پرسش:
مفهوم «انس» و ابعاد آن را از ديدگاه آيات و روايات به نحو اجمال بيان كنيد؟
پاسخ: بحث انس به عنوان نياز دروني انسان يكي از وجوه متمايز انسان از حيوان شناخته شده و داراي ابعاد و ويژگي هايي است كه در اينجا به نحو اجمال بدان مي پردازيم.
مفهوم انس
واژه «انس» در لغت ضد «نفور» (گريز) و به معناي آرام يافتن به چيزي و خو گرفتن و دلبستگي به آن است. راغب اصفهاني در مفردات خود، صفحه 94 مي گويد:
«الانس خلاف النفور» انس (آرام يافتن به چيزي)، خلاف نفور (رميدن) است.
همچنين ابن فارس در معجم مقاييس اللغه، جلد اول صفحه 145 اين واژه را چنين ريشه يابي مي نمايد: حمزه ونون و سين، يك اصل معنايي دارد و آن، آشكار شدن چيزي است، و هرچيزي كه خلاف طريقه توحش باشد... انس، خو گرفتن انسان با چيزي است، زماني كه از آن، وحشت نداشته باشد.
براين پايه، چون خو گرفتن و دلبستگي و الفت يافتن نسبت به چيزي (برخلاف نفرت و وحشت از آن)، موجب نزديكي و نمايان شدن آن مي گردد «انس» ناميده مي شود.
انس در قرآن و حديث
در قرآن كريم كلمه «انس» به كار نرفته است. لكن از مشتقات آن استفاده شده است مانند آيه 6 سوره نساء كه مي فرمايد: «فان انستم منهم رشدا فادفعواليهم»
اگر آنان را رشيد يافتيد، اموالشان را به خودشان بسپاريد. كه در اينجا انس به معناي محسوس شدن و معلوم گرديدن است و مقصود، اين است كه هنگامي كه آثار رشد فكري در ايتام برايتان محسوس و نمايان گرديد، اموالشان را در اختيارشان قرار دهيد.
همچنين «تستانسوا» در آيه 27 سوره نور آمده است كه به معناي انجام دادن كاري كه موجب انس و آشنايي است، استعمال شده و مقصود آن است كه سرزده وارد خانه ديگران نشويد. اما در احاديث اسلامي، كلمه «انس» و مشتقات آن، فراوان به كاررفته و رهنمودهاي بسيار ارزنده و آموزنده اي در مورد آنچه شايسته انس و دلبستگي است و آنچه شايسته دلبستگي نيست، ارائه شده است. به عنوان نمونه پيامبر گرامي(ص) مي فرمايد: «لايستوحش من كان الله انيسه» كسي كه خدا همدم اوست، هرگز احساس تنهايي نمي كند. «ولايذل من كان الله اعزه» و كسي كه خدا او را عزت بخشيده باشد، هيچ گاه خوار نمي شود. «ولايفتقر من كان بالله غناؤه»
و كسي كه توانگري اش از جانب خدا باشد، هيچ گاه نيازمند نمي شود. «فمن استأنس بالله انسه اله بغيرانيس» پس كسي كه با خدا انس گيرد، خداوند (خود) انيس او مي شود بي هيچ انيسي (ديگر). (مشكاه الانوار، ص 223)
و نسبت به كساني كه شايسته انس گرفتن نيستند در روايات از همنشين بد، و اشخاص جاهل و نادان نام برده شده است. پيامبر اعظم(ص) مي فرمايد: «اوحش الوحشه قرين السوء» بدترين تنهايي، (بودن با) همنشين بد است.
همچنين آن حضرت مي فرمايد: زنهار از يار بد، چرا كه پاره اي از آتش است. دوستي اش تو را سودي نمي رساند و به عهد خويش باتو وفا نمي كند! (كنزالعمال، ج 9، ص 54)
