بيابان‌زايي تهديد جهاني

 

بيابان‌زايي از ويراني زمين سخن مي‌گويد. اين ويراني فقط مختص منطقه خشك نيست‎. ‎مناطق خشک، نيمه خشک تا نيمه مرطوب همگي در تهديدند. بيابان‌زايي در حال حاضر يكي‎ ‎از مهمترين چالش‌هاي بشر امروز است. تهديدي كه عاملش تغييرات آب و هوايي و‎ ‎فعاليت‌هاي ما انسان‌هاست. در اين فرايند، تخريب‎ ‎سرزمين، نابودي تدريجي زيست بوم‌هاي طبيعي يا كاهش توان زيستي سرزمين‌هاي مناطق خشك،‎ ‎نيمه‌خشك و حتي نيمه مرطوب بدليل دستكاري‌هاي انساني و عوامل محيطي امري حتمي است‎. بايد خاطرنشان كرد: يك ششم جمعيت كل جهان و يك سوم خشكي‌هاي جهان به مساحت 5 ميليارد هكتار در 110 كشور در معرض مستقيم پديده بيابانزايي قرار دارند. تخريب سرزمين ناشي از پديده بيابانزايي همچنين 5/1 ميليارد نفر انسان را به طور مستقيم تحت تأثير قرار داده است. بيابان‌زايي در عين حال 73 درصد از مراتع جهان را تهديد مي‌كند و در واقع برخورد با اين پديده يك وظيفه همگاني محسوب مي‌شود. آمار منتشره نشان مي‌دهد كه مراتع محل توليد محصولات انحصاري گياهان دارويي و صنعتي با ارزش بيش از 2 ميليارد دلار در سال است. سازمان ملل در يك گزارش رسمي هشدار داده است: سالانه 12 ميليون هكتار از اراضي جهان به بيابان تبديل مي‌شود كه برابر با كاهش توليد 40 ميليون تن انواع غله است.‏ همه ساله 12 ميليون هكتار زمين حاصلخيز در سراسر جهان به بيابان تبديل مي‌شود و اين زنگ خطري براي بقاي زمين‌هاي زارعي و توليد غلات مورد نياز در جهان است. ‏ اين مقدار از محصول زراعي كه هر ساله به دليل بيابان زايي و خشكسالي از توان توليد خارج مي‌شود، مي‌تواند جان ميليون‌ها قحطي زده و گرسنه را نجات دهد. ‏ در ايران هم حدود 100 ميليون هكتار از اراضي در معرض پديده بيابان‌زايي قرار دارد‏‎ ‎كه از اين مساحت 75 ميليون هكتار در معرض فرسايش آبي، 20 ميليون هكتار در معرض‏‎ ‎فرسايش بادي و پنج ميليون هكتار در معرض ساير اشكال شيميايي و فيزيكي تخريب سرزمين‎ ‎هم چون كاهش حاصلخيزي، شوري‌زايي و... است‎. از نظر قلمرو‎ ‎سرزمين‌هاي بياباني از كل مساحت كشور 7/43 ميليون هكتار آن در زمره اكوسيستم‏‎ ‎بياباني است كه 32 ميليون هكتار از اين مساحت صرفا شامل پديده‌هاي بياباني فاقد‏‎ ‎پوشش گياهي است كه حدود 20 ميليون هكتار از اكوسيستم‌هاي بياباني تحت تاثير فرسايش‏‎ ‎بادي هستند و 4/6 ميليون هكتار از آن در محدوده مناطق تحت تاثير فرسايش بادي در‏‎ 183 ‎منطقه در 82 شهرستان و در 18 استان جزء كانون‌هاي بحراني فرسايش بادي قلمداد‏‎ ‎مي‌شوند‎. در مجموع از نظر تناسب سطح مناطق خشك ايران با جهان، كشورمان روي كمربند خشك‏‎ ‎جهان قرار گرفته و 61 درصد از مساحت آن داراي اقليم خشك و فراخشك است كه 1/3 ‎برابر درصد جهاني (6/19درصد) است و ايران با 2/1درصد خشكي‌هاي جهان داراي 4/2 درصد‏‎ ‎پديده‌هاي بياباني فاقد پوشش گياهي و 08/3 درصد مناطق بياباني جهان است‏‎. اين مناطق بياباني در قريب به 17 استان كشورمان وجود دارند. علاوه بر بيابان‌هاي داخلي كه به رشته‌كوه‌هاي البرز و زاگرس ختم شده و در قسمت مركزي،‌جنوبي و جنوب شرقي كشور واقعند، ايران ميزبان بيابان‌هاي ساحلي هم هست كه بيابان‌هاي اخير را مي‌توان در دشت‌هاي منتهي به سواحل درياي عمان و خليج‌فارس از بندر گواتر تا خوزستان ديد. اگرچه كه جانوراني همچون گوزن زرد ايراني، گور ايراني، يوزپلنگ آسيايي و تمساح پوزه كوتاه از جمله جانوران بومي سرزمين‌هاي خشك و نيمه‌خشك در سراشيبي انقراضند، ولي به ياد داشته باشيم كه موجودات بي‌شماري از ريز‌ترين‌ها تا درشت‌ جثه‌‌ترين‌ها كه سرمايه و ثروت ملي كشور به شمار مي‌آيند هم در اين مناطق مي‌زيند كه در صورت ايجاد فشار اكولوژيكي به هر يك، تنوع زيستي و زنجيره حياتي اين مناطق دستخوش تغيير گشته و زندگي انسان در اين مناطق را تحت تأثير قرار مي‌دهند. در چنين شرايطي حفظ پوشش گياهي در خصوص جلوگيري از فرسايش خاك و در پي آن فرسايش ژنتيكي و زيستي امري ضروري به نظر مي‌رسد. به گونه‌اي كه حفظ جنگل‌ها و جوامع درختي و درختچه‌اي رسته بر رويشگا‌ه‌هاي ايران توراني، هيركاني، ارسباراني، زاگرسي و خليج عماني مي‌تواند ضامن بقاي زندگي در سرزمين‌هاي خشك كشورمان باشد. گفتني است: بيابان‌زايي به مفهوم تخريب سرزمين يا كاهش توان توليد بيولوژيك‎ ‎اراضي در مناطق خشك، نيمه‌خشك و خشك نيمه مرطوب تحت تاثير دو دسته عوامل محيطي و‎ ‎انساني است كه در بين عوامل محيطي عامل اقليمي با پارامتر‌هايي هم‌چون زمان و ميزان‎ ‎نامناسب بارندگي، تبخير بالا، فراواني و سرعت نسبتا زياد باد، دوره برگشت كوتاه و‎ ‎استمرار خشكسالي‌ها، گستردگي مناطق با اقليم خشك و فراخشك و... و عامل زمين‌شناسي‎ ‎با پارامتر‌هايي مثل وجود سازنده‌هاي شور، قلياني، تبخيري و حساس به فرسايش و همچنين بلاياي طبيعي همچون لغزش‌ و رانش زمين و سيل از مهم‌ترين عوامل محيطي‎ ‎بيابان‌زا محسوب مي‌گردند.در اين بين بهره‌برداري بيش از حد از سفره‌هاي آب زيرزميني از طريق پساب‌هاي صنعتي،‎ ‎شهري و كشاورزي (ناشي از مصرف بي‌رويه كود، سموم آفت‌كش و علف‌كش و...)، شيوه‌هاي‎ ‎نامناسب آبياري (بالغ بر 75 درصد اراضي آبي به روش غرقابي)، آيش بلند مدت اراضي‎ ‎زراعي حساس به فرسايش، شخم در جهت شيب، بوته‌كني، تخريب و تبديل غيراصولي كاربري‎ ‎جنگل‌ها و مراتع، تعادل نداشتن بين تعداد دام و ظرفيت مراتع و تخريب ناشي از برداشت‎ ‎غيراصولي از معادن سطحي از مهم‌ترين عوامل بيابان‌زايي محسوب مي‌شوند‎.