اولین بانك با سرمایه ایرانی

بانك، نهادی اقتصادی است كه وظیفه تجهیز و توزیع اعتبارات، عملیات اعتباری، عملیات مالی، خرید و فروش ارز، نقل و انتقال وجوه، وصول مطالبات اسنادی و سود سهام مشتریان، پرداخت بدهی مشتریان، قبول امانات، نگهداری سهام و اوراق بهادار و اشیا قیمتی مشتریان و انجام وكالت خرید یا فروش را بر عهده دارد.

بانكداری در ایران تا اوایل قرن نوزدهم، توسط صرافان در همه سطوح داخلی و خارجی، در قالب تجارتخانه هایی چون 'برادران تومانیانس، جمشیدیان، جهانیان و شركت اتحادیه' صورت می گرفت.

با توسعه روند تجارت و افزایش این تجارت خانه ها، فعالیت اكثر آنها تا سال ها بعد از تاسیس اولین بانك ها، با هدایت و مركزیت كشور انگلیس و روسیه، ادامه داشت. اما با گسترش بانكهای خارجی بیشتر این تجارتخانه ها تا قبل از سال 1300 به فعالیت خود پایان دادند.

نخستین بانك در ایران، شعبه یك بانك انگلیسی با مركزیت لندن تحت عنوان 'بانك جدید شرق' بود كه در سال 1266 تاسیس شد و شعب بسیاری را در تهران و چند شهر دیگر دایر كرد اما این بانك پس از مدتی دارایی های خود را به 'بانك شاهی ایران' فروخت.

بانك شاهی توسط شخصی به نام رویتر در ایران راه اندازی شد این بانك كه حق انحصاری انتشار اسكناس را برعهده داشت، به عنوان امتیازی 60 ساله، در ازای اعطای وام به ناصرالدین شاه، به انگلیس واگذار شده بود. این بانك از سال 1327( پایان مدت امتیاز 60ساله)تا سال 1331بدون مجوز باعنوان' بانك انگلیس در ایران و خاورمیانه ' در ایران فعالیت داشت.

پس از تاسیس بانك شاهی بانك های دیگری با سرمایه بیگانگان در ایران به وجود آمدند كه هر كدام از آنها به عنوان امتیازات سیاسی از سوی دولت های وقت با زمان های چندین و چند ساله در اختیار روسیه و كشورهای دیگر قرار گرفتند، بانك هایی چون 'بانك استقراضی ایران' با واگذاری امتیاز 75 ساله به یك تبعه روسی و 'بانك روس و ایران' كه با هدف تسهیل مبادلات بازرگانی بین دو كشور تاسیس شدند.

اما نخستین بانك ایرانی كه با سرمایه داخلی تاسیس شد و به عنوان اولین بانك در راه تحكیم اساس اقتصاد ملی كشور محسوب شد، 'بانك پهلوی قشون' با نام فعلی 'بانك سپه' بود كه در چهاردهم اردیبهشت سال 1304 هجری خورشیدی برای سامان دادن به امور مالی ارتش، با بهره گیری مالی از محل وجوه بازنشستگی نظامیان، فعالیت محدود خود را در قالب اولین بانك با فكر و سرمایه ایرانی آغاز كرد.

یكسال بعد، 'موسسه رهنی ایران' با استفاده از وجوه صندوق بازنشستگی كشور، تحت نظارت وزارت دارایی تشكیل شد كه به افراد بسیاری با اخذ وثیقه منقول وام با بهره پایین ارائه می كرد.

این موسسه پس از تاسیس بانك ملی ایران به عنوان جزیی از این بانك تلقی شد و در سال 1318 كه بانك رهنی به‌ وجود آمد، به 'بانك كارگشایی' تغییر نام یافت.

دو سال بعد از تاسیس نخستین بانك با سرمایه ایرانی ، در چهاردهم اردیبهشت سال 1306 دولت به موجب قانون مصوب مجلس شوای ملی موظف شد تا بانكی در سطح ملی تاسیس كند. پس از تصویب اساسنامه توسط كمیسیون مالیه مجلس این بانك در بیستم شهریور 1307 با نام 'بانك ملی ایران' به منظور فعالیت در سطح ملی افتتاح و با توجه به محدودیتهای نظام بانكی، وظایف بانك مركزی را نیز بر عهده گرفت و با نگهداری حساب های دولتی، حق انتشار اسكناس نیز پس از خریداری از بانك شاهی، در سال 1311 به این بانك واگذار شد.

'بانك مركزی ایران' در سال 1339 با سرمایه ای معادل سه میلیون و 600 ریال، از محل تفاوت ارزیابی پشتوانه اسكناس تأسیس شد. از آن پس به موجب قانون پولی و مالی كشور، فعالیتهای غیر انتفاعی بانك ملی ایران مانند نشر اسكناس، بانكداری دولت و عملیات مشابه آن به بانك مركزی واگذار و این بانك مسئولیت اداره نظام پولی و اعتبار و كنترل سازمان بانكی كشور را بر عهده گرفت.

پس از مدتی با تصویب اولین طرح برنامه عمرانی كشور در سال 1327، نیاز به وجود موسسات اعتباری افزایش یافت و در تیرماه 1328 دولت به منظور كمك مالی به واحدهای تولیدی خصوصی' بانك برنامه ' را ایجاد كرد.

در سال 1328 اولین بانك خصوصی 'بانك بازرگانی ایران' به صورت شركت سهامی تاسیس شد و تا سال 1350، بیست و یك بانك خصوصی تشكیل شد.

یكسال پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357، تمامی بانك ها در سراسر ایران به جهت حفظ حقوق صاحبان سپرده و سرمایه‌های ملی، ‌بكارانداختن چرخهای تولیدی صنعت كشور و تضمین بازپرداخت سپرده‌ها و پس‌اندازهای مردم، ملی شدند .

دو سال بعد، مجمع عمومی بانك ها، شبكه بانكی كشور(متشكل از 37 بانك) را در قالب 6بانك تجاری(بانك رفاه كارگران ، بانك ملی ایران، بانك صادرات ایران، بانك تجارت، بانك ملت و بانك سپه) و 3 بانك تخصصی(بانك كشاورزی، بانك مسكن و بانك صنعت و معدن)سازماندهی كرد.

پرداختن به سالروز تاسیس اولین بانك با سرمایه ایرانی، بهانه ای است تا در سال 1391 كه مزین به عنوان' تولید ملی و حمایت از كار و سرمایه ایرانی شده، بار دیگر یادآوری كنیم كه با اتكا به توانمندیهای داخلی و ارج نهادن به سرمایه های داخلی می توانیم شاهد رشد و پیشرفت روزافزون در مسائل اقتصادی و بازرگانی كشورمان باشیم.