّ والحزن فى الشك والسخط»؛ «محمد محمدى رىشهرى، ميزان الحكمه، ج 3، ترجمه سيدرضا شيخى، ش 3783» «خداوند براساس عدالت و حكمت و علم خود، آرامش و شادابى را در معرفت يقينى و رضايت (از آنچه به او و به ديگر بندگان عطا كرده) قرارداده است و اندوهگينى و افسردگى را در شك و ترديد و عدم رضايت قرار داده است.»
د. ضعف انگيزه و اراده
در روايات اسلامى، ضعف انگيزه و اراده در موضوعاتى مانند: كوتاهى در انجام فعاليت و عدم دستيابى به موفقيتها تجلى كرده و به عنوان عاملى براى افسردگى معرفى شده است.
از اين روى از حضرت على (ع) روايت شده كه مىفرمايد: «من قصر فى العمل ابتلى بالهمّ»؛ «نهج البلاغه، حكمت 127»
«هر كس در انجام تكاليف و فعاليتهاى خود كوتاهى كند به غم و اندوه و افسردگى مبتلا مىشود.»
ه-. آرزوهاى دور و دراز (طول امل)
در منابع اسلامى داشتن آرزوهاى طولانى و در قبال آنها خيالپردازى را مايهى افسردگى مىداند و از اميرالمومنين (ع) نقل شده است: «اياك و الاغترار بالامل ... فعظم الحزن و زاد الشغل و اشتدت التعب ... و زدتَ به فى الهم و الحزن»؛ «بحارالانوار، ج 73، ص 112، ح 109» «از اينكه آرزوهاى دور و دراز داشته باشى و فريب آنها را بخورى برحذر باش! كه تو را ناراحت و اندوهناك مىسازد و به تدريج اندوهت بزرگ مىشود و فكر تو را مشغول مىسازد و ناراحتىات را افزايش مىدهد.»
بررسىهاى تجربى در «رابطهى بين اعتقادات مذهبى و افسردگى»
طبق آمار ميان ميزان افسردگى و عقايد مذهبى همبستگى منفى وجود دارد. « اسلام و بهداشت روان( 1)، ص 27 و 28» نتايج يك مطالعه با نمونه بردارى تصادفى در گروههاى مشابه نشان داد كه همبستگى مثبتى بين خواندن نماز و بهبود افسردگى و اضطراب و افزايش اعتماد به نفس وجود دارد.
در اين زمينه «ازالى»، «هاسانچ»، «آمينا» و «سابرامانيام» در مطالعهى ميان 130 بيمار مبتلا به اضطراب، و 100 بيمار مبتلا به افسردگى، در دو گروه متمايز با شرايط فرهنگى مذهبى قوى و ضعيف به اين نتيجه رسيدند كه: «گروه داراى اعتقادات مذهبى، بعد از شش ماه روان درمانى، بهبود بيشترى يافتند.» «همان»
تحقيق ميدانى در مورد اين «ارتباط» به صورت مكرر صورت گرفته كه بخشى از آنها در كتاب «اسلام و بهداشت روان» آمده است.
منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. مجله معرفت، ش 84، ص 48، مقاله افسردگى، دكتر على نقى فقيهى و جمشيد مطهرى.
2. اسلام و بهداشت روان (1)، مجموعه مقالات.
