شايستهسالاری در قرآن و تاثير آن بر مديريت جامعه/5
علی شفيعی:
معيارهای قرآنی در مديريت جامعه فدای دعواهای سياسی نشود
گروه حوزههای علميه: عضو هيئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تاكيد كرد: اگر در جامعه ما مفاهيم پربار و صريح قرآن و روايات در مديريت شايستهسالارانه فدای دعواهای سياسی نمیشد و معيار ما اين مفاهيم بود وضع ما در تمامی ابعاد امور جامعه بهتر بود؛ چرا كه بهترين نتيجهگيری را با مديريت شايستهسالارانه میتوان بدست آورد.
حجتالاسلام والمسلمين علی شفيعی، عضو هيئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در گفتوگو با خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا) در مورد شايسته سالاری گفت: تعريف لغوی شايسته سالاری به معنی داشتن توانايی، مهارت، دانش، لياقت و صلاحيت كار مورد نظر است، «مايكل يانگ» جامعه شناس بريتانيايی اولين شخصی بود كه مفهوم شايستهسالاری را استفاده كرد و از نظر او شايستهسالاری سيستمی است كه نقشهای اجتماعی را به افراد بر اساس توانايی آنها بدون لحاظ هر مسأله ديگری مانند نژاد، ثروت، طبقه اجتماعی و اصل و نسب واگذار میكند.
وی افزود: بر اساس اين تعريف شايسته سالاری چند ويژگی دارد كه اولين ويژگی آن فرادينی بودن اين مفهوم است و در واقع دغدغه شايستهسالاری دغدغه دينی صرف نيست؛ مانند مفهوم عدل كه ريشهای غير دينی دارد دين اين مفاهيم را تأييد و تشويق كرده و بعد از آن يك سری قيودی به آن اضافه میكند.
شفيعی ويژگی دوم شايستهسالاری را نسبی بودن اين مفهوم دانست و تأكيد كرد: نمیتوان از اين مفهوم يك تعريف مطلق ارائه كرد؛ بلكه يك سری قدر مشتركهايی دارد و وقتی در يك حوزه خاص مانند شايستهسالاری در مديريت فرهنگی يا شايسته سالاری در مديريت اجتماعی میآيد به نسبت آن حوزه تعريف آن متفاوت میشود.
معاونت امور اجرايی دانشنامه امام خمينی(ره) گستردگی بحث شايستهسالاری را ويژگی سوم اين مفهوم خواند و اشاره كرد: مفهوم شايسته سالاری مفهوم عامی است و قلمرو آن بسياری از حوزهها را پوشش میدهد و فقط مخصوص مديريت كلان نيست؛ بلكه مديريت خرد را هم در بر میگيرد.
وی ادامه داد: در آيه 23 سوره نساء «الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاء» خداوند معيار مديريت در خانواده را شايستهسالاری بيان كرده است، منتها مصداق مديريت شايسته در زمان نزول اين آيه مردان جامعه بودند؛ لذا مصاديق در اعصار مختلف بر اين اساس قابل تعويض هستند.
حجتالاسلام و المسلمين شفيعی با بيان اينكه مفهوم شايسته سالاری را دين نياورده است تصريح كرد: همان مفهومی كه مورد پذيرش جامعه است را دين قبول كرده است و همچنين برخی از مصاديقی شايستهسالاری را مطرح كرده است كه پارهای از آنها متعلق به عصر نزول است و برخی همچنان كاربرد دارند.
وی به آيه 58 سوره نساء «إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُكُمْ أَن تُؤدُّواْ الأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا» اشاره كرد و گفت: از فعل « یَأْمُرُ» وجوب فهميده میشود و بنا بر استناد روايات بسيار و قريب به اتفاق مفسران مراد از «الأَمَانَاتِ»، «الأمامَت» يعنی رهبری جامعه است.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی اضافه كرد: با توجه به اينكه اين آيه جزء محكمات قرآنی است، نكته مهم در اين آيه اين است كه خداوند در اين آيه نگفته است رهبری جامعه (الامانات) را به متقين و مؤمنين بدهيد، بلكه امر به واگذاری آن به اهلش يعنی كسی كه شايسته آن است كرده است.
وی با تأكيد بر اينكه شايستهسالاری قطعا به معنی دينسالاری نيست اظهار كرد: جايگاه اعتقاد و دين در شايسته سالاری و مديريت اجتماعی اگر قبول كنيم كه جايگاهی دارد، از آخرين مؤلفهها و معيارهای فرد شايسته است و نمیتوان به صرف متدين و متقی بودن فردی، منصب و جايگاه مهمی در مديريت جامعه به او سپرد.
اين استاد حوزه و دانشگاه به آيه 105 انبياء«وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ» اشاره كرد و گفت: اين آيه جزء متشابهات است و مراد از صالحون همان «اهلها» در آيه 58 نساء يعنی فرد شايسته است نه فرد متدين و متقی، لذا مفهوم آيه بيانگر اين است كه مديريت جامعه(أَنَّ الْأَرْضَ) به افراد شايسته(عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ) میرسد.
وی به داستان حضرت ابراهيم در آيات 124 سوره بقره اشاره كرد و گفت: «لاَ یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِينَ» مراد از عهد امامت و مديريت جامعه است كه خداوند میفرمايد رهبری جامعه از جانب من به انسانهای ظالم داده نمیشود؛ در اينجا نكتهای نهفته است و آن هم با توجه به روايت «الملك يبقی مع الكفر و لا يبقی مع الظلم» بايد تأكيد كرد كه شايستهسالاری كه امری فرا دينی است در مديريت فرد كافر اما شايسته برای مديريت قابل تصور و تحقق است اما در مديريت ظالمانه كه يعنی واگذاری مديريت جامعه به افراد غير شايسته است دوام پيدا نمیكند.
عضو هيئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به عهدنامه مالك اشتر كه امام علی(ع) در نهجالبلاغه آورده است: امام به مالك میفرمايد كه ای مالك در استخدام همكاران و واليان هيچ شفاعتی مگر شفاعت كفايت و امانت را قبول كن. مراد اميرالمؤمنين(ع) از كفايت، شايستگی ولياقت فرد و مراد از امانت، امين بودن و صادق بودن فرد است كه با چينش بسيار زيبايی امام علی(ع) شايستهسالاری را شفيع برای مديريت كرده است.
معاونت امور اجرايی دانشنامه امام خمينی(ره) به روايت «مَن أحسَنَ الكِفایَة إستَحَق الوِلایَة» اشاره كرد و تأكيد كرد: با توجه به اين روايت كسی كه كفايت و شايستگی داشته باشد مستحق مديريت در جامعه است.
وی در پايان تأكيد كرد: ما اگر اين مفاهيم پربار و صريح قرآن و روايات را فدای دعواهای سياسی نمیكرديم و اگر معيار ما اين مفاهيم بود وضع ما در تمامی ابعاد امور جامعه بهتر بود؛ چرا كه در هر امری نتيجهگيری متناسب با هزينه كردن در راستای هدف است كه بهترين نحو نتيجهگيری را با مديريت شايسته سالارانه میتوان بدست آورد.
