خودشناسی و خودسازی

مقدمه :
   دین مبین اسلام ؛ بعنوان آخرین و کاملترین دین الهی ، جامع ترین و کاملترین شناخت را نیز از انسان مطرح نموده است ، بطوریکه با استفاده از این شناخت جامع و کامل ، همه انسانها می توانند در جهت رشد و کمال و نیل به سعادت و رستگاری ابدی خود حرکت نمایند .
   نظریه اسلام در مورد ساختار وجودی انسان متفاوت از همه نظریه های ارائه شده در مورد انسان است و تمام قوانین تشریعی و آموزه های اخلاق اسلامی نیز بر اساس این شناخت حقیقی از انسان استوار شده است .
    اسلام انسان را موجودی می داند که علاوه بر برخورداری از جسم و بدن ترکیب فیزیکی و مادی ، از یک روح و روان عینی و حقیقی هم برخوردار است که ماهیت آن بطور کامل متافیزیکی و ماوراءطبیعی است و از نظر اسلام مجموع این دو قسمت با هم جسم و  بدن فیزیکی و روح و روان متافیزیکی و ماوراءطبیعی ساختار وجودی هر انسانی را تشکیل می دهد ، اگرچه هم از نظر اسلام و هم در جهان واقعیت ؛ حیات فیزیکی انسان ، خود تابع روح و روان متافیزیکی و ماوراءطبیعی است و این موضوع در جای خود اثبات میگردد .
    این حقیقت بسیار بزرگ در بسیاری از آیات شریفه قرآن مجید مطرح و اثبات شده است و چنانچه دانشمندان و محققان اسلامی با تلاشی مضاعف بتوانند با استفاده از آیات کلام الله مجید و روایات معتبر اسلامی و نظریات مفسران بزرگ قرآن مجید ، نظریه اسلام را در این خصوص در مجامع علمی مطرح و اثبات نمایند ، بدون تردید گام بزرگی را در جهت ارائه نظریه جامع ، کامل و پیشرفته روان شناسی و خود شناسی انسان در اسلام و به تبع آن اثبات کاربردی و عملی  بودن آموزه های اخلاق اسلامی در تربیت و اصلاح رفتار افراد جوامع اسلامی و سایر جوامع بشری و نهادینه ساختن اخلاق در زندگی انسان بر خواهند داشت .   انشاءالله
مبانی روان شناسی و خود شناسی انسان در اسلام :  
     اسلام منشاء تمام رفتارهای مختلف و متضاد انسان را روح و روان او می داند که این روح و روان ؛ اولا عینی و حقیقی و ثانیا کاملا منحصر بفرد در ساختار وجود هر انسانی است . اصل اول و اساسی در علم النفس یا روان شناسی انسان در اسلام و یکی از مصادیق بارز آن ، حدیث معروف : انما الاعمال بالنیات از حضرت رسول صلی الله علیه و آله است . یعنی ؛ اعمال و رفتار انسان در اسلام بر اساس قصد و نیت درونی او تصمیم و اراده روح و روان هر فرد ارزیابی میشود بعبارت دیگر ؛ ارزش هر رفتار و عملی در اسلام بستگی کامل به قصد و نیت عامل آن عمل و رفتار دارد و انجام یک عمل و رفتار بخودی خود ارزشی ندارد .  
این مفهوم و معنا در آیه شریفه 76 سوره نساء نیز وجود دارد : 
·     الذین آمنوا یقاتلون فی سبیل الله و الذین کفروا یقاتلون فی سبیل الطاغوت  .
ترجمه : آنانکه بخداوند ایمان آورده اند اتخاذ یک تصمیم و نیت درونی صحیح بوسیله روح و روان یک فرد در راه خدا جنگ و جهاد میکنند انجام یک رفتار خارجی صحیح مبتنی بر آن تصمیم و نیت درونی صحیح و آنانکه بخداوند کافر شده اند اتخاذ یک تصمیم و نیت درونی غلط بوسیله روح و روان یک فرد در راه طاغوت هر کسی و هر چیزی غیر از خداوند تبارک و تعالی می جنگند انجام یک رفتار خارجی غلط مبتنی بر آن تصمیم و نیت درونی غلط .
به همین جهت در تعالیم اسلامی به مسلمانان توصیه اکید شده است در جهت روان شناسی علم النفس یا علم و شناخت کلی نسبت بحضور و وجود روح و روان حیوانی و ملکوتی در ساختار وجود انسان و خود شناسی معرفة النفس یا درک و احساس حضور روح و روان حیوانی و ملکوتی در ساختار وجود انسان بعنوان حقایق عینی و خارجی که  در عین واحد ؛ هم منشاء حیات و تداوم آن و هم منشاء رفتارهای مختلف و متضاد و هم عامل ارتباط انسان با خداوند متعال میباشند تلاش و جدیت نمایند .


معیارهای اصلی خودشناسی از نظر اسلام
خودشناسی غایت و نهایت شناختهاست که به شناخت خداوند حکیم منتهی می شود.
قرآن برای خداشناسی حساب جداگانه ای باز کرده است؛ به این معنا که سراسر عالم خلقت را آیه و درس خداشناسی قرار داده است؛ همچنان که برای نفس انسان هم حساب جداگانه ای باز کرده؛ یعنی برای انسان آموزندگی هایی بالاتر  و بیشتر از دیگر موجودات - مثلا درختان - در نظر گرفته است.
برگ درختان سبز در نظر هوشیار
                         هر ورقش دفتری است معرفت کردگار
1- عزت و کرامت؛ پیامبرص می فرماید: من برانگیخته شدم تا مایه های ارجمندی و بزرگواری انسان را به حد کمال برسانم.
منظور از کرامت و ارجمندی این است که انسان در مسیر خودسازی برخی از کارها را ترک کند که با کرامت و ارجمندی و مقام انسانی خویش ناسازگار می یابد و موجب زبونی و ذلت است. در مقابل، به کارهای نیک و پسندیده - از قبیل احسان، گذشت، عفاف، استقامت، ... - روی بیاورد.
2- تقرب به خدا: کار پسندیده کاری است که انسان را به خدا نزدیک کند. هر اندازه صفات کمال و فضایل اخلاقی در انسان بیشتر باشد به همان اندازه مقرب درگاه خداوندی می شود.
از امام صادقع روایت شده است: خدای بزرگ پیامبران را به مکارم اخلاقی خوبیهای بزرگوارانه اختصاص داده است. هر کس این خصلتها را داراست خدای را بر چنین مرحمتی سپاس گزارد؛ و هر کس چنین خوبیهایی ندارد با التماس از پیشگاه خدا درخواست کند.
خودشناسی غایت و نهایت شناختهاست که به شناخت خداوند حکیم منتهی می شود.
در کلام معصومان ع، آمده است که خودشناسی نافعترین معارف است و نیز آمده است: هر کس خود را بشناسد خدای متعال را خواهد شناخت.
 از این رو، خودشناسی برترین حکمتها و  سودمندترین شناختهاست و نادانترین مردم کسانی اند که خود را نمی شناسند.
خودشناسی
کسی می تواند از قدرتهای عجیب روحی خود استفاده کند که از وجود آنها آگاهی داشته باشد و در صدد بیدار ساختن آنهاباشد .بنابراین انسان برای دستیابی به مقامات عالی معنوی باید خودش را بشناسد و به وجود این قدرتها ورا ه پرورش وتکامل آنها آشنا باشد تاراه ترقی و پیشرفت برای او روشن شود .
بسیاری از جوانان برای آشنایی با زیباییهای طبیعت به کوهنوردی ومسافرت و به جاهای دور ویا حتی به کشورهای دیگر سفر میکنند وخود را به زحمت فراوان می اندازند ولی مهمتر ازاین گردشها این است که به سفر خودیابی بپردازند وبدانند پی بردن به اسرار وجود خودشان اهمیت بسیار بیشتری از شناخت رازهای جهان دارد به همین جهت حضرت علی علیه السلام میفرمایند :معرفت النفس انفع المعارف 1 یعنی شناخت نفس نافعترین همه معارف است.
 زیرا بامعرفت نفس موانعی که در وجود او در مورد کسب انواع معارف و ترقی ونجات هست برای او روشن میشود. انسان با شناخت آنها دریچه های نور وروشنایی را برای خود میگشاید وبا انجام مقتضیات ورفع موانع بزرگترین راه نجات را به دست می آورد .
فکر واندیشه ،اراده وتصمیم وهمت وایمان ویقین از قدرتهای پرتوان نفس شما هستند آنها را از ضعف و سستی پاکسازی نموده واز قید وبندها آزاد نمایید واز آنها همچون بال برای پرواز به سوی خوبیها ونیکیها استفاده کنید. 2
براین اساس حضرت علی علیه السلام میفرمایند:
ان النفس جوهره ثمینه من صانها رفعها ومن ابتذلها وضعها 3
براستی که که نفس گوهری گرانبهاست هر کس اورا محافظت کند اورا بلند مینماید وهر کس اورا به ابتذال بکشاند اورا پست میکند .