با حفاری نخستین چاه نفت ایران، بیگانگان كه تا آن روز تنها به سوق الجیشی بودن این سرزمین چشم طمع داشتند، تصمیم گرفتند با كسب امتیازات گوناگون نفتی، منابع زیرزمینی ایران را تحت سلطه و نظارت خود در آورند. اما آنها غافل از این بودند كه ملت ایران، لكه ننگ سرپرستی بیگانگان برمنابع خدادادی خود را نمی پذیرند و هیچ گاه به اجانب باج نمی دهند.
پس از لغو امتیاز نفتی دارسی بین ایران و انگلستان، قرارداد الحاقی 'گس - گلشاییان' به منظور كشف و استخراج نفت توسط شركتهای نفتی انگلستان با رایزنی های مقامات دولت انگلیس و مداخله محمدرضاپهلوی در 26 تیر 1328به امضا رسید و دو روز بعد برای تصویب به مجلس تقدیم شد.
لایحه این قرارداد نفتی در روزهای پایانی مجلس پانزدهم به مجلس برده شد، به گونه ای كه فرصتی برای بحث و بررسی وجود نداشت. نمایندگان مخالف با ایراد سخنرانی و وارد كردن ایرادهای اساسی به قرارداد مانع از رای گیری عجولانه مجلس شدند و تصمیم نهایی را به مجلس شانزدهم واگذار كردند.
در مجلس شانزدهم روز 30خرداد كمیسیونی مركب از 18 نفر به ریاست محمد مصدق تشكیل و مامور شد قرارداد را مورد بحث قرار داده و پس از مطالعات لازم نتیجه و نظریات خود را به مجلس تقدیم كند. این كمیسیون با قرارداد مخالفت كرد و در مقابل پیشنهاد 'ملی كردن صنعت نفت ' را مطرح كرد.
پس از طرح این پیشنهاد و سنگ اندازی های برخی نمایندگان در تایید آن، سرانجام با تقاضای مجدد و پافشاری اعضای كمیسیون نفت مجلس، رزم آرا در تاریخ دوم اسفند 1329در جمع اعضای این كمیسیون، موافقت ضمنی خود را با اصل ملی شدن نفت اعلام كرد، اما مدعی شد كه شتاب زدگی در این كار به صلاح نیست و در جهت منافع كشور انگلستان، به صراحت اعلام كرد ملت ایران توان اداره كردن این صنعت را ندارد!
سفیر انگلیس به اتفاق' نورث كرافت' نماینده شركت نفت ایران و انگلیس، در 12 اسفند 1329، به ملاقات رزم آرا رفت و مخالفت انگلستان را با طرح ملی شدن صنعت نفت، اعلام كرد. با اعلام رسمی مخالفت انگلستان با حقوق حقه ملت ایران آیت الله كاشانی، روحانی مبارز از مردم خواستند تا برای احقاق حق خود پیرامون ملی شدن صنعت نفت در مسجد شاه جمع شوند، اولین گروه كه به این فرمان لبیك گفت گروه فدائیان اسلام بود.
پافشاری و تلاش رزم آرا برای به تعویق انداختن تصمیم گیری در این مهم و زمزمه كودتا توسط او در كشور، خشم مردم، نمایندگان معترض و علما را برانگیخت و همین امر موجب شد تا این مهره وابسته كه چون سدی در مقابل اراده ملت ایستاده بود در روز 16 اسفند 1329 توسط خلیل طهماسبی، از اعضای 'فداییان اسلام' اعدام انقلابی شود و با این اقدام، راه برای ملی شدن صنعت نفت نیز هموارتر شد. چرا كه مرگ رزم آرا زنگ خطری بود، برای نمایندگان وابسته به انگلیس در مجلس شانزدهم كه مانع ملی شدن صنعت نفت بودند.
مصدق با پشتوانه روحانیون مبارز به ویژه آیت الله كاشانی و مردم ایران، متن پیشنهادی كمیسیون نفت، پیرامون ملی شدن صنعت نفت را در 17 اسفند 1329 یك بار دیگر در مجلس مطرح كرد و سرانجام در جلسه 24 اسفند 1329مجلس شورای ملی، با رای قاطع اكثریت نمایندگان حاضر در جلسه (95 نفر) این طرح تصویب و برای تایید به مجلس سنا ارسال شد.
مجلس سنا نیز در 29 اسفند 1329 گزارش مجلس را تصویب كرد و به این ترتیب نفت ایران برای همیشه ملی شد.
پس تصویب قانون ملی شدن صنعت نفت، قانون دیگری به منظور اجرای آن، شامل 9 ماده به تصویب رسید كه بر طبق آن از شركت نفت انگلیس و تشكیلات آن كه در تمام موسسات نفت سالیان سال حاكم بودند، خلع ید شد.
ملی شدن نفت در ایران رخدادی بزرگ در دنیای آن روز بود، چرا كه در باور كشوری چون انگلیس نمی گنجید كه علی رغم وجود مهره های وابسته بسیار در دولت و مجلس وقت، تسلیم اراده ملت ایران شود و اینگونه ملت ایران توانست با اثبات پایمردی و استقامت خود بر امپراطوری انگلیس پیروز شود و وجهه سیاسی، اجتماعی این كشور را در بین كشورهای تحت سلطه به زیر سوال برد.
